FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

PARAMENDÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur paramendoj dikë a diçka.
2. Mendim i formuar që më parë për dikë a për diçka, sipas të cilit veprojmë (zakonisht në dëm të të tjerëve).
3. Qëndrim me anësi, i përpunuar që më parë me ndërgjegje dhe jo i vetvetishëm e i çastit. Krim (vrasje) me (pa) paramendim (drejt.). E bëri (e kreu) me paramendim.
✱Sin.: qëllim, tertip, paragjykim, anësi, anshmëri, shestë, shestim.

PLAN,~I_I m. sh. ~E, ~ET 1. Lloj vizatimi që paraqet me anë vijash e shenjash të posaçme dhe në një shkallë shumë të zvogëluar një sipërfaqe të vogël toke, hartë e shkallëzuar. Plan topografik. Plani i vendit.
2. Vizatim që paraqet në përmasa zakonisht të zvogëluara pamjen nga një anë ose prerjen sipas një rrafshi të një sendi, të një ndërtese, të një pajisjeje etj., që do të ndërtohet a do të prodhohet; skicë. Plani i qytetit. Plani i ndërtesës (i portit, i aeroportit). Plani i bibliotekës kombëtare. Shkalla e planit. Plan i përgjithshëm. Plan rregullues. Plan topografik.
3. Tërësi masash të menduara e të caktuara që më parë, që parashikojnë ecurinë a mënyrën e zhvillimit të një pune a veprimtarie, vëllimin e afatet e saj etj. Plani i punës. Plani i infrastrukturës rrugore (i ndërtimeve urbane). Plani vjetor i punës shkencore. Plani i stërvitjes së sportistëve. Punë me (pa) plan. Bën plane në hava (keq.)
4. ek. Tërësia e detyrave, e treguesve dhe e mjeteve për plotësimin e tyre, që përcaktohen a përllogariten që më parë për zhvillimin e harmonishëm të ekonomisë e të kulturës gjatë një periudhe të caktuar; dokumenti ku janë shënuar këto detyra e masa. Punojnë me plane afatshkurtra (afatgjata). Plani vjetor (tremujor, mujor). Plani perspektiv plani për disa vjet në të ardhmen. Plan ekonomik (financiar). Plan shtetëror. Plan shkencor. Ekonomi pa plan. Miratoj planin. E plotësuan (e tejkaluan) planin.
5. Pikat ose vijat kryesore një studimi etj.; skicë. Plani i orës së mësimit. Bëj planin e studimit.
6. fig. Qëllimi a synimi që duam të arrijmë dhe që e parashikojmë që më parë. Plan i guximshëm. Plane të errëta antikombëtare. Ia prishën planet. S’i doli plani.
7. Fusha e veprimtarisë ose lëmi i shfaqjes së diçkaje; mënyra e shqyrtimit të diçkaje, drejtimi a këndi me të cilin e shohim; rrafsh (zakonisht në tog me parafjalën në). Në planin ekonomik (politik, teorik, moral, shoqëror). Në planin kombëtar (ndërkombëtar, botëror). Në planin kohor (historik). Del në dy plane.
8. Vendndodhja e një sendi a e një objekti lidhur me largësinë e tij nga shikuesi. Vinte më prapa, në plan të dytë. Janë në një plan.
9. fig. Vendi që zë dikush a diçka sipas rëndësisë që ka (kryes. me një numëror rreshtor). E nxori në plan të parë. E vuri në plan të dytë. Kalon në plan të fundit.
10. gjeom. Rrafsh. Plan i pjerrët (pingul, horizontal). Plane paralele. Plani i meridianit. Plani i ekuatorit. Drejtëzat e një plani.
✱Sin.: planimetri, skicë, program, qëllim, shestë, shestim, rrafsh, planifikim, vizatim, hartë, grafik, skemë, masa, detyra, tregues, përmbledhje, synim, fushë, lëmë, mënyrë, drejtim, tertip, këndvështrim, mendim, sajim, vendndodhje, vend.
♦ Ka dalë në plan të parë (diçka) libr. është bërë më e rëndësishmja e me kryesorja, është bërë e para që duhet zgjidhur. I vë në një plan libr. i quaj njësoj, i barazoj dy a më shumë njerëz, sende etj.; i vlerësoj barabar.

QESÍM,~I m., vjet. Marrëveshje midis dy palëve, sipas së cilës dikush merr përsipër të bëjë një punë me një çmim të prerë dhe në një afat të caktuar, pavarësisht nga ndryshimet për shpenzimet që mund të dalin gjatë zbatimit të marrëveshjes; ujdi, rend. Punimi u bë me qesim.
✱Sin.: rregull, shestë.

RÁDH/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Varg njerëzish, kafshësh ose sendesh që janë vënë njëri pas tjetrit ose njëri krahas tjetrit në një vijë; varg dukurish ose ngjarjesh, që vijnë njëra pas tjetrës. Radhë njerëzish. Radhë shtëpish (dritaresh, librash). Radhë kutish (arkash, karrigesh). Dy radhë pemësh. Një radhë numrash. Radhë makinash. Në mes të dy radhëve. I vë në radhë radhit.
2. Varg ushtarësh, nxënësish etj., të vënë njëri pas tjetrit ose njëri përbri tjetrit, sipas një rregulli të caktuar, rreshtim, rresht. Radha e parë (e majtë, e djathtë). Radhë treshe (katërshe). Radhët e togës. Në krye të radhës. Largësia midis radhëve. Vihem në radhë. Hyj në radhë. Dal nga radha. Mbaj (prish) radhën. Shtrëngojmë radhët. Qëndroj gatitu në radhë. Eja në radhë! usht. komandë për të ardhur në një vijë të drejtë në rresht njëri përbri tjetrit. Plotësojnë radhët e fundit.
3. Një brez ose një shtresë sendesh të vëna në një vijë njëri pranë tjetrit, një sërë tullash në një mur, një varg fijesh në një diçka të thurur etj. Një radhë tullash (gurësh, dërrasash). Një radhë drush (arkash). Një radhë çorapesh (trikosh). Heq (vë) një radhë. Nis (mbaroj) një radhë. Prish një radhë.
4. Varg karrigesh për t’u ulur në kinema, në teatër, në një sallë ose në një mjet udhëtimi; varg bankash në një klasë. Radha e parë (e dytë...). Radhët e fundit. Karriget (bankat) e radhëve të para. Ulem (rri, zë vend) në një radhë.
5. Varg fjalësh, shkronjash ose shenjash të tjera, të shkruara në një vijë me dorë ose të shtypura në një faqe; varg shkronjash të renditura në shtypshkronjë për t’i shtypur; rresht. Radhë të ngushta (të dendura). Radhët e librit (e fletores). Faqe me tridhjetë e dy radhë. Në krye të radhës. Heq (prish, fshij, ndreq, shtoj) një radhë. Kapërcej dy radhë. Mungon një radhë. E lexoj radhë për radhë. I shkrova nja dy radhë. Asnjë radhë tjetër.
6. kryes. nj. Rresht njerëzish që presin për të marrë a për të dhënë diçka ose për një punë tjetër. Radhë e madhe (e gjatë). Radhë për bileta. Radhë në dyqan. Hyj (futem) në radhë. Qëndroj (pres, rri) në radhë. Zë radhën. Mbaj (lëshoj) radhën. Jam në radhë. Ka radhë.
7. vet. sh. Tërësi njerëzish, që janë të lidhur ngushtë nga interesa e marrëdhënie të përbashkëta ose që bëjnë pjesë në një organizatë etj.; mjedis shoqëror. Radhët e organizatës. Radhët e ushtrisë. Brenda (jashtë) radhëve. Hyri në kuvend në radhët e opozitës. Dal (përjashtohem, largohem) nga radhët e.... Forcat e armatosura shtojnë radhët e tyre me nënoficerë të rinj. Forcohen radhët e militantëve të partisë.
8. fig., bised. Shtresë ose grup njerëzish, që kanë tipare të përbashkëta ose gjendje shoqërore të njëjtë, sërë. Nga radha jonë. Njeri (djalë, burrë) i radhës së tij. Nuk është i radhës sonë. Janë të një radhe. Sipas radhës që ka. Hyri në radhën e pleqve (e nuseve).
9. Një numër i pacaktuar njerëzish, sendesh ose dukurish, një sasi jo e madhe, një varg, sërë. Një radhë vendesh (rastesh, ngjarjesh, faktesh). I bëri një radhë pyetjesh. Bëri një radhë veprimesh.
10. Rendi ose rregulli sipas të cilit bëhet diçka, vijueshmëria në një mënyrë të caktuar për të kryer një veprim; vendi në këtë rend ose vijueshmëri, që i përket dikujt për të vepruar. Me (pa) radhë. Jashtë radhe. Sipas një radhe. Radha e punës (e veprimeve). Radha e përgjigjes (e provimit, e hyrjes). Radhë e pa radhë. Shërbim jashtë radhe. Mbaj (ruaj) radhën. Më vjen (më kalon) radha. Panairi i radhës. Ngjarja e radhës. Skandali i radhës. Më bie radha. Pres radhën. I lëshoj (i zë) radhën. Hyjnë (dalin, vijnë) me radhë. E tregoi me radhë. I mori (i zuri) me radhë. Flisni me radhë. I pyeti me radhë. Kur t’i vijë radha. E bëjmë me radhë. - Kush e ka radhën? - Kam radhën e pastrimit (e rojës).
11. Vijueshmëri pa ndërprerje (për periudhat e kohës). Disa herë me radhë. Tre muaj me radhë. Dy net me radhë. Për vite me radhë. Shekuj me radhë.
12. Kohë e shkurtër midis dy periudhave; herë. Këtë (atë) radhë. Radhën tjetër. Radhën e parë. Nuk e takova këtë radhë.
13. si ndajf., bised. Radhazi. Filloi radhë. Ha radhë. I mori radhë.
✱Sin.: rresht, rend, sërë, kordon, varg, shestë, valë, herë.
♦I bëj radhë (dikujt) nuk e pengoj të flasë a të bëjë diçka, e lë të flasë a e lejoj të bëjë diçka para meje; nuk e ndërpres; i hap rrugën; mbaj rend. Si e do radha ashtu si duhet, si kërkohet dhe si është më mirë, sipas rregullit. Filloj radhë të re ndryshoj krejt qëndrimin ose mënyrën e veprimeve, heq dorë nga mënyra e kaluar e punës dhe e sjelljes; nis një mënyrë të re pune a jetese. Lexoj midis radhëve (midis rreshtave) libr. gjej kuptimin e brendshëm të diçkaje që është shkruar, kuptoj mendimet e fshehta që përmban diçka e shkruar. Në radhë të parë para së gjithash, së pari; në vendin kryesor; kryesisht. Në radhët e para (në rreshtat e parë) në ballë, në krye; në vendin më të vështirë të punës a të luftës. Radhë e pa radhë pa një rregull të caktuar, si t’i teket a si t’i vijë për mbarë; ngatërruarazi. Sa për të shkuar radhën dosido, pa kujdes, shpejt e pa i kushtuar vëmendje; sa për të thënë se e bëri; shkel e shko; shpejt e shpejt; sa për sy e faqe (për sy e për faqe); sa për sytë e botës. Shtrëngoj (ngjesh) radhët bashkohem e lidhem fort me të tjerë për t’u mbrojtur ose për të përballuar diçka. Vë në një radhë (në një rresht) (me dikë a me diçka) e quaj të një shkalle ose të një vlere me një tjetër, e barazoj me një tjetër, e quaj njësoj. Vihem në një radhë (në një rresht) (me dikë) kapërcej prapambetjen dhe përparoj së bashku me dikë; eci në një hap (me dikë).

SÉSHT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT tek. 1. Kompasi i drurit; shestë. Sapo kishte mësuar të përdorte seshtën. Me seshtë bëri një vijë të lakuar.
2. Vija sipas së cilës bëhet gdhendja. Seshta duhet të dallohet mirë.
3. Blozë e shkrirë në ujë, ku ngjyhet seshta. Në fillim përgatiti seshtën.

SHÉST/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bised. 1. Mjet që përdoret zakonisht për të bërë rrathë, kompas, pergjel. Shesta është mjet i rëndësishëm pune. Mat me shestë. Vijë e hequr me shestë. Ushtrim që duhet zgjidhur me shestë.
2. Një ide që kemi përgatitur për të realizuar diçka, qëllim, plan, vendim. Shestë me rrezik të lartë. E vë në shestë. S’ua dinin shestën. Qiti shestën mori një vendim.
3. Rregull që mbajmë kur kryejmë një punë; metodë, rend. Punon me shestë. I vuri në shestë punët e veta. E kreu detyrën me shestë.
✱Sin.: kompas, këndmatës, pergjel, torrec, seshtë, shestim, synim, paramendim, vendim, rend, tertip.