FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABLACIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET 1. libr. Heqje ose largim i diçkaje prej një vendi në vendin tjetër. Ablacioni i pajisjeve.
2. gjeol. Rrëshqitje ose bartje e materialit të thërrmuar shkëmbor nën ndikimin e ujit, të erës, të akullnajave etj.; procesi i zhdukjes së akullit ose borës për shkak të shkrirjes, të avullimit ose të shkëputjes së ajsbergëve. Ablacion i rërës shkëmbore. Ablacioni i akullit (i borës).
3. astr. Procesi i largimit dhe i zhvendosjes së lëndës nga sipërfaqja e një trupi qiellor ose nga një anije kozmike gjatë hyrjes në atmosferë, për shkak të nxehtësisë së skajshme.
4. mjek. Heqje me operacion e ndonjë organi a i një pjese të tij; shkolitje e vetvetishme e një formacioni indor nga tjetri. Ablacion me laser. Ablacion me radiofrekuencë. Ablacioni kirurgjikal. Ablacion i placentës. Ablacion i retinës. Ablacion kardiak.
✱Sin.: heqje, largim, mënjanim, shkolitje, shkëputje, zhvendosje, bartje.

ADENEKTOMÍ,~A f., mjek. Heqje, prerje a shkëputje e një a më shumë gjëndrave me ndërhyrje kirurgjike.

AKTNJOFTÍM,~I m. sh. ~E, ~ET zyrt. Shkresë që vërteton njohjen e një njeriu, të një pronësie, të një veprimi zyrtar, ose që përdoret si dëshmi për të zëvendësuar një dokument tjetër; akt njoftimi, akt i njoftimit. Aktnjoftim ligjor. Aktnjoftim administrativ. Aktnjoftim për largim nga puna. Aktnjoftim për mbledhje (për takim). Aktnjoftim për shkëputje (për skadim) kontrate. Aktnjoftim për një gjobë (për një detyrim financiar). Aktnjoftim lindjeje. Lëshoj një aktnjoftim. Marr një aktnjoftim.

ARSÍM,~I m. Tërësia e njohurive dhe e shprehive që jepen me sistem dhe sipas një programi në shkolla e në kurse të caktuara dhe përfshin disa nivele e lloje (arsim fillor, arsim i mesëm, arsim i lartë, arsim profesional etj.); procesi i mësimit dhe i zhvillimit të aftësive, të njohurive dhe të vlerave përmes metodave të ndryshme, si mësimdhënie, trajnim, kërkim dhe përvojë e praktikë; arsimim. Arsimi kombëtar. Arsimi i përgjithshëm (profesional, politeknik, mjekësor, teknologjik etj.). Arsimi parashkollor. Arsimi fillor. Arsimi nëntëvjeçar (i ulët, i lartë). Arsimi falas. Arsimi me (pa) shkëputje nga puna. Ministria e Arsimit dhe e Kulturës. Seksioni i arsimit. Inspektorati i arsimit. U jap arsim. Marr arsim plotësues. Ka kryer arsimin përkatës. Investim në arsim.

✱Sin.: arsimim, mësim, edukim, diturim, mësimdhënie, mësimnxënie.

BITEVÍ ndajf., bised. Krejt; pa shkëputje, pa ndërprerje, njësh. E preu xhamin bitevi.

BOSHLLË/K,~KU m. sh. ~QE, ~QET 1. Hapësirë e zbrazët, vend bosh; zbrazëti. Boshllëk i madh. Bie në boshllëk. Krijon boshllëk.
2. Vend i lirë, zbrazëti; mungesa e diçkaje në vendin e duhur; shkëputje, ndërprerje në diçka. Lë boshllëk. Mbush boshllëkun.
3. fig. Pjesa e paplotësuar e diçkaje, mangësi në diçka, e metë. Boshllëqet e kaluara. Boshllëqe në punë. Boshllëqet e nxënësve. Ka boshllëqe.
4. fig. Zbrazëti a gjendje e rëndë shpirtërore, pikëllim i thellë nga një humbje e rëndë e pazëvendësueshme, nga një goditje, nga dëshpërimi etj. Ndiej një boshllëk. Kam një boshllëk të madh në zemër.
✱Sin.: zbrazëti, mungesë, shkëputje, ndërprerje, e metë, cen, mangësi, pamjaftueshmëri, gjysmakësi, defekt.
♦ La boshllëk (dikush a diçka) ndihet shumë largimi i dikujt a humbja e diçkaje, krijoi një zbrazëti mungesa e tij. Mbush boshllëkun plotësoj diçka që nuk është bërë; zëvendësoj mungesën e dikujt a humbjen e diçkaje.

FLURÍM,~I_I m. sh. ~E, ~ET 1. Shkëputje e një lënde të gaztë nga trupi që e përmban dhe përhapje e saj në ajër. Studion flurimin e disa gazeve.
2. kryes. sh. Grimca shumë të vogla që lëshohen nga disa trupa; fluroma. Vëzhgoi flurimet me kujdes.

HARRÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur diçka del nga kujtesa, nuk mbahet mend më; mosmbajtja mend e dikujt a diçkaje. Harrimi i fjalëve të një poezie është i zakonshëm me kalimin e kohës.
2. Harresë; mospërfillje, moskujdesje ndaj dikujt a diçkaje. E la vetë në harrim.
3. psik. Gjendje e hutimit të plotë; shkëputje e plotë nga mjedisi; gjendje kur nuk mundemi a nuk dua të kujtoj asgjë.

HENDÉ/K,~ KU m. sh. ~KË, ~KËT dhe ~QE, ~QET 1. Vijë e thellë a kanal i ngushtë, që hapet rreth një are, në dy anët e rrugëve, në vendstrehimet etj. për të mbledhur ujërat, për t'u mbrojtur, për t'u strehuar, për t'u fshehur etj. Hendek i thellë. Hendek kullues. Hendek mbrojtës. usht. llogore. Në buzë të hendekut. Hap (çel) një hendek. Kaloj (kapërcej) hendekun.
2. fig. Dallim i madh ose largesë ndërmjet dy njerëzve a dy palëve në pikëpamje, në mendësi etj. Hendek i madh. I ndan një hendek. Ngushtohet hendeku. Thellohet hendeku mes tyre.
3. fig. Pengesë, vështirësi e madhe. Ka hendek (ajo punë). E hodhi (e kaloi, e kapërceu) hendekun i kaloi vështirësitë.
✱Sin.: kanal, hermoq, trap, kapt, llogore, largesë, mosmarrëveshje, dallim, pengesë, vështirësi.
♦ Çel (hap) një hendek. 1. Krijoj një shkëputje të madhe midis dy gjërave, dy anëve, dy pjesëve etj.; i ndaj, i largoj. 2. Shkaktoj mosmarrëveshje të thella me dikë; largohem prej dikujt që e kam pasur shok, ftohem me të. E hodhi në hendek (dikë) përb. e braktisi, e la pa ndihmë, pa përkrahje e pa përkujdesje; e përzuri dhe e shpërfilli krejt; e hodhi tutje; e hodhi poshtë. E hodhi (e kapërceu) hendekun (dikush) e përballoi një vështirësi të madhe a e kapërceu një pengesë; doli nga një gjendje e vështirë, shpëtoi nga një e keqe; e hodhi lumin; e kapërceu (e hodhi) gardhin; e hodhi kapërcyellin; e kapërceu murin; e kapërceu ledhin. Na ndan një hendek (me dikë) kemi një largesë të madhe a dallime të thella ndërmjet nesh, për shkak të kushteve të ndryshme, të mosmarrëveshjeve etj., që na pengojnë të bashkohemi ose të biem në një mendje; dallohemi shumë e jemi të largët për njëri-tjetrin. Ndalu *beg se ka hendek! tall. Ngushtohet hendeku zvogëlohet largesa a pakësohen dallimet ndërmjet dy vetave ose ndërmjet dy grupeve shoqërore, largesa e dallime që janë krijuar për shkak të kushteve të ndryshme, të mosmarrëveshjeve etj. dhe që i ndajnë e i pengojnë të bashkohen a të bien në një mendje; kund. thellohet hendeku. Thellohet hendeku rritet largesa a shtohen dallimet ndërmjet dy vetave ose dy grupeve shoqërore, largesa e dallime që janë krijuar për shkak të kushteve të ndryshme, të mosmarrëveshjeve etj. dhe që i ndajnë e i pengojnë të bashkohen a të bien në një mendje; kund. ngushtohet hendeku. Zuri hendekun (dikush) përb. vdiq; ngordhi si qen; zuri përruan.

HÉQJ/E,~A_I f. sh. ~E, ~ET 1. Shkëputje, nxjerrje a shqitje e diçkaje nga vendi ku është mbërthyer, lidhur, futur ose shtrënguar; kund. vënie, ngulje, futje, mbërthim, lidhja. Heqja e pullës nga zarfi. Heqja e perdeve nga dritarja. Heqja e baltës nga këpucët. Heqja e lustrës. Heqja e thikës nga këllëfi.
2. Hapje a largim i diçkaje që është e mbyllur ose e mbuluar; kund. vënie, mbyllje, zënie. Heqje e tapës së shishes. Heqje e kapakut. Heqja e lëvozhgës (e lëvores).
3. Nxjerrje jashtë e diçkaje që është brenda diçkaje tjetër; kund. futje. Heqja e plumbit nga trupi. Heqja e bërthamës kumbullës. Heqja e të bardhës së vezës. Heqja e vidave (gozhdëve). Heqja e dhëmballës. Heqja e çelësit nga brava.
4. Zhveshje a zbathje e rrobave të trupit etj. Heqja e rrobave. Heqja e kapeles nga koka. Heqje e këpucëve.
5. Çmbështjellje e diçkaje që ka qenë e mbledhur; qërim a rrjepje e lëvozhgës ose i lëkurës së sipërfaqes së diçkaje. Heqja e lëkurës së mollës. Heqja e lëvozhgës së vezës. Heqja e fashës së plagës.
6. Thithje a pirje e diçkaje (raki, duhan etj.); futje në mushkëri, përcjellje poshtë; tërheqje. Heqja e një gllënjke raki. Heqja e puros.
7. Tërheqje përpara ose nga vetja e diçkaje; tërheqja a marrja mbrapsht. Heqja e tymit nga oxhaku. Heqja e karrocës nga kuajt. Heqje pas e kërkesës a padisë. Heqje dorë nga të drejtat.
8. Ndërprerje e qarkullimit ose e përdorimit të një objekti. Heqje e mallit nga tregu. Heqje nga qarkullimi. Heqje nga përdorimi.
9. Mosmbajtje a mosvijim i një zakoni apo i një detyrimi. Heqje e zisë. Heqje e rrethimit. Heqje e karantinës. Heqje e regjistrimeve.
10. fig., bised. Përjashtim a largim i dikujt nga një punë a një veprimtari. Heqja nga ekipi. Heqja nga kryesia. Heqja nga rendi i ditës. Heqja e lirisë. Heqje e dënimit me vdekje.
11. Fshirje a zhdukje e diçkaje nga një sipërfaqe. Heqja e njollave. Heqja e pluhurave nga mobiliet.
12. Shlyerje ose largim i një dyshimi; largimi i mendjes nga dikush a nga diçka. Heqja e borxheve. Heqja e shpresës. Heqja e mendjes. Heqja e mërzisë.
13. Prerja, shkëputja, krasitja a shkurtimi i diçkaje nga një e tërë. Heqja e degëve të pemëve. Heqja e dhjamthit. Heqja e dhëmbëve. Ka heqje dhe shtesa në tekst.
14. mat. Zbritje; kund. mbledhje. Veprimet me zbritje.
15. bised. Ndarja a vënia mënjanë e diçkaje. Heqja e parave mënjanë.
16. Kryerja e një pune a një veprimi me një mjet. Heqja e një fshese shtëpisë. Heqja e një pëllëmbe. Heqja e një brisku mjekrës.
17. Udhëheqja a drejtimi i diçkaje. Heqja e valles.
18. fig. Vuajtje e madhe; dhimbje trupore a shpirtërore. Heqje e madhe (e rëndë). Shpëtoi nga heqjet.
19. Ndërzimi i kafshëve. Heqje e qenit.
20. fiz., vjet. Rëndesë. Qendra e heqjes.
✱Sin.: largim, zhvendosje, nxjerrje, shtytje, shtyrje, shkëputje, shkulje, shpërngulje, tërheqje, ndarje, ndalim, ndërprerje, fshirje, shlyerje, shkurtim, zbathje, zhveshje, rrjepje, qërim, pushim, përjashtim, fshirje, shfryrje, zbulim, zhdukje, dëbim, largim, revokim, shfuqizim, krasitje, shkurtim, zbritje, bërje, futje, dhënie, vuajtje, përballim, mënjanim, ndërzim, rëndesë.

IZOLÍM,~I m., libr. 1. Veprimi dhe gjendja kur izoloj ose kur izolohem. Izolim politik (ekonomik). Izolimi i mureve. Tela izolimi.
2. Gjendja pasi izoloj ose kur izolohem.
✱Sin.: veçim, shkëputje.

KORRESPONDÉNC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Këmbim letrash a informacionesh ndërmjet njerëzve, ndërmjet institucioneve etj.; dokumenti i shkruar a i folur në këtë rast; letërkëmbim. Korrespondencë e rregullt. Kam (mbaj) korrespondencë me dikë. Kam lexuar dhe kam studiuar korrespondencën e tij.
2. Lajm publik për transmetim, që merret në vendin e ngjarjes nga një korrespondent; dokumenti që përmban këtë lajm. Korrespondencë audiovizive. Dëgjoj (sistemoj) korrespondencën.
3. vjet. Sistem arsimor pa shkëputje nga puna; arsimim a shkollim me kohë të pjesshme. Ndiqte shkollën (mësimet) me korrespodencë.
✱Sin.: letërkëmbim, letërshkëmbim.

KÚLL/Ë, ~Af. sh. ~A, ~AT 1. Shtëpi e lartë, me dy a më shumë kate, e ndërtuar kryesisht prej guri, me dritare të vogla dhe pa ballkon; shtëpi malore banimi, banesë. Kullë trekatëshe. Kullat e malësisë. Kulla e sanës ahur për të mbajtur kashtë ose zahire për bagëtinë. Bëj (ndërtoj, kam) kullën time.
2. hist. Ndërtesë e vogël e ngritur mbi një kodër a mbi muret e një kalaje, që shërbente edhe si pikë vrojtimi. Kulla e kështjellës. Kulla e sahatit të Tiranës.
3. Vend i lartë a pozicion në lartësi, që zotëron pamjen e një hapësire të madhe gjeografike; kështjellë. Kullë vrojtimi dhe komandimi në anije. Kulla e tankut (e autoblindës).
4. Ngrehinë e lartë metalike a prej betoni, që shërben si pus nafte. Kullë nafte.
5. shah. Kala.
✱Sin.: shtëpi, banesë, kala, kështjellë.
♦ Kulla e Babelit libr. rrëmujë e madhe, parregullsi e ngatërresa. Kullë e fildishtë libr. vend krejt i veçuar e i mbyllur; veçim i plotë nga bota e mbyllje në vetvete, shkëputje e çdo lidhjeje me të tjerët. Kullë me gjizë iron. diçka e pamundur, e paqëndrueshme ose pa asnjë mbështetje; diçka fare e pasigurt, jo ashtu si na duhet; diçka e kotë, e pavlerë; kështjellë në rërë.

KËPÚTJ/E,~A_I f. sh. ~E, ~ET 1. Lodhje e madhe fizike, mungesë fuqie a force; rraskapitje, kapitje. Ndiej një këputje në trup.
2. Ndërprerje e një pune a funksioni. Këputja e lidhjeve (e marrëdhënieve).
3. fig. Ndjenjë e fortë dhe e mundimshme shpirtërore; mall, mallëngjim. Ndiej një këputje në shpirt kur iku im bir në emigracion.
✱Sin.: shkëputje, kapitje, rraskapitje, ndërprerje, zvjerdhje, mallëngjim.

MOSVAZHDÍM,~I m. Mungesë e vazhdimit të diçkaje, mosvijim, ndërprerje, ndalim; kund. vazhdim. Pati mosvazhdim të mësimit për shkak të incidentit.
✱Sin.: mosvijim, ndërprerje, pezullim, shkëputje, pushim, ndalim, mbarim, përfundim.

NDÁRJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur ndaj ose kur ndahem nga dikush a nga diçka; kund. bashkim. Ndarja e ftesave. Ndarja e çmimeve (e librave, e dhuratave). Ndarja e re administrative-territoriale. Ndarja territoriale. Ndarje e funksioneve. Ndarja e të ardhurave. Ndarja e pushteteve. Ndarje partiake. Ndarja e mandateve. Ndarja e kompanisë. Ndarja e përgjegjësive. Ndarja e fjalëve në fund të rreshtit. Ndarja e punëve midis pjesëtarëve të familjes. Ndarja nga gruaja (nga burri). Ndarja e tregjeve. Vija e ndarjes. Bëj një ndarje të drejtë. Ndarja e detyrave. Ndarja përfundimtare nga e kaluara. Ndarja e parakohshme nga jeta.
2. Pjesë në të cilën është ndarë diçka; e ndarë. Ndarjet e arkës. Rafti kishte dy ndarje të mëdha.
3. biol. Klasifikim i bimëve a i kafshëve në klasa. Ndarja në klasa bëhet sipas kritereve të mirëpërcaktuara.
4. biol. Metodë shtimi nëpërmjet të cilës një bimë rritet dhe ndahet në pjesë të veçanta, të cilat mbillen menjëherë. Ndarje dyshe shumim joseksor dhe ndarje e qelizës. Ndarje mejotike mejozË. Ndarje mitotike mitozË. Ndarje reduktuese reduktim. Ndarje qelizore proces në të cilin një qelizë prindërore, ndahet në dy qeliza bija.
✱Sin.: shkëputje, veçim, largim, heqje, shkoqje, shqitje, përndarje, e ndarë, ikje, shkallëzim, shkallë, lënie, lëshesë, shkurorëzim, divorc, divorcim, këputje, copëtim, thyerje, copëzim, çikje, pjesëtim, përçarje, shpërbërje, shpërqendrim, shpërndarje, përjetim, ndërprerje, prerje, ndryshim, zvjerdhje, caktim, vendim, zgjidhje, dallim, degë, degëzim.

NDËRPRÉRJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi dhe gjendja kur ndërpres a kur ndërpritet diçka. Ndërprerje të shpeshta (të gjata). Ndërprerja e prodhimit (e punës). Ndërprerja e ujit (e rrymës). Ndërprerja e luftimeve. Ndërprerja e zhvillimit. Me (pa) ndërprerje. Punon pa ndërprerje. Furnizim 24 orë pa ndërprerje. Ndërprerje e seancës. Ndërprerje e njëanshme. Ndërprerje e komunikimit. Ndërprerje e ndihmës ekonomike. Ndërprerja e koncesioneve. Ndërprerje e hetimeve. Ndërprerje kontrate (drejt.) akti i ndalimit ose i anulimit të një kontrate midis dy palëve.
2. mat. Vendi ku priten dy vija, dy sipërfaqe ose dy trupa. Ndërprerje e drejtëzës me rrafshin.
✱Sin.: kryqëzim, pezullim, heqje, prerje, reshtje, këputje, ndarje, ndalesë, ndalim, çrregullim, shkëputje, zbrazëti, ndërkohë, pengim, pushim, boshllëk.

NDËRSHTRESÓR,~E mb., gjeol. Që gjendet a që ndodhet në mes të shtresave të ndryshme të tokës ose të shkëmbinjve. Shkëputje ndërshtresore. Prerje ndërshtresore. Larmitë ndërshtresore të gjuhës.

PAKËPÚTUR (i, e) mb. 1. Që nuk është këputur (për fillin, telin etj.), që është një i tërë; që zgjatet pa ndërprerje, i pandërprerë; kund. i këputur. Tel (fill) i pakëputur. Varg i pakëputur.
2. Që nuk është ndarë nga nëna, që nuk është këputur ende (për të vegjlit e bagëtive); kund. i këputur. Qengj i pakëputur.
3. fig. Që ka vazhdimësi në kohë, që nuk ka ndërprerje a shkëputje; i vijueshëm; kund. i këputur, i ndërprerë. Traditë e pakëputur. Punë e pakëputur.
✱Sin.: i pandërprerë, pirës, i pandarë, i vijueshëm, i vazhdueshëm.

PARTIKULARÍZ/ËM,~MI m., libr. 1. Prirje e përpjekje e krahinave të veçanta të një shteti, për t’u shkëputur nga qendra ose për t’u ndarë më vete dhe për të mbrojtur interesat e veta të ngushta; ndarje, përçarje krahinore. Fryma e partikularizmit.
2. Prirje për të mos zbatuar parime universale a për të mos e parë diçka përmes të së tërës. Partikularizëm historik (antrop.) teori që thotë se çdo shoqëri dhe kulturë duhet kuptuar sipas kushteve të veta. Partikularizëm letrar (let.) gjini që thekson detajet e jo parimet e përgjithshme. Partikularizëm politik (pol.) prirje e politikëbërësve për të parë interesat e tyre të ngushta partiake dhe jo interesat e gjerë kombëtarë. Partikularizëm moral (filoz). pikëpamje që nënvlerësojnë rolin e parimeve të përgjithshme morale që përcaktojnë sjelljen e njeriut në shoqëri. Partikularizëm kulturor (antrop.).
✱Sin.: separatizëm, shkëputje, ndarje, përçarje.