FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

JUSTIFIKÚAR (i, e) mb. 1. Që është justifikuar; i përligjur. Veprim i justifikuar. Mungesë e justifikuar.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.
✱Sin.: i përligjur, i shfajësuar.

LÁRË (i, e) mb. 1. Që është pastruar me ujë, me ujë e me sapun a me diçka tjetër duke u fërkuar; që është futur në ujë a në një lëng tjetër dhe është fërkuar për t’iu hequr pluhuri, balta, njollat etj., që i janë hequr papastërtitë me ujë a me diçka tjetër; kund. palarë (i, e). Me duar të lara. Me fytyrë të larë. Rroba (çorape) të lara. Shami e larë. Lesh i larë. Me dhëmbë të larë. Enë (pjata) të lara. Xham i larë. Dysheme e larë. Kripë e larë.
2. Që është përpunuar me lëndë kimike për t’u bërë i pandjeshëm ndaj dritës dhe për t’u bërë e dukshme ajo që është fotografuar. Film i larë.
3. Që është veshur me lëngun e një metali të çmuar, zakonisht me ujë floriri; i praruar; që është lyer me bojë a me një lëndë tjetër të shndritshme. Armë të lara. Shpatë (kordhë) e larë. Filxhan i larë.
4. Që i është hequr ndryshku duke e fërkuar, që është fshirë e pastruar sa shkëlqen, i shkëlqyer; i kallajisur. Thikë e larë. Tepsi (kusi) e larë.
5. bised. Që i janë hequr gjërat e huaja e të panevojshme, të cilat e prishin a e dëmtojnë (për barishtet, dheun, baltën, papastërtitë e mbledhura, kashtën, gëzhutat etj.); i gërryer, i pastruar, i qëruar. Hendek (pus) i larë. Tokë e larë (nga shiu).
6. bised. Që është bërë i sheshtë e i lëmuar duke u gdhendur a duke u zdrukthuar, i qëruar. Dërrasë e larë. Shkop i larë. Tra i larë. Qereste e larë.
7. bised. edhe fig. Që i është kthyer dikujt një borxh; që i është kthyer dikujt e mira me të mirë a e keqja me të keqe; i paguar; i shlyer. Borxh i larë. Dëm i larë. Gabim (faj) i larë.
8. fig. Që ka dalë pa faj, i pafajshëm, i papërlyer. E ka ndërgjegjen të larë. Doli i larë.
9. Që është pa re, i pastër, i kthjellët, i qëruar. Qiell i larë. Kohë e larë.
✱Sin.: i pastruar, i zbardhur, i zhvilluar, i praruar, i kallajisur, i zdrukthuar, i lëmuar, i paguar, i shlyer, i pafajshëm, i papërlyer, i papërzier, dorëjashtë, duarlarë, i kthjellët, i shkëlqyer.
♦ Me *ballë të larë. Dola i larë nuk kam faj për diçka, nuk kam qenë i përzier në një punë të keqe, jam i pastër; jam i shfajësuar. E kam ballin të larë jam i pafajshëm e krenar, nuk kam bërë asnjë faj e jam ballëlarë; nuk kam asnjë njollë, jam i pastër; e kam ballin të hapur; e kam faqen të larë. E kam faqen të larë jam i ndershëm, e kam ndërgjegjen të pastër, nuk jam përlyer në një punë të keqe; nuk jam fajtor; e kam ballin të larë. I larë në *flori. *Lugë e larë.

NDËNJÝER (i, e) mb., krahin. Që është falur, i falur, i shfajësuar.

PËRLIGJÚAR (i, e) mb. I përligjur; i justifikuar, i shfajësuar.

►SHFAJËS/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Përpiqem të provoj se nuk kam faj, jap shpjegime për një veprim a për një qëndrim që quhet i gabuar; e shkarkoj veten nga faji duke arsyetuar; kund. fajësohem. Shfajësohem përpara dikujt. Përpiqej (kërkonte) të shfajësohej. E tha si për t’u shfajësuar.
2. pës. e SHFAJËSÓJ. U shfajësua nga trupi gjykues. Shfajësohem nga gjyqtari.
✱Sin.: shkarkohem, lirohem, lahem, çlirohem, justifikohem.

SHFAJËSÚAR (i, e) mb. 1. Që është nxjerrë a është shpallur pa faj, i pafaj. I dënuar i shfajësuar. I shfajësuar nga akuzat. U kthye i shfajësuar. Polic i shfajësuar.
✱Sin.: i pafaj, i pafajshëm, i larë, i justifikuar, i shkarkuar.

SHKARKÚAR (i, e) mb. 1. Që i është hequr ngarkesa; i pakësuar; kund. i ngarkuar. Rimorkio e shkarkuar. Barrë e shkarkuar.
2. Që e ka lënë ngarkesën në vendin e caktuar. Dru të shkarkuara në oborr.
3. fig. Që ndihet i lehtësuar a i çliruar nga një detyrim. U ndje më i shkarkuar pas atij rrëfimi.
4. Që është shkarkuar nga një detyrë a funksion. Drejtor i shkarkuar. Ministre e shkarkuar.
5. Që e ka nxjerrë atë që mban. Re të shkarkuara. Bateri celulari e shkarkuar.
6. Që është zgjidhur. Problem i shkarkuar.
✱Sin.: i zbrazur, i shfryrë, i shfajësuar, i lehtësuar, i hequr, i liruar.

VAJ,~I_I m. 1. Lëng i trashë viskoz i yndyrshëm, më i lehtë se uji, në ngjyrë të ndryshme, që nxirret prej farave a kokrrave të disa bimëve vajore (si luledielli, ulliri, kikiriku etj.), prej mishit të disa kafshëve (peshku etj.) ose nga përpunimi i disa mineraleve e i naftës, që përdoret për gatim, në industri, në mjekësi etj. Vaj i pastër (i kulluar). Vaj i mirë vaj ulliri. Vaj i djegur (tek.) vaj makinash i përpunuar. Vaj i trashë (bised.) vaj recini. Vaj flokësh. Vaj plazhi. Bojë vaji bojë e shkrirë në një lëng të tillë. Fabrikë (mulli) vaji. Ngjyrë vaji. Fërgoj (skuq) me vaj.
2. Pjesa e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme vajrash. Vaj bimor lloj vaji me ngjyrë të errët, në të cilin mbizotërojnë acidet e pangopura yndyrore, që përgatitet me shtrydhje ose ekstraktim nga farat e bimëve vajore (lulediellit, misrit, lirit, kikirikut), si edhe nga ulliri, nga arrat etj. Vaj i rafinuar lloj vaji i pastruar nga mbeturinat e lëndëve të huaja dhe me veti të përmirësuara (në ngjyrë, në shije, në erë). Vaj kikiriku (lat. Olio d’arechide) lloj vaji me ngjyrë të verdhë në të kuqërreme dhe me shije karakteristike, që përftohet me ekstraktim me tretës nga kokrrat e copëtuara të pemës së kikirikut. Vaj luledielli (lat. olio di girasole) lloj vaji që prodhohet nga farat e lulediellit (Helianthus annuus), është shumë i njohur dhe përdoret gjerësisht për gatim dhe për të bërë vajra për përdorime kozmetike dhe mjekësore. Vaji misri (lat. olio di granoturco; Olea mais) lloj vaji vegjetal i nxjerrë nga farat e misrit, përdoret gjerësisht në gatim dhe gjithashtu në industrinë kozmetike dhe atë farmaceutike për vetitë e tij hidratuese dhe mbrojtëse. Vaj kockash lloj vaji i prodhuar nga kockat e kafshëve të ndryshme, që përdoret në industrinë e sapunit, për përgatitje qirinjsh, si lyrosës etj. Vaj liri (lat. olio di lino) lloj vaji me ngjyrë të verdhë të murrme, me erë dhe shije karakteristike të hidhur, që nxirret nga farat e lirit, që përdoret në industrinë e bojërave të vajit, të sapunëve ose në farmaceutikë. Vaj recini (lat. olio di ricino) lloj vaji pa ngjyrë ose i verdhë i lehtë, me shije të pakëndshme, që përftohet nga shtrydhja në presa ose me ekstraktim me tretës nga farat e bimës së recinit, që përdoret për përgatitjen e detergjentëve, në farmaceutikë ose në industrinë tekstile. Vaj soje (lat. olio di soja) lloj vaji me ngjyrë të verdhë të kuqërreme, i turbullt, me erë dhe shije karakteristike, që nxirret me presim ose ekstraktim me tretës nga farat e bimës së sojës, që përdoret për ushqim dhe për përgatitjen e llakut. Vaj susami (lat. olio di susamo) lloj vaji me ngjyrë të verdhë, me shije dhe erë karakteristike të këndshme, që përftohet me ekstraktim me tretës nga masa e copëtuar e farave të bimës të susamit, që përdoret për përgatitjen e hallvasisë, të margarinës, të sapunit e në kozmetikë. Vaj shtazor lloj vaji me ngjyrë të errët, me erë karakteristike, i cili përftohet kryesisht prej peshqish të ndryshëm dhe që përdoret në mjekësi a për ushqim. Vaj ulliri (lat. olio di oliva) lloj vaji me ngjyrë të verdhë jeshile, që përftohet nga pulpa e copëtuar dhe e ngrohur paraprakisht e kokrrave të pemës së ullirit dhe që përdoret si ushqim dhe në mjekësi. Vaj hashishi (lat. Cannabis sativa) lloj përzierjeje e njëtrajtshme vajore e rrëshinore, lëndë narkotike, produkt i përqendruar i ekstraktimit të kanabisit apo hashishit me tretës, që merret me të tymosur, gëlltitje a me të nuhatur. Vaj pushke lloj vaji që përdoret për të pastruar pushkët, automatikët etj. dhe për të lyer pjesët metalike të tyre që të mos ndryshken. Vaj makinash lloj vaji që përdoret për të lyer pjesët e ndryshme të një makine që të mos ndryshken. Vaj i rëndë lloj hidrokarburi që nxirret nga nafta, zifti etj. Vaj i shuguruar (fet.) vaj që përdoret në ceremonitë fetare. Vaj tuli (ushq.) vaj i shtrydhur nga bërsitë e ullirit.
3. vet. sh. ~RA, ~RAT Lloje të ndryshme të këtyre lëngjeve. Vajra bimore (shtazore). Vajra aromatike. Vajra minerale.
4. përmb. Bojëra në ngjyra të ndryshme, që përpunohen me lëngje të tilla dhe që përdoren për pikturë. Bojëra vaji. Pikturë në vaj. Punim në vaj.
✱Sin.: bagëm, krezm.
♦ U bë vaj. 1. U qetua, u shtrua, nuk ka dallgë (deti a liqeni). 2. (dikush). U zbut pas një zemërimi a u shtrua pas një kundërshtimi të ashpër, u qetësua; ra, u shtrua; u bë qengj; u bë qumësht. I bën *petullat pa vaj (me ujë) (dikush). E bëri për vaj e për uthull (dikë). 1. E rrahu rëndë, e zbrujti, e zhdëpi; ia zbuti kurrizin (dikujt); ia bëri kurrizin (shpinën) më të butë se barkun (dikujt); ia ndreqi samarin (dikujt). 2. E qortoi ashpër dikë, e shau rëndë, s’i la gjë pa thënë, e dërrmoi me të shara; ia ndreqi samarin (dikujt). Ra vaji në lakra asgjë nuk humbi kot, nuk u bë ndonjë dëm, aty është ajo diçka; u derdh vaji (e ra) në uthull. Doli vaj mbi ujë (dikush) shpëtoi nga një e keqe pa u dëmtuar; doli pa faj a i shfajësuar; doli i fituar, nuk pësoi gjë. U derdh vaji (e ra) në uthull nuk u bë ndonjë dëm; nuk humbi gjë kot; ra vaji në lakra; gjalpi po në lakra mbeti. S’hahet as me vaj e as me uthull. 1. (diçka). Nuk është aspak e mirë, nuk mund të pranohet a të durohet për asnjë arsye; është e keqe, nuk shkon fare. 2. (dikush). Është i shëmtuar a i keq sa nuk durohet dot, nuk mund ta pëlqesh kurrë. (Hapet) si vaji në lakra (dikush). 1. Flet a vepron kudo pa ndrojtje e pa u matur mirë, e lëshon veten dhe e tepron duke u sjellë gjithandej si në shtëpi të vet; nuk përmbahet e nuk ngushtohet nga kushtet, nga rrethanat a nga mjedisi shoqëror. 2. Shpërndahet në shumë anë, nuk është i përqendruar në një punë a në një drejtim, është i përhapur. 3. (diçka). Është përhapur gjithandej, është shtrirë kudo. E ka (shkon, është) *gjalpë e vaj (me dikë). E ka vaj (me dikë) ka marrëdhënie shumë të mira me dikë, ia dëgjon fjalën dhe ia plotëson çdo kërkesë, e ka shumë mirë me të; e ka grurë; e ka (shkon, është) gjalpë e vaj. I mbaroi vaji i kandilit (dikujt) euf. është në prag të vdekjes (për një njeri shumë të moshuar); kaq e pati; iu sos vaji në kandil; po jep (po heq) shpirt (dikush). I nxori vaj (dikujt). 1. shih i nxori qumështin e nënës₂ (dikujt). 2. shih i rropi (i hoqi, i mori) lëkurën₁ (dikujt). Nxjerr vaj nga guri (dikush) është shumë i zoti, bën të pamundurën; e gjen diçka që i duhet edhe atje ku nuk mendohet se ka; ia arrin qëllimit me çdo kusht, e siguron atë që do patjetër; shfrytëzon mirë çdo mundësi; nxjerr mjaltë nga guri; nxjerr dhjamë nga pleshti; nxjerr ujë nga guri; e ndez zjarrin në ujë; mjel (edhe) morrin; e rrjep morrin nga bishti; zë peshk në bar. (Është) i rrahur (i regjur) me vaj e me uthull (dikush) është i regjur në jetë, ka vuajtur e ka provuar shumë të mira e të këqija; ka kaluar nëpër vështirësi e mundime të rënda e ka fituar përvojë të madhe, e njeh mirë jetën, është bërë i rafinuar; ka rënë shumë herë nga kali; i ka parë (shumë) lëkura (dikujt); ka pirë ujë në shumë burime (kroje); (është) ujk deti; (është) ujk i vjetër (plak); e ka parë ujkun që i vogël. (I rri) si vaji mbi uthull (diçkaje) shih i rri (i qëndroj) mbi (në) kokë (diçkaje). Iu sos vaji në kandil (dikujt) është në prag të vdekjes, i mbaroi jeta; po merr fund, kaq e pati; po jep (po heq) shpirt (dikush). (Shkon) si *thika në vaj (diçka). Më shkon vaj (diçka) më vete shumë mirë puna, pa asnjë pengesë e pa asnjë vështirësi; më shkon grurë; më bëhet rruga ujë. (Shkon) si në vaj (diçka) shkon mirë diçka, nuk ka asnjë vështirësi e asnjë pengesë, po kryhet lehtë, pa mundim e pa u penguar; (shkon) si thika në gjalpë. Vaj e verë e uthull bised. ylberi. E vë në vaj. 1. (diçka). E fut dtçka në një rrugë të lehtë për ta zgjidhur, ia heq çdo pengesë, e bëj të ecë mirë e lehtësisht; e ndreq, e vë në rregull. 2. (dikë). E qetësoj dikë, ia fashit zemërimin; e shtroj a e urtësoj.

VÉT/E,~JA përem. 1. Përdoret për të treguar zakonisht njeriun (më rrallë kafshën a sendin), që në të njëjtën kohë e kryen dhe e pëson një veprim; unë, ti, ai (ajo) ose ne, ju, ata (ato) e jo një tjetër a të tjerë; thelbi i njeriut si individ, i ndryshëm nga të tjerët; vetvetja. Është i zoti i vetes. Laj veten. S’i dhimbset vetja. I pëlqente vetja. Si e ndien veten? si ndihesh? E ndiej veten mirë (keq). Nuk e jep veten. Ta shohim veten si në pasqyrë. Mate veten pa të matur bota! (fj. u.).
2. Përdoret me parafjalë me kuptimin e përemrave vetorë të çdo vete e të çdo numri dhe i përgjigjet kryefjalës në fjali. Për vete e bëri (e ka) për të mirën ose për të keqen e vet e bëri (e ka). Kërkon shumë nga vetja. Mori veten më qafë. Flet me vete. Tha me vete. E mori (e solli) me vete. E pleqëroi me vete. Punon për vete. E mbajti për vete. Kujdesej vetëm për vete. E mori pas vetes. E mori me vete. Secili më vete secili veçan, veç e veç; i ndarë; i pavarur nga të tjerët, i mëvetësishëm. Unë për vete,... unë... unë vetë..., nga ana ime...
✱Sin.: person, njeri, individ, vetvete.
♦ U bë (doli) më vete (dikush) u veçua, u nda nga familja a prej të tjerëve. U bëra (jam) për të vrarë veten u dëshpërova shumë, u pikëllova aq sa s’më dhimbet jeta, u hidhërova jashtë mase; u bëra (jam) për të pirë helmin. Bëhem zot *i vetes. E bëri të flasë me vete (dikë) e mundoi tej mase, e sfiliti; e stërlodhi; i nxori qumështin e nënës (dikujt); i nxori shkumë (nga goja) (dikujt); e bëri gjysmë njeriu. *Bën fshat më vete (dikush). Nuk i bën *hije (as) vetes (dikush). I bën *qejfin vetes (dikush) keq. I bën *vend vetes (dikush). S’e bëj veten nuk e shfaq me shenja të jashtme një ndjenjë a një mendim, nuk tregohem, nuk zbulohem; përmbahem, nuk bëj gjeste a lëvizje që shpërfaqin gjendjen time shpirtërore; e mbaj veten; nuk e jap veten. Më bëri për vete (dikush) më tërhoqi dikush, më bëri ta dua a ta dashuroj; më fitoi (më rrëmbeu, më grabiti) zemrën; më hëngri zemrën; më mori zemrën. E kam bërë me vete (pas vetes) (dikë) më beson, më përkrah e më ndjek dikush, nuk më tradhton, është me mua; e kam bërë dikë që të veprojë sipas qëllimeve a sipas interesave të mi; e kam me vete. E bëri (e ka) për vete! (dikush) bëri një veprim (zakonisht jo të mirë), nga i cili në fund të fundit do të ketë pasoja ai vetë; ç’bëri gjeti. Ra në vete (dikush) shih ra në mendje (dikush). I bie vetes *prapa (dikush). *U çel ndër vete (dikush). Ta çon (ta shkon) ujin nën vete (dikush) shih ta çon (ta shkon) ujin nën rrogoz (dikush). Dal nga vetja nuk përmbahem më, nuk e zotëroj më veten nga zemërimi e shpërthej; nuk e kontrolloj (dot) veten; kund. e mbledh veten. Më ka dalë vetja *qejfit. S’ia di *hallin vetes (dikush) iron. Më digjet *rrogozi (hasra) nën vete. Digjem ndër vete vuaj përbrenda nga një shqetësim, brehem në vetvete pa e shfaqur. S’e deshi veten (dikush) nuk dinte ku të futej nga turpi, ka bërë diçka të rëndë a ka rënë në një gjendje të vështirë dhe e ndien veten shumë keq, thuajse e urren veten për atë që ka bërë a që ka thënë; s’e deshi të gjallët. Gënjen veten (dikush) mbahet me shpresa të kota edhe pse e di të vërtetën, ka iluzione; kujton se do të bëhet si do ai. E gjej veten libr. e kuptoj se ç’mund të bëj; nis t’i përdor mirë prirjet e mia, filloj t’i shfaq në shkallën më të lartë aftësitë që kam; bie në një punë që përshtatet më mirë me aftësitë e mia dhe ku jap më shumë. S’i gjej *majë vetes. Më hahen *mendtë (ndër vete). Ha veten me dhëmbë. 1. Vuaj shumë për një gabim a për një budallallëk, më bren inati me vetveten; jam penduar thellë, por nuk kam më asnjë mundësi për ta ndrequr të keqen; e kam inat a sikur e urrej veten për diçka që s’duhej ta bëja; ha (veten) nën lëkurë. 2. Përmblidhem e i futem me inat një pune për ta kryer patjetër, mundohem shumë e sfilitem, nuk mendoj që nuk e bëj dot; jam në një gjendje shumë të vështirë a para një pune të rëndë, nuk di nga t’ia mbaj, por nuk dorëzohem dhe përpiqem me të gjitha forcat të gjej rrugëdalje. Ha veten nën *lëkurë (dikush). I ka hyrë vetja në *qejf (dikujt). Është *kokë (krye) më vete (dikush). Është *konak më vete (dikush). Është *lagje më vete (dikush). Nuk është në vete (dikush) mendon, sillet e vepron në mënyrë jo normale, bën marrëzira, bën si budalla a si i çmendur; nuk e kontrollon (dot) veten; s’është në të; nuk e ka kokën (mendjen) në vend; i kanë shkarë trutë (dikujt); i ka rënë në tru të vogël (dikujt); humbi mendjen; e humbi toruan; nuk është në fiqir; nuk është në taketuke thjeshtligj. Nuk e jap veten. 1. Nuk thyhem para vështirësive, nuk lëshohem, nuk dorëzohem; e mbaj veten; nuk e lëshoj veten; s’e bëj veten. 2. Nuk e tregoj shqetësimin a tronditjen; nuk e shfaq frikën, humbjen a turpin për shkaqe të ndryshme e para të tjerëve, mbahem sikur nuk ka ndodhur gjë, përmbahem; e mbaj veten; s’e bëj veten. Ka *djallin me vete (dikush) keq. S’e ka në *dorë veten (dikush). Ia ka *mendtë vetes (dikush). E kam me vete (dikë) jam i sigurt se më përkrah e më ndjek dikush, nuk më tradhton, është bërë me mua; e kam nën urdhër, nuk më kundërshton, më nënshtrohet; e kam bërë me vete (pas vetes). Paç veten më *qafë! *Kaptinë më vete (dikush) thjeshtligj. Kokë (krye) më vete. Nuk e kontrollon (dot) veten (dikush) nuk është në gjendje të përmbahet, nuk di çfarë bën a çfarë thotë nga zemërimi; nuk është në vete; doli nga vetja. Kushedi ç’i *duket vetja! (dikujt) iron. Laj veten shfajësohem; justifikohem për një gabim a për një faj, them se nuk e kam bërë unë ose gjej rrethana lehtësuese për t’u shfajësuar. Nuk i la *vend vetes (dikush). E lëshoi veten (dikush) nuk u qëndroi dot vështirësive a fatkeqësive, nuk e përballoi dot një të keqe, u dha, u dorëzua; e dha veten; kund. e mori veten₃. E mori *pajë (me vete) (diçka) keq. Kam marrë *mëri veten. E mori veten (dikush). 1. U çlodh; iu kthyen energjitë, u fuqizua; e mblodhi veten₁; mblodhi kockat; erdhi në fije. 2. U shërua nga një sëmundje dhe është bërë më mirë nga shëndetit, është mëkëmbur; iu kthye shëndeti; erdhi në vete; erdhi në fije; e mblodhi veten; çoi kokën (kokë). 3. (dikush a diçka). Erdhi në një gjendje të mirë dikush, është në gjendje të përmbahet a t’u bëjë ballë vështirësive; e kapërceu rënien shpirtërore; u bë më mirë diçka, doli nga një gjendje e vështirë a e keqe; erdhi në vete; e mblodhi veten (dikush); çoi kokën (kokë); zuri zemrën (dikush); erdhi në fije; kund. e lëshoi veten (dikush). 4. (dikush). Doli nga varfëria, vuri pak pasuri; u mëkëmb; nuk vuan më për bukën e gojës; e njomi zorrën₂ thjeshtligj.; çoi kokën (kokë). E mori veten në *dorë (dikush). E mbaj veten. 1. Mbahem mirë, vishem e ushqehem mirë; kujdesem si duhet për veten. 2. Jam i matur e i kujdesshëm me të tjerët, sillem butë; jam i përmbajtur e nuk krijoj probleme. 3. Jam kryelartë, nuk e lë veten të më marrin të tjerët nëpër këmbë; keq. mburrem e krekosem; nuk bie poshtë. 4. Nuk e tregoj frikën, turpin, zemërimin, një mendim a një të fshehtë etj. para të tjerëve, përmbahem; nuk e jap veten; s’e bëj veten. E mbledh veten. 1. Çlodhem; më kthehen energjitë, fuqizohem; e marr veten₁; mbledh kockat; vij në vete. 2. Qetësohem e shtrohem si duhet; nis ta zotëroj veten e të përmbahem; e marr veten në dorë; vij në vete; vij në të; e përmbaj veten; i mbledh lotët; i shtrëngoj rrathët; më vjen gjaku në vend; bëhem esëll; kund. dal nga vetja. Mih (prashit) para vetes (dikush) shikon punën e vet; nuk ndërhyn në punët e të tjerëve; është i tërhequr. E ndiej (e shoh) veten *ngushtë. E ndiej (shoh) veten *pisk. E përmbaj veten përmbahem që të mos bëj diçka që nuk duhet ta bëj a të them diçka që nuk duhet ta them, jam në gjendje ta zotëroj veten, të qetësohem e të mos veproj keq; e marr veten në dorë; e mbledh veten₂. E pickoi *gjarpri (nën vete) (dikë). I qit *marre vetes (dikush). E sjell në vete (dikë). 1. E qetësoj dikë, ia heq frikën; ia sjell gjakun në vend (dikujt); ia sjell zemrën (shpirtin) në vend (dikujt). 2. E bëj dikë të përmbahet, të mendojë drejt e të sillet mirë, të kuptojë e të veprojë si duhet; e vë në udhë të mbarë. E shoh veten në *pasqyrë. *Shok (shoqe) ka veten (dikush a diçka). I tërheq (i heq) *kërraba nga vetja (dikujt). E ka vënë nën vete. 1. (dikë). E ka vënë dikë nën kontroll a nën urdhra, e ka shtruar sa nuk guxon të kundërshtojë a të mos bindet; e urdhëron si të dojë; i ka hipur në qafë (në zverk) (dikujt); i ka hipur në shpinë (në kurriz) (dikujt); e vuri përfund.). 2. (diçka). E mposhti, e nënshtroi dhe e zotëron. 3. (dikë). Ia kaloi dikujt, u bë më i zoti se ai në diçka; e mundi, fitoi mbi të, e mposhti; e vuri përfund. 4. (diçka). E vuri punën a diçka tjetër përpara; e ka në dorë zgjidhjen e një halli a të një shqetësimi; ecën përpara, përparon. Erdhi në vete (dikush). 1. Rifitoi vetëdijen pas të fikëtit, u përmend; rifilloi ta ndiejë veten të qetë, u qetësua (pas një shqetësimi të madh, pas një fatkeqësie etj.); e mori veten; e mblodhi veten; erdhi në fije; erdhi në të. 2. Bëri kthesë për mirë, u përmblodh, u ndreq; nisi të mendojë drejt e të sillet si duhet; erdhi në rrugë të mbarë; i ra mendjes pas; i vuri gishtin kokës; erdhi në mend; erdhi në të; i shkriu gjaku (dikujt); u bë esëll. Vrafsh veten! mallk. i thuhet me qortim dikujt që i kemi dalë nga borxhi, me kuptimin: mirë të të bëhet, se fajin e ke vetë!; bëj ç’të duash vetë, mos prit ndihmë nga të tjerët!; sytë të nxjerrësh! Nuk e ka vrarë veten (dikush) nuk është munduar e nuk është lodhur shumë në punë, e ka ruajtur veten; nuk e ka vrarë kockën; ka këputur