FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABDÍK/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR drejt., jokal. Heq dorë zyrtarisht nga një pozitë e lartë; heqje dorë nga pushteti mbretëror ose nga froni për arsye personale, politike ose për shkak të trysnisë publike. Abdikoi nga froni (pushteti). Abdikon nga pozita e kryeministrit. Abdikoi nga përgjegjësitë e prokurorit.
✱Sin.: dorëheq, dorëhiqem, largohem, braktis.

ABERACIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET 1. libr. Shmangie, shtrembërim ose heqje mënjanë nga rruga normale, nga rruga e pritur ose nga rruga e saktë. Aberacion drejtimi. Aberacion qëllimi. Aberacion plani.
2. drejt. Shmangie nga rendi, nga norma, nga drejtimi i duhur a nga gjendja normale. Aberacion juridik. Aberacion ligjor.
3. mjek. Shmangie ose largim nga normalja. Aberacion mendor. Aberacion psikik. Aberacion ndaj sjelljeve jonormale.
4. Lirim a hapje e udhës për dikë; largim nga diçka.
5. opt. Shpërndarje e rrezeve të dritës që kalojnë nëpër një thjerrëz. Aberacion optik. Aberacion sferik (kromatik etj.).
6. biol. Ndryshim i formës, i ndërtimit a i ngjyrës te njerëzit, te kafshët dhe te bimët nën ndikimin e faktorëve të jashtëm. Aberacion kromozoik ndryshim a shmangie në strukturën ose në numrin e kromozomeve, që mund të çojnë në çrregullime gjenetike.
7. astr. Ndryshim i rrejshëm i pozicionit të një trupi qiellor, si rrjedhojë e rrotullimit të Tokës rreth diellit dhe rreth boshtit të vet, si dhe e shpejtësisë së shpërndarjes së rrezeve të diellit. Aberacioni i dritës. Aberacion yjor shmangie e dritës së yjeve për shkak të lëvizjes së Tokës dhe të shpejtësisë së dritës.
✱Sin.: shmangie, largim, devijim, moszbatim, shkelje, mënjanim, jonormalitet, shtrembërim, modifikim.

ABLACIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET 1. libr. Heqje ose largim i diçkaje prej një vendi në vendin tjetër. Ablacioni i pajisjeve.
2. gjeol. Rrëshqitje ose bartje e materialit të thërrmuar shkëmbor nën ndikimin e ujit, të erës, të akullnajave etj.; procesi i zhdukjes së akullit ose borës për shkak të shkrirjes, të avullimit ose të shkëputjes së ajsbergëve. Ablacion i rërës shkëmbore. Ablacioni i akullit (i borës).
3. astr. Procesi i largimit dhe i zhvendosjes së lëndës nga sipërfaqja e një trupi qiellor ose nga një anije kozmike gjatë hyrjes në atmosferë, për shkak të nxehtësisë së skajshme.
4. mjek. Heqje me operacion e ndonjë organi a i një pjese të tij; shkolitje e vetvetishme e një formacioni indor nga tjetri. Ablacion me laser. Ablacion me radiofrekuencë. Ablacioni kirurgjikal. Ablacion i placentës. Ablacion i retinës. Ablacion kardiak.
✱Sin.: heqje, largim, mënjanim, shkolitje, shkëputje, zhvendosje, bartje.

ABORT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR mjek., jokal. dhe kal. Ndërpres me dashje ose pa dashje një shtatzëni. Abortoi fetusin. Abortoi frytin në muajin e tretë. Abortoi fëmijën për shkak të lëndimit (të stresit, të anomalive të foshnjës, të rrezikimit të jetës së nënës etj.). Gjinekologu abortoi një shtatzëni.

AFORFÉ mb., drejt. 1. Që paguhet pa llogaritje të saktë, që bëhet me hamendësim ose mbi një mesatare të parallogaritur. Faturë aforfe. Pagesë aforfe. Faturim aforfe. Sigurim aforfe. Tatim (taksim) aforfe. Shumë aforfe.
2. sport. Që vlerësohet si i fituar (një takimin) pa u luajtur fare ose duke u ndërprerë për shkak të qëndrimit jo të parregullt të skuadrës a ekipit që përcaktohet si humbës; i fituar në tavolinë. Fitore aforfe.
✱Sin.: kuturu, paushall, kutrum.

AJÓ (ASÁJ tr. e shkurt. I; ATË pas parafj. TË, tr. e shkurt. E; ASÁJ, pas parafj. SAJ) përem. 1. vetor. Tregon një frymor a një send (të shënuar nga një emër i gjinisë femërore), për të cilin bëhet fjalë, por që nuk është i pranishëm; zëvendëson një emër të gjinisë femërore (në numrin njëjës), që është përmendur pak më parë ose që do të përmendet më pas. Ai dhe ajo. Ajo vetë pikërisht ajo. Ajo flet. I thashë asaj. E pashë atë. Rri me të. Jo ti, por ajo atje.
2. përd. em., libr. Përdoret në vend të emrit të përveçëm të një protagonisteje ose të një personazhi në një vepër letrare.
3. dëft. Tregon një frymor a një send (të shënuar nga një emër i gjinisë femërore), që ndodhet më larg folësit se një frymor a një send tjetër i njëjtë; zëvendëson një emër të gjinisë femërore (në numrin njëjës), që është përmendur më parë se një tjetër; kund. kjo. Ajo atje. Ja ajo. Po ajo, e njëjta. Ajo vajzë (rrugë). Në atë mënyrë.
4. dëft. Tregon njërin prej dy frymorëve ose sendeve (të shënuar nga emra të gjinisë femërore), që krahasohen, përqasen a kundërvihen; kund. kjo. Në këtë ose në atë fushë. Nga kjo ose nga ajo anë. Në këtë ose në atë mënyrë.
5. dëft. Përdoret me një emër për të përcaktuar më mirë kohën, që shënohet nga emri ose që është përmendur më parë; kund. kjo. Atë ditë (natë). Atë dimër (pranverë). Atë mëngjes (mbrëmje). Atë kohë. Atë botë. Atë mbrëmje. Atë stinë.
6. dëft. Përdoret para një fjalie të varur, e cila përcakton frymorin a sendin që tregon përemri (të shënuar nga një emër i gjinisë femërore) ose para një fjalie kryefjalore, e cila përcakton frymorin a sendin, që zëvendëson përemri. Ajo vinte e para. Ishte nëna ajo që sillte paqe në shtëpinë tonë.
7. dëft., bised. Përdoret para një emri të gjinisë femërore në numrin njëjës për të përforcuar një tipar a një vlerësim ose për të shprehur mospërfillje a përçmim. Ajo farë grua. Gjithë ajo dashuri. Deri në atë shkallë.
8. dëft. Përdoret për të treguar në mënyrë të përgjithësuar një mendim, një gjendje a rrethanat që përmenden më parë ose që plotësohen më pas. Ajo që ndodhi. Atë që s'ta pret mendja. Atë që është thënë. Sa për atë lidhur me diçka, për sa i përket diçkaje. Përveç asaj përveç kësaj, gjithashtu.
9. dëft., libr. Përdoret në vend të një emri të gjinisë femërore në numrin njëjës për të mos u përsëritur emri.
10. dëft., euf. Përdoret për të zëvendësuar një emër (sëmundjeje etj.), që nuk dëshirojmë e që nuk e quajmë të udhës ta zëmë në gojë për shkak paragjykimesh a për arsye të tjera. Ajo punë sëmundja e tokës. Ajo e fëmijëve (e tokës) sëmundja e tokës. Ato të grave zakonet, rregullat e grave. Ajo e gjellës kripë gjelle. Ajo qoftëlargia djallusha, dreqja.
♦ Ajo *e botës euf. Ajo botë (jetë) bota tjetër sipas besimeve fetare. Në atë *brinjë fli! iron. Del (të nxjerr) po në atë (në një) *qafë (diçka). Ç’është ajo *fjalë! S’këndon më ajo *qyqe iron. Nuk e mban dot atë *këmborë (dikush). I ra në të (në fije, në fill) shih te FIJ/E,~A. E zuri ajo *punë (dikë).

AKSIDENTÁL,~E mb. 1. Që është shkaktuar ose që shkaktohet nga një aksident. Humbje (vdekje, plagosje) aksidentale. Ngjarje aksidentale. Zjarr aksidental. Rënie aksidentale. Lëndim aksidental. Vrasje aksidentale. Sigurim aksidental lloj sigurimi që ofron mbulim financiar për dëmtimet fizike, për paaftësinë ose për vdekjen si rrjedhojë i një aksidenti. Sigurimi personal aksidental. Sigurimi aksidental në grup.
2. libr. Rastësor, i rastit dhe i papritur, i paqëllimshëm; i paparashikuar. Shkak aksidental. Ndodhi aksidentale. Shtatzëni aksidentale. Ngjyra e një sendi është një cilësi aksidentale (filoz.).
✱Sin.: rastësor, i rastësishëm, i paqëllimshëm, i paparashikuar, i paplanifikuar.

►ALKALINIZ/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR kim., vet. v. III 1. vetv. Që mund të kthehet a të shndërrohet në alkal; bëhet më alkalin. Për shkak të mungesës së dioksidit të karbonit, pH-ja e gjakut alkalinizohet. Tretësira alkalinizohet kur i shtohet natrium hidroksidi. Disa lloje të ujit mineral janë alkalinizuar përmes filtrave të veçantë.
2. pës. e ALKALINIZÓJ. U alkalinizua me gëlqere.

AMÉL,~I_II m. sh. ~E, ~ET 1. fig. Gjendje shpirtërore; humor. Me amel të mirë (të keq). I prish amelin.
2. fig. Prirje, damar, pikë e dobët. I gjeti amelin. E preku në amel. Mos e prek në amel! Ia gjet amelin ia gjeti anën për ta bindur, për ta bërë për vete etj.; i gjeti damarin. Sa mirë ia gjet amelin dhe e rehatoi. I ka amelet e veta ka brengat (dertet) e veta ai. I ra në amel. Fqinji i keq të qetë me amele. (fj. u.).
3. fig. Mënyrë e tërthortë për t’ia arritur qëllimit, rrethanë, rast. Përdori të gjitha amelet.
✱Sin.: arsye, shkak, mjet, vëng, vjegë, vjegëz, hallk, rrethanë, rast.

AMNEZÍ,~A f., mjek. Humbje e plotë ose e pjesshme e kujtesës ose dobësim i saj për shkak sëmundjesh. Amnezi e përhershme. Amnezi e përkohshme. Amnezi psikogjene humbje kujtese për arsye emocionale ose traumatike, pa dëmtime fizike të trurit. Vuan nga amnezia. Trajtimi i amnezisë me metoda të reja.

AMORTIZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur amortizoj ose kur amortizohet diçka.
2. ek. Ulja pak nga pak e vlerës dhe e punës së një pajisjeje, së një makine, së një objekti etj., për shkak të përdorimit të vazhdueshëm dhe zëvendësimi i tyre me pjesë të reja. Amortizim fizik (moral). Amortizimi i mjeteve kryesore të prodhimit. Amortizimi i makinerive. Fondi i amortizimit. Shkalla e amortizimit. Amortizimi i mureve e i dyshemeve. Në dokumentet financiare, kompania regjistroi amortizimin e makinave të reja. Amortizimi ekonomik humbja e vlerës së një pajisje etj. për shkak të prodhimeve me teknologji të reja. Amortizimi teknik konsumimi fizik i një makinerie, i një pajisjeje, për shkak të përdorimit të vazhdueshëm ose vjetrimit të saj. Amortizimi financiar (kontabël) shpërndarja e kostos e një fondi përgjatë viteve të përdorimit të tij, për qëllime llogaritare dhe tatimore.
3. fin. Shuma që llogaritet dhe ndahet mbi vlerën e një aktivi për një periudhë të caktuar kohe, duke treguar humbjen graduale të vlerës së tij. Amortizimi vjetor. Regjistrimi i amortizimit të pajisjeve industriale në bilanc.
4. fig. Zvogëlimi ose zbutja e një ndjenje, e një shqetësimi, e një trazimi, e një tendosjeje, e një konflikti, e një dëmi etj. nëpër kohë. Amortizimi i zemërimit të tij ndodhi shpejt. Amortizimi i dhembjes së madhe nuk kalon shpejt.
✱Sin.: zvogëlim, pakësim, ulje, rënie, zbutje, dobësim, lehtësim, humbje, harxhim, konsumim.

AMORTIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. ek. Ul pak nga pak vlerën ose fuqinë e një mjeti pune, të një objekti, të një pajisjeje, etj., për shkak të përdorimit të gjatë, të konsumimit, të vjetrimit ose të prodhimeve të reja. Kompania amortizoi makineritë e veta.
2. tek. Zbut ose dobësoj forcën e goditjeve, të lëkundjeve, të zhurmës etj. në makinat e aparatet e ndryshme me anë të pajisjeve të veçanta. Amortizon goditjet e zhurmës së automobilave.
3. fig. Zbus ose lehtësoj një situatë të nderë ose një konflikt a një raport të acaruar duke e bërë me kalimin e kohës më pak të ndjeshëm ose më pak të rrezikshëm; zbus një dhembje, një humbje, një pikëllim, një zemërim duke e lehtësuar atë. Amortizoj situatën (zënkën, konfliktin etj.). Arrij të amortizoj zemërimin e kolegut. Amortizova gjendjen e vështirë emocionale të të moshuarës. Deklaratat e ambasadorit amortizuan tensionet mes dy shteteve. Ndihmat e shpejta amortizuan pasojat e tërmetit.
✱Sin.: zvogëloj, pakësoj, ul, bie, zbut, dobësoj, lehtësoj, humb, harxhoj, konsumoj.

AMORTIZÚAR (i, e) mb. 1. Që i është ulur shkallë-shkallë vlera ose cilësia diçkaje për shkak të përdorimit të gjatë ose të zhvillimeve të reja. Shkalla e amortizuar. Vlera e amortizuar. Shpenzimet e amortizuara. Mjete të amortizuara. Automjet i amortizuar. Laborator i amortizuar.
2. Që është zbutur ose është dobësuar (një goditje, një zhurmë etj.). Zhurmë e amortizuar. Goditje të amortizuara. Krismë e amortizuar.
3. fig. Që është i zbutur, i dobësuar, i lehtësuar, i konsumuar (një ndjenjë, një marrëdhënie, një gjendje emocionale, një konflikt etj.). Dhembje (pikëllim, zemërim) i amortizuar. Marrëdhënie e amortizuar. Konflikt i amortizuar. Lidhje e amortizuar. Gjendje e amortizuar. Vlerë e amortizuar.
✱Sin.: i zbutur, i dobësuar, i pakësuar, i lehtësuar, i konsumuar.

ANAKOLÚT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. gjuh. Ndryshim i befasishëm në rregullsinë e strukturës së fjalisë, për shkak të një ndërprerjeje të papritur etj.; lëvizje e papritur në mendim.
2. let., stil. Një lloj elipse që shënjon papajtueshmëri në ndërtimin e fjalive të përbëra. Anakolutë që përçon dëshpërim. Në vargjet e tij poeti ka përdorur anakolutën.

ANARTRÍ,~A f., mjek. Çrregullim neurologjik, që shprehet si paaftësi për të shqiptuar qartë fjalët, rrokjet dhe tingujt; vështirësi fizike në shqiptim për shkak të dëmtimit të muskujve ose të nervave të gojës, të gjuhës, të fytit, etj. Anartri e zhvilluar. Vuan nga anartria. U diagnostikua me anartri.

ANEKSIONÍZ/ËM,~MI m. Ideologji ose politikë që mbështet dhe arsyeton aneksimin e territoreve të huaja nga një shtet tjetër; politika e përvetësimit të territoreve të huaja me qëllim pushtimi dhe zgjerimi të sferës së interesit. Aneksionizmi u kritikua ashpër. Aneksionizmi si shkak i konflikteve të mëdha. Shfaqja e aneksionizmit në retorikën politike. Aneksionizmi u dënua me sanksione të ashpra ekonomike.

ANEMÍK,~E mb. 1. mjek. Që vuan nga anemia; që është i dobët e i zbehtë për shkak të pagjakësisë. Fëmijë anemik. Fytyrë anemike. Trajtim anemik. Pacient anemik.
2. fig. Që i mungon gjallëria, i pafuqishëm, i dobët, i zbehtë. Vepër anemike. Diskutim anemik. Jetë anemike. Gjendje anemike.

ANKILÓZ/Ë,~A m., mjek. Pezmatim i indeve të nyjave a të kyçeve në trupin e njeriut, për shkak të një sëmundjeje, të një dëmtimi etj. Ankiloza e shtyllës kurrizore. Vuan nga ankiloza. Për shkak të ankilozës iu nënshtrua ndërhyrjes kirurgjike.

ANKÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur ankoj ose kur ankohem. E drejta e ankimit. Ankim për padrejtësi.
2. Dhembje a shqetësimin për një gjendje të padëshirueshme. Ankim për gjendjen shëndetësore të së bijës. Ankim për kushtet jo të mira të jetesës. Ka shumë ankime. Ankim pa shkak.
3. Ankesë. Ankim me shkrim. Kam ankime. Do të parashtroj ankim.

ANOZMÍ,~A f., mjek. Mungesë ose humbje e plotë e shqisës së nuhatjes; paaftësi për të ndier ose për të nuhatur aromat, për shkak të një infeksioni, të pezmatimit të sinuseve etj. Vuan nga anozmia. Trajtim i anozmisë.