FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ARRÍTUR,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) Arritje në pikën e caktuar; ajo që arriti, ajo që mbërriti në cak në atë moment, në atë orë, në atë ditë; e mbërritura. E arritura e parë e fitoi medaljen. Të arriturat ishin shend e verë.

BOROLÁR,~E mb. 1. I qeshur, i çelur, që i ndrit nuri, shend e verë. Djalë borolar. Vajzë borolare.
2. Që bën shaka, që di të bëjë shaka. Grua borolare.

►BË/HEM jovep., ~RA (u), ~RË 1. vetv. Ndryshoj përbërjen, përmasat, trajtën etj., kaloj në një gjendje tjetër; filloj të jem...; edhe fig. kthehem, shndërrohem; fitoj cilësi a tipare të tjera, jetoj e veproj si i tillë; kund. zhbëhet. Bëhet i butë (i fortë, i lehtë, i lëmuar). Bëhet i bardhë (i zi, i kuq). Bëhet i ëmbël (i hidhur, i kripur). Bëhet i gjatë (i madh, i hollë, i gjerë). Bëhem i mirë (i urtë, i zellshëm, i shkathët, i bukur). U bë i pasur (i varfër). U bë i njohur (i famshëm, i fortë). U bë trim (hero). U bë i mërzitshëm (rrugaç). U bë budalla (qesharak). U bë qull. Bëhet akull. U bë një metër. Bëhet palë. U bë copë-copë (retra). U bë vrima-vrima (shoshë, shportë). U bë vendi gropë (breg, rrafsh). U bë qumështi hirrë. U bë dhëndër (nuse). U bë nënë. Bëhet shprehi (zakon, ligj, rregull). U bë brumë. U bë lopë (lundër) u shëndosh shumë, u fry. U bë flakë (prush, spec, lulëkuqe) u skuq shumë në fytyrë. U bë lis u rrit shumë nga shtati. Bëhet kështjellë (kala, shkëmb graniti). U bë lolo (qole, palaço, brashnjë, leckë). U bë gogol (bubë). U bë pengesë (gardh, mburojë, barrikadë, prag, shteg). U bë simbol (flamur). U bë shembull. Të bëhet mësim! Bëhem shkak. U bë vegël e dikujt. U bë finjë toka u varfërua. U bë varr për dikë. Iu bë barku daulle (hambar, lodër) iu fry shumë barku. Iu bë qafa palë-palë. M'u bë goja helm (pleh, shkrumb). Iu bë jeta pus (skëterrë, varr). U bëftë gur! (mallk.). Arbri do të bëhet e do të zhbëhet shumë herë, gjersa të mbetet i ngulitur përjetë mbi fytyrë të dheut. Themeli çati s'bëhet. (fj. u.). Të ligut mos ia ushqe fjalën, se bëhesh shok i tij. (fj. u.). Mashë e tjetrit mos u bëj. (fj. u.). Bëhu trim të të dojë gjithë bota. (fj. u.). Njeriut iu bëj njeri, ariut iu bëj ari. (fj. u.).
2. vetv., vet. v. III Rritet dhe piqet, arrihet (për pemët, për perimet); jep prodhim të mbarë, rritet e jep prodhim; vjen. U bë gruri. U bënë shpejt qershitë (fiqtë, manat). U bë rrushi. U bënë bathët (bizelet, kungujt, pjeprat). Nuk u bë misri atë vit. Bostanet janë bërë dhe mund t'i këputim.
3. vetv. Zhvillohem, rritem ose arrij në një gjendje a në një moshë të caktuar; vet. v. III është koha, është e domosdoshme a është e nevojshme për të kryer një veprim me diçka a me dikë ose për të marrë masa; rritet, shkoj, jokal. vete. U bë burrë (plak). M'u bë mjekra. Iu bë djali shok (vëlla) iu rrit i biri e u bë burrë. U bë gruri për të korrur. Iu bë vajza për martesë (për nuse). U bë kali për shalë. U bë djali për shkollë. U bë demi për zgjedhë. U bë buka për të hedhur në furrë. Është bërë dhoma për të fshirë. U bë toka për të mbjellë. Iu bënë flokët për të qethur. Është bërë për t'u rruar. U bëfsh njëqind vjeç! (ur.). Mos u bëftë të bëhet! (mallk.).
4. vetv., vet. v. III Përgatitet; është bërë gati, përfundon, mbaron, kryhet. Po bëhet gjella. U bë dreka (darka). U bë kafeja. U bë shtëpia. Detyra u bë. Bëhem gati përgatitem. Gur, gur bëhet mur. (fj. u.) S'bëhet vreshti me urata, po me shata e me lopata. ( fj. u.). Punën, po s'e bëre, s'bëhet. (fj.u.).
5. edhe fig., vetv., vet. v. III Formohet, krijohet, ngrihet; më shfaqet diçka në trup etj.; më del, më kthehet në diçka, më shndërrohet; mblidhet, ngrihet. U bë një vrimë e madhe. U bë rrugë (shteg). U bë një vijë. U bë gropë. Iu bë koka me xhunga. Iu bënë buzët me plagë. Iu bë fytyra me puçrra. M'u bënë duart me kallo. Iu bë një gungë (një plagë). Iu bë lëkura pulla-pulla.
6. vetv., vet. v. III Ndodh, ngjan, zhvillohet, mbahet; veprohet në një mënyrë të caktuar. U bë një mbledhje. Ndeshja nuk u bë. Sot nuk u bë mësim. U bë dasmë e madhe. U bë konferenca (kongresi). U bë një demonstratë (një grevë, një manifestim). Bëhet një parakalim (një paradë). Gjyqi u bë. U bë luftë (kasaphanë). - Ç'u bë me të? - Si i bëhet? - Ç'po bëhet aty? - Edhe kjo do të bëhet!
7. fig., vetv. Vij në gjendje shpirtërore a shëndetësore të caktuar. U bë i lumtur (i pakënaqur). U bë me inat (me qejf). U bë helm (vrer, pikë e vrer). Bëhem merak merakosem, shqetësohem. Bëhem shend e verë. U bë keq u sëmur rëndë. U bë më mirë u përmirësua nga shëndeti.
8. vetv., vet. v. III Kthehet në pronë të dikujt, i përket, i takon; vlen si..., kthehet. Arti është bërë i të gjithëve. U bë qëllimi i jetës së tij. Disa pyje u bënë pronë private.
9. vetv. Fitoj një profesion, një mjeshtëri etj.; marr një gradë a një titull; caktohem, dal, emërohem në një punë a zgjidhem në një organ; marr përsipër një detyrë, kryej detyrën e... U bë mekanik (tornitor, traktorist, minator, mësues). U bë shkrimtar (piktor, muzikant). U bë mjek (inxhinier). U bë Artist i Popullit (Nderi i Kombit). U bë kryetar (drejtor, deputet). U bë dëshmitar (dorëzënës).
10. vetv. Merrem vesh a lidhem me dikë për një punë, hyj në marrëdhënie a në lidhje me të; pajtohem në mendime me dikë; bashkohem, shkoj me dikë, afrohem shumë. Bëhemi miq (shokë, krushq). U bë aleat. Bëhem me të. U bë kundër dikujt. Bëhem i shtëpisë familjarizohem. Nuk bëhen midis tyre nuk kanë marrëdhënie të mira, nuk japin e marrin, nuk hyjnë e dalin.
11. vetv. Lyhem me diçka; fëlliqem, përlyhem, ndotem, ndyhem, ndragem. Bëhem me shkumë. Bëhej me pudër (me të kuq). U bë me baltë (me pluhur, me bojë). U bë me njolla. U bënë me gjak.
12. vetv., bised. Pajisem me diçka që më mungonte; më shtohet në familje dikush që më mungonte; gjej për vete diçka, sigurohem. U bë me shtëpi. U bë me dru për dimër. U bë me orë (me biçikletë). U bë me nuse (me grua). U bë me djalë (me çupë, me fëmijë). U bë me nip (me mbesë). U bë me prindër (me baba, me nënë). U bë me vëlla (me motër). U bë me shokë.
13. vetv., vet. v. III Kalon një kohë e caktuar, mbushet një afat; arrin, është. U bënë dhjetë vjet. U bë viti (moti). Po bëhen tre muaj. U bënë tri orë. U bënë dy vjet. U bë ca kohë që... - Sa ditë u bënë? U bë një jetë e tërë. U bënë ditët. U bë koha për t'u nisur. U bë vonë.
14. mospërf., vetv., kryes. v. III Nuk është i asaj moshe a i asaj shkalle ose nuk ka atë vlerë që të krahasohet me mua; nuk është i denjë për t'u barazuar me dikë, nuk meriton të përfillet. - U bë dhe ai... - U bëtë dhe ju... - U bëre dhe ti... - U bë dhe koka e tij! - U bë veza të mësojë pulën! (iron.).
15. vetv., bised. Hiqem, mbahem si...; shtirem, shitem. Bëhej për i ditur (për i zgjuar). Bëhej për budalla (si i paditur). U bë i sëmurë (si i vdekur).
16. vetv., edhe njëvet. E shoh a e vlerësoj sipas përshtypjes sime; më duket, më del, më shfaqet, më ngjan si..., shihet, vjen. Më bëhet sikur... Më bëhet në ëndërr. M'u bë si im vëlla. M'u bë fytyra e nënës para syve. M’u bë siç e kisha përfytyruar.
17. vetv., fig., bised. Më del emri për diçka të keqe, fitoj nam të keq; më ngjitet diçka, krijohet mendim i keq rreth meje. U bë me fjalë (me llafe). U bë me njollë (me cen).
18. vetv., kryes. sh., bised. Arrijmë një sasi të caktuar, jemi (si numër); bashkohemi disa vetë, mblidhemi së bashku. Bëhemi tetë veta në shtëpi. U bëmë pesë shokë. U bënë dyqind kokë dele. - Sa thasë bëhen gjithsej? - Sa veta bëhen? Nuk bëhen shumë. U bënë njëqind lekë. Bëhen a s'bëhen dhjetë. Këtu bëhemi shumë nga fshati ynë.
19. bised., vetv. Ndodhem diku; vet. v. III gjendet, është. - Ç'u bëre? - Nga bëhet ai? Se nga bëhet. - Ç'u bënë këpucët? - Ç'm'u bë çadra?
20. bised., vetv. Lëviz, zhvendosem. Bëhu më tutje! Bëhem mënjanë. U përpoq të bëhej pak më larg.
21. bised., vetv., vet. v. III Përbëhet, ka. Fshati bëhej nga dyzet shtëpi.
22. kryes. moh., njëvet. S'kam dëshirë për diçka, nuk më pëlqen, nuk më vjen për mbarë. S'më bëhet të ngrihem. S'më bëhet të iki. S'më bëhet ta shoh. S'më bëhet të lexoj. S'më bëhet ta zë me dorë.
23. vet. v. III Vjen një mot i caktuar; krijohet një gjendje tjetër e kohës ose e mjedisit. U bë ditë (natë). Bëhet mëngjes. U bë vapë (nxehtë, zagushi, ftohtë, fresk). U bë thatësirë (lagështi). U bë mjegull. U bë errësirë (dritë). U bë qetësi (rrëmujë).
24. euf., vetv., vet. v. III Ndiqet, ethet, mbarset. Lopa bëhet.
25. vet. v. III sipas kuptimeve të foljes BËJ. S'ka si bëhet. Sipas vendit bëhet kuvendi. (fj. u.).
26. pës. e BËJ.
✱Sin.: afrohem, arrihet, arrin, bashkohem, caktohem, dal, emërohem, fëlliqem, gjendet, është, hiqem, ka, krijohet, kryhet, kthehem, lëviz, lidhem, lyhem, mbahem, mbaron, mblidhet, mbushet, ndodh, ndodhem, ndotem, ndyhem, ndragem, ngrihet, ngjet (ngjan), pajisem, përbëhet, përgatitet, përfundon, përlyhem, piqet, rritem, sigurohem, shitem, shkoj, shndërrohem, shtirem, vete, vjen, zhvendosem, zhvillohet.
♦ U bëra *akull. M’u bë *akrep (dikush). Është bërë për *arapash (dikush). Janë bërë *ashra. U bë *bajat (dikush). Iu bë *bajgë (dikujt) bised. U bë *bakër (diçka). U bëra *balonë tall. U bë *baltë (dikush). Iu bë *baltë (dikujt). U bë *barut. M’u bë *barrë (dikush). I bëhem *barrierë (dikujt a diçkaje). I bëhem *barrikadë (diçkaje) libr. U bë *batall (diçka). Është bërë *begun (dikush). U bë *behar (dikush). S’bëhet më për *bel (dikush). M’u bë (më ra) *bela (dikush). Të bëhet ç’të bëhet! le të ndodhë çdo gjë, edhe po të vejë puna keq, nuk do ta prish gjakun; tym të bëhet!; tym të dalë! (tymi le t’i dalë!); njëra të bëhet!; (edhe sikur) bota (qielli) të përmbyset!; (sikur) qeni qepën të hajë!; ku rafsha mos u vrafsha!; gjysma e mijës pesëqind!; ja hop, ja top. Mos u bëftë të bëhet! mallk. mos u rrittë a mos jetoftë gjatë! (për njerëz). U bë *bërnut (diçka). U bë *bërsi (dikush a diçka). U bë *bërryl (dikush). U bëra *bic. U bë *bilbil (dikush). U bë *bishë (dikush). U bë *bisht (i dikujt). U bë *bishtajë (diçka/dikush). U bë *blozë (dikush a diçka). U bë *bllok (me dikë) libr. U bë *bojë (dikush). U bë (doli) *bollë (diçka) krahin. U bëra *borë. Që kur është bërë *bota. Është bërë *botë (dikush). U bë *bozë (dikush a diçka) shpërf. Iu bë *brashnjë (dikujt) krahin. U bë *brez (dikush). U bë *brumë. T’u bëftë *brus! ur. U bëra *bunacë krahin. Iu bë *burg (jeta). Bëhem *burrë. U bë *byk (dikush a diçka). U bë *bythë (dikush) keq. vulg. U bëra *calik. U bë *cergë (dikush). I bëhet *cergë (dikujt). U bë *cingaridhe (dikush) krahin. U bë cipal (dikush) krahin. Është bërë *cingël (dikush). U bë *cironkë (dikush). *Copë të bëhet! U bë *cung (dikush). U bë *çeço (dikush). U bë *çengel (dikush). M’u bë *çiban (dikush) keq. M’u bë *çimkë (dikush). U bë *dangall (dikush). U bëra *daulle bised. U bë *def (dikush) keq. U bë *dele (dikush). U bëra *derr. M’u bë *derr (dikush a diçka). U bë *det. U bë *dërrasë (dhogë) (dikush). Jam bërë *diell. T’u bëftë *diell! ur. U bë për *djall (për dreq) (dikush a diçka). U bë për dreq (për *djall) (dikush a diçka). U bë një *dorë (sa një dorë) (dikush). S’bëhet *dorë (dikush). Më është bërë *dregëz (dikush). U bë *dru (dikush a diçka). U bë *dry (dikush). I bëhem *dyshek (dikujt). U bë *dhe (dikush). Është bërë *dhe (dikush) mospërf. Bëhet *dhëndër (dikush). U bë *dërrasë (dhogë) (dikush). U bë dhogë (*dërrasë) (dikush). U bë *erë (dikush). U bë *esëll (dikush). Është bërë *fare (dikush). Më bëhet *fat (diçka). M’u bë *ferrë (dikush) përb. U bë *feta (dikush a diçka). U bë *fërtele (dikush a diçka). U bë *finjë (dikush a diçka). Bëhet *fjalë (për dikë a për diçka). U bëra me *fletë. Bëhem (bie) *fli. U bë *fuçi (dikush). U bë fushë (dikush). U bë *furtunë (dikush). U bë *fyell (dikush). U bë *gangrenë (diçka) libr. Bëhemi *gardh (për diçka). U bë *gërmadhë (dikush a diçka). U bë *gisht (dikush). U bë *gogël (dikush). U bë *gogol (dikush a diçka). U bë *gorricë (dikush) bised. M’u bë *gorricë. U bë *grep (dikush). M’u bë *grep (dikush). U bë (një) *grusht (u bë sa grushti) (dikush). Bëhemi *grusht. U bë *gur (dikush a diçka). U bëfsh *gur! mallk. Është bërë *gjak (diçka a dikush). U bënë *gjak. U bë *gjalmë (dikush a diçka). S’bëhet *i gjallë (dikush). M’u bë *gjemb (diçka). I bëhet *halli (diçkaje). U bë (mori) *hamull (dikush). U bë *han (diku). U bë *haram (dikush). M’u bë *harrje (dikush) përb. M’u bë *havale (dikush a diçka). U bë për *hekura (dikush). U bë *hell (dikush). U bë *hije (dikush). Iu bë *hije (dikujt). U bë *hirrë (diçka). U bë *histori (diçka). U bë *hithërishte (dikush a diçka). Është bërë *hoshafkë (dikush) tall. Është bërë për me *hudhra (dikush). I bëhem *jastëk (dikujt). I bëhem *jorgan (dikujt). U bëra *kacek. U bë *kaçak (dikush). U bë *kaçamak. U bëra *kaçup. U bë *kala (një vend). U bë *kallam (dikush). U bëfsh *kallkan! mallk. U bëra *kallkan. Është bërë *kandil (dikush). U bë *karabojë (dikush). U bë *karroqe (dikush). Bëhem *katërsh. U bëfsh *katund! ur. Iu bë *këpucë (dikujt). M’u bë këpushë (*rriqër) (dikush) përb. U bëfsh *kërcure! mallk. U bëra *kërcu. Është bërë *kërrabë (dikush). Iu bë *kësmet (dikujt) vjet. S’u bë *kiameti! *Kiameti të bëhet! U bë *kockë (diçka). U bënë *kokrra-kokrra. M’u bë *konak (dikush). I bëhem (i dal) *krah (dikujt). U bëra me *krahë. U bëra *kripë. M’u bë (më doli) *kripë (diçka). U bë *labot (dikush) krahin. U bë *lakër (diçka a dikush). U bë *laskar (dikush) krahin. U bë *leckë (rreckë) (dikush). Iu bë *ledh (diçkaje). Është bërë *legen (dikush) përçm. U bë *legjendë (diçka) libr. Iu bë *lepitkë (dikujt). Është bërë *lepur (dikush). U bë *lesë (dikush). U bëra *lesh. U bë *lëmë (diçka). Është bërë *lëmsh (dikush a diçka). U bëfsh *lëmsh! mallk. U bë *lëndinë (diçka). Është bërë për *lëng (dikush). U bë *lëvere (dikush). Jam bërë *limë. U bë litar (*tërkuzë) (diçka). U bë *livadh (dikush). U bë *lojë (dikush). Është bërë *lugë (dikush). U bë *lule (dikush). U bë *lumë (dikush). U bë për *lumë (dikush a diçka). U bë *lundër (dikush). U bë *llucë (dikush). U bë *llum (dikush a diçka). U bë *mashë (e dikujt) keq. M’u bë *mbarë. I bëhet *mburojë (dikujt a diçkaje). U bë *mel (dikush). I është bërë *mendja... Bëhem *merak (për dikë a për diçka). Iu bë *mish (dikujt). M’u bë *molë (dikush). M’u bë *morr (dikush) përb. bised. S’u bë *nami! mospërf. U bë *narden (dikush) keq. U bë *nuse (dikush). M’u bë *njerk (dikush). Bëhem një (*njësh). Është bërë *një (me dikë) keq. Iu bëftë *njëra! (dikujt) mallk. *Njëra të bëhet! Bëhem *njësh (një). Iu bë *ombrellë (dikujt). Iu bë *opingë (dikujt). U bë *paçavure (dikush). M’u bë (më mbeti) *pajë (dikush a diçka). Bëhem *palë (me dikë). U bë *pasqyrë (diçka). U bënë *pastërma keq. Është bërë *pastërma (dikush). U bë *pazar (diku). U bë *pe (dikush a diçka). U bë *pelte (diçka). U bë *pellg (dikush a diçka). Janë bërë *pendë. U bëra *peronë. U bënë *pesë e pesë. U bë *petë (diçka a dikush). U bë *përshesh (diçka). U bë *përrallë (diçka a dikush). U bë *përrua (dikush). U bë (mbeti) *pilaf (dikush) iron. U bë piper (*spec) (dikush). Bëhem *pishman. Jam bërë *pleh. U bë *plumb (dikush). I bëhem *prag (dikujt a diçkaje). U bë *pre (dikush). U bë *pulë (dikush) mospërf. M’u bë *pullë (dikush) përb. Nuk është *punë që bëhet (diçka). U bë *pus. Më bëhet *pus (diçka). Është bërë për *pushkë (dikush). U bë *qengj (dikush). U bë *qime (dikush). U bë *qiqër (dikush). U bë *qiri (dikush). U bë *qojle (dikush) tall. U bë për (në) *qoshe (dikush). U bë *qull (dikush a diçka). U bë *qyqe (dikush). I bëhem *qyrk (dikujt). U bë *re (dikush). U bë *retra (diçka). M’u bë *retër (dikush). U bë rreckë (*leckë) (dikush). M’u bë *rrëfanë (dikush) përb. M’u bë *rriqër (këpushë) (dikush) përb. M’u bë *rrodhe (dikush) përb. U bë *rrogoz (diçka a dikush). U bë *rrugë (udhë) (për diçka). U bë udhë (*rrugë) (për diçka). U bë *rrumbull (dikush). U bëmë *sardele. M’u bë *sebep (diçka). Është bërë *skelet (dikush). U bë *spec (piper) (dikush). U bë *sterrë (dikush). U bë *sukull (dikush) krahin. Bëhet me *sustë (diçka). U bëra *shakull. U bëra për *shami. Është bërë *shirit (dikush). Më bëhet *shirit (diçka). U bëra për *shkalc. U bë *shkarpë (dikush). Më bëhet *shkarpë (diçka). U bë *shkop (dikush). U bë për *shkop (dikush). U bë *shoshë (diçka). U bë *shportë (diçka). I është bërë *shtrat (dikujt a diçkaje) keq. U bë *shuk (dikush). M’u bë *shushunjë (dikush) përb. U bë *tapë (dikush). U bë për *tellall (dikush). U bë *tërkuzë (litar) (diçka). U bë *tjegull (diçka). Është bërë *trëndelinë (dikush). U bë *trokë (diçka a dikush). U bë *trung (dikush). U bë *tufan (dikush). U bë *turrë (dikush). U bë *tym (dikush). *Tym të bëhet! *U tha, u bë (diçka). U bë *theror (dikush). U bë *thëngjill (diçka). Ta bën nën *thua (dikush). U bë *thumb (dikush). U bë udhë (*rrugë) (për diçka). U bë *ujë (dikush). U bë *ujk (dikush). M’u bë *ujk (dikush a diçka). U bë *uthull (dikush). U bë *vaj. U bë *vakëf (diku). Bëhet *varr. U bë *vegël (e dikujt). Iu bë *velenxë (dikujt) keq. Bën *vend ku s’bëhet (dikush). U bëra *verem vjet. U bë *veri (dikush). U bë (doli) më *vete (dikush). U bë *vezë (dikush). U bë për *vig (dikush). Nuk më bëhet *vonë. U bë vozë (*fuçi) (dikush). U bëra *vrer. I është bërë *xanxë (diçka). U bë *xurxull (dikush). Është bërë *xham (diçka). U bë *xhind (dikush). M’u bë *zorrë (dikush) përb. vulg. U bë *zhele (dikush). U bë *zhur (diçka).

GËZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Ndjenjë kënaqësie që kemi kur arrijmë të plotësojmë një dëshirë, një punë a detyrë ose kur jetojmë në një mjedis të këndshëm; gjendje e gëzueshme; kund. hidhërim. Gëzim i madh (i thellë, i brendshëm, i papërshkrueshëm, i pakufishëm). Gëzim i shkurtër (i kotë, i heshtur). Gëzimi i punës. Gëzimi i fitores. Ditë gëzimi. Atmosferë gëzimi. Çast gëzimi. Ndjenjë gëzimi. Lot gëzimi. Thirrje (shprehje) gëzimi. Kulmi i gëzimit. Ndiej (kam) gëzim. Përmbaj gëzimin. I sjell (i jep) gëzim. Fluturoi (u çmend, qau) nga gëzimi. Pres me gëzim. U mbushën me gëzim. I shkëlqejnë sytë nga gëzimi. Nuk e mban vendi nga gëzimi.
2. Ngjarje e shënuar që i sjell njeriut kënaqësi, ngjarje e gëzueshme; festimi i kësaj ngjarjeje; diçka që na gëzon; ditë e gëzueshme, çast i gëzueshëm; gaz. Gëzimi i parë (i vetëm). Ka kaluar shumë gëzime. Për gëzime ju ardhshim! (ur.) S’pa asnjë gëzim. E kaloi jetën pa gëzime.
3. Dikush a diçka që na jep një kënaqësi të veçantë; gaz. Gëzimi i nënës (i babait, i prindërve). Gëzimi i fëmijëve. Gëzimi im!
✱Sin.: gaz, gazmend, gazmendje, hare, buhi, ngazëllim, shend, shendim, gazmim, galdim, tuje, kënaqësi.
♦ Gëzim për derë iron. diçka (zakonisht e keqe) që më ndodh mua sot, mund të të ndodhë edhe ty nesër.

HÉLM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Lëndë e hidhur që dëmton organizmat e gjallë ose shkakton vdekjen e tyre. Helm i lëngshëm (i gaztë). Helm vdekjeprurës. Helm pluhur. Helmi i gjarprit. Helmi i grerëzës (i bletës). Qeska e helmit. Kërpudhë me helm. Nxjerr (lëshon) helm. Ka helm. Piu helmin.
2. fig. Diçka shumë e keqe, që të prish, të shkatërron a të dëmton rëndë. Helmi i kundërshtarit. Helmi i sëmundjes.
3. fig. Hidhërim i madh, pikëllim. Helm i madh. Me helmin e zemrës. Vdiq prej helmit. Helmi e plak njeriun (fj. u.) mërzia apo problemet e vazhdueshme të plakin.
4. si mb. Shumë i hidhur. Është helm. E kam gojën helm. Helm e ka fjalën. Është bërë helm gjella është bërë shumë e kripur, pothuajse e hidhur nga kripa e tepërt, është bërë aq e kripur sa s'vihet në gojë.
5. si mb., fig. Shumë i hidhëruar, i pikëlluar. Helm e pikë (helm e vrer). U bë helm.
✱Sin.: farmak, zeher, vrer, brengë, pikëllim, hidhërim. i hidhur, i hidhëruar, i pikëlluar.
♦ U bëra (jam) për të pirë helmin u dëshpërova shumë, u pikëllova pa masë; u bëra helm (e pikë); u bëra (jam) për të vrarë veten. M’u bë zemra (shpirti) helm u mërzita a u dëshpërova shumë; u pikëllova; u bëra helm (e pikë); m’u bë zemra (shpirti) vrer. U bëra (jam) helm (e pikë) jam shumë i hidhëruar; jam shumë i mërzitur e i dëshpëruar; u pikëllova shumë; u bëra (jam) pikë e vrer; m’u bë zemra (shpirti) helm; u bëra verem; kund. u bëra (jam) shend e verë. Helm i sheqerosur diçka që duket e mirë e joshëse nga jashtë, por që fsheh një rrezik të madh përbrenda; karamele me helm. *Karamele (sheqerkë) me helm. Vjell helm (kundër dikujt) shih vjell vrer (kundër dikujt). E shet helmin për *mjaltë (dikush) keq. Është zier në helm (dikush) shih ka pirë gurin e gjakut (dikush).

NGAZËLLÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Gëzim i thellë që provojmë nga diçka, hare e madhe; gazmend, eufori, shend. Ngazëllim i thellë (i çiltër). Ngazëllimi i popullit. Britmë (thirrje) ngazëllimi. Shpreh ngazëllim. E pushtoi një ngazëllim. Ngazëllim i madh (i papërmbajtur). Nuk e fshehu dot ngazëllimin. Ngazëllimi i miqve. Ngazëllim rinor. Sa shumë ngazëllime sillte.
✱Sin.: gëzim, hare, galdim, gazmend, gaz, shend, shendim, eufori.

NGUSHËLLÍ,~A f. Ndjenja e lehtësimit dhe e qetësimit pas një humbjeje të rëndë, ngushëllim. Gjithë shend e ngushëlli. Njerëzit prisnin ngushëlli.
✱Sin.: ngushëllim, përdëllim.

PÍK/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Sasi fare e vogël uji a lëngu tjetër, në trajtë rruzulli sa një kokërr thjerrëz, që bie si shi, shkëputet nga një enë etj.; bulë uji, shiu, qumështi etj.; gjerbë. Pikë e madhe (e vogël). Një pikë uji (vaji). Pikë loti (gjaku, djerse). Pikat e shiut. Bar me pika (që pihet me pika). Ranë ca pika. E piu deri në pikën e fundit. I numëroi pikë e nga një pikë.
2. vet. nj. (zakon. me numërorin “një”) Sasi e vogël e një lëngu, sasi e vogël e diçkaje; një çikë; fare pak. Një pikë ujë (verë, vaj). S’mbeti asnjë pikë. S’ka rënë një pikë shi (pikë shiu). Pikë vaji në shtëpi, hunda sipër mbi çati. (fj. u.).
3. Vrimë në çati, nga ku hyn shiu brenda. Ka një pikë. Zë pikat e çatisë.
4. (me pjesëzën mohuese “pa”) Një çikë, një grimë, një fije. Pa pikë dyshimi. Pa pikë përgjegjësie. Pa pikë turpi. Pa pikë arsyeje (nevoje). Pa pikë mëshire. Pa pikë kuptimi.
5. gjeom. Vend i përfytyruar në hapësirë, pa ndonjë shtrirje të caktuar, ku takohen a priten dy vija. Pika ku priten dy drejtëza.
6. Vend i caktuar diku, me ndërtimet e pajisjet e nevojshme për të zhvilluar një punë a një veprimtari të organizuar. Pika zjarri. Pikë vrojtimi në plazh. Pika turistike. Pika shëndetësore. Pika grumbullimi (shitjeje). Pikë furnizimi me karburant.
7. Vend i vogël në sipërfaqen e diçkaje, që merret si qendër a si shenjë; skaj; vend. Në çdo pikë të trupit. Në çdo pikë të Shqipërisë. Në çdo pikë të botës (të rruzullit). E përqendroi vështrimin në një pikë. U grumbulluan në një pikë.
8. gjeogr. Drejtim, anë. Pikat e horizontit. Katër pikat kryesore të drejtimit.
9. fiz. Kufiri i temperaturës, ku fillon ndryshimi i gjendjes së një trupi. Pika e ngrirjes (e shkrirjes). Pika (gjendja) kritike e lëndës. Pika e valimit. Pikë lëndore (materiale) (mek.). Pikë e vdekur (fiz.) a) pika ku një trup është në qetësi, nuk lëviz pa një shtytje të re; b) pikë ku zëri dëgjohet shumë pak ose nuk dëgjohet fare.
10. sh. ~Ë, ~ËT Njësi për të vlerësuar fitoret a humbjet në një garë sportive të një skuadre ose të secilit prej lojtarëve a pjesëmarrësve të saj. Me pikë të barabarta. Morën shumë pikë në qitje. Tabela e pikëve.
11. sh. ~Ë, ~ËT fig., bised. Vlerësimi miratues që i bëhet një veprimi a një qëndrimi të caktuar; mendim i mirë që kanë të tjerët për dikë; lëvdatë. E bënte për të fituar pikë. Donte të fitonte pikë. I humbi të gjitha pikët. Merret si pikë referimi.
12. Çështje e veçantë për t’u trajtuar, për t’u zgjidhur, për t’u zbatuar etj. Kemi dhe tri pika për të diskutuar.
13. Nënndarje e diçkaje më të gjerë; drejtim, anë. Pika e parë (e dyti, e tretë...). Pikë e vështirë. Pikat e rendit të ditës. Pikat e planit. Foli për të gjitha pikat. S’ishin të një mendjeje në disa pika. Mos e prek atë pikë. U ndal në një pikë.
14. vet. nj., fig. Gjendje. Vetë e çoi në atë pikë. S’ka vajtur deri në atë pikë. Ka ardhur puna në atë pikë që s’mund të ndërpritet më. Deri në një farë pike ka të drejtë. E çoi deri në një farë pike dhe e la (punën).
15. vet. nj., fig. Shkalla e zhvillimit, niveli i arritjes; caku. Pika kulmore e veprimit (e zhvillimit të ngjarjeve). Pika më e lartë e mundësive.
16. vet. nj., fig. Shkalla më e lartë e një dukurie; kulmi a mesi i diçkaje. Në pikë të vapës. Në pikë të verës (të dimrit). Në pikë të ditës (të natës). Që në pikë të mëngjesit shumë herët, që pa dalë mirë drita. Në pikë të gjumit. Në pikë të punëve. Në pikë të hallit. Në pikë të vrapit me vrap të madh. Në pikë të moshës së vet në moshën më të mirë, në lulen e rinisë.
17. vet. nj., fig., bised. Pjesa më e mirë a më e zgjedhur e diçkaje; më i miri i të gjithëve; lulja, balli. Pika e djalit (e vajzës). Pika e trimit. Pika ime e dobët.
18. vet. nj., mjek. Sëmundje e rëndë që shkaktohet nga gjakrrjedhja në tru dhe që sjell vdekjen e menjëhershme ose paralizën e ndonjë pjese të trupit, damlla, apopleksi. I ra pika. I rëntë pika (një pikë)! (mallk.). E pikoftë pika! (mallk.). Pika, që s’i bie! (mallk.). Pika, që s’e pikon! (mallk.). Pika (sëmundja) e diellit (mjek.) sëmundje e shkaktuar nga goditja prej rrezeve të diellit, e cila shfaqet me dhembje koke, marrje mendsh, të vjella, frymëmarrje të vështirë etj.
19. vet. nj., mjek. Vdekje e menjëhershme nga ndalimi i zemrës.
20. krahin. Rrufe. E vrau pika. I kishte rënë pika një pishe (një lisi).
21. shtypshkr. Njësi matjeje e barabartë me 0,376 mm, e cila përdoret në shtypshkronjë.
✱Sin.: pikël, bulë, çikë, çikël, cirkë, gjerbë, lagë, sumbull, stërpikë, stërkitë, spërkë, spërkël, stërkalë, pufkë, qukë, cërkë, qendër, vend, cak, skaj, anë, drejtim, çështje, nënndarje, zë, shkallë, kulm, ajkë, apopleksi, damlla, send, grahmëz, rrufe, këpujë, xixë, grimë, fije, degë, zyrë, lëvdatë, problem, qokë, kusht, gjendje, zemër, vlug, mes.
♦ U bëra (jam) *helm e pikë. U bënë pikë e pesë u shpërndanë, s’mbeti asnjë bashkë me ndonjë tjetër, ku shkoi njëri nuk shkoi tjetri; u bënë pesë e pesë; u bënë kashtë e koqe. U bë *thikë e pikë (dikush). U bëra (jam) pikë e valë jam shumë i mërzitur e i zemëruar, sa s’e përmbaj dot veten; jam shumë i dëshpëruar; u bëra (jam) pikë e vrer; u bëra (jam) helm (e pikë); kund. jam shend e verë. U bëra (jam) pikë e vrer jam shumë i dëshpëruar e i hidhëruar, jam i helmuar pa masë; u pikëllova; u bëra (jam) pikë e valë; u bëra (jam) helm (e pikë); kund. jam shend e verë. Më ra pika. 1. U preka e u pikëllova shumë (kur shoh ose kur dëgjoj diçka të papritur); më ra rrufeja; më shkrepi vetëtima. 2. U tmerrova, ngriva nga frika, shtanga. I ra pikës (dikush) tha e bëri pikërisht atë që duhej; qëlloi tamam aty ku duhej; e gjen pikërisht si është e vërteta, i bie tamam; i ra në shenjë; i ra në të (diçkaje); i ra në fije; i ra në bri (dikujt). Të rëntë pika (një pikë)! mallk. vdeksh në vend! Pika që s’të bie! mospërf. turp të kesh!; e pësofsh si mos më keq! Ra pikë e gjallë (dikush) shih mbeti top (në vend) (dikush). Në *ditë të pikës (të hallit). Fitoi pikë (dikush) libr. siguroi mendim të mirë për vete; bëri diçka që ia ngriti autoritetin e vlerat vetes përpara të tjerëve, e rriti emrin e vet të mirë; kund. i humbi pikët. Hoqi pikën e zezë (dikush) vuajti shumë, u mundua tej mase; hoqi të zitë e ullirit; hoqi bishtin e gjarprit; ka hequr gjakun. I humbi pikët (dikush) libr. nuk e meriton më besimin që ka pasur, i ra vlera, humbi emrin e mirë, nuk e gëzon më atë nderim; kund. fitoi pikë. (Janë) si dy pika uji ngjajnë shumë me njëri-tjetrin, janë pothuaj të njëllojtë; (janë) lot e shpirt; (janë) motër e vëlla. Jam në *thikë e në pikë (me dikë). S’të jep (një pikë) *ujë (dikush). E kam pikë në zemër (në shpirt) (diçka) shih e kam plagë në zemër (diçka). E la pikë e gjallë (dikë) e vrau në vend; e la top (në vend). S’i mbeti pikë gjaku (*gjak) në fytyrë (dikujt). Mbytet në një pikë ujë (dikush) shih mbytet në një lugë (me) ujë (dikush). Në pikë të ditës shih në mes të ditës. Pikë e dobët. 1. Diçka shumë e dobët, që thyhet a që prishet lehë. 2. Dikush që e dua shumë dhe që e kam në kujdes të veçantë, dikush për të cilin kam dobësi më shumë se për të tjerët; njeriu që më bën të vuaj. 3. Anë e karakterit a pjesë e veprimtarisë së dikujt, që mund të shfrytëzohet nga të tjerët për ta goditur ose për t’ia arritur një qëllimi; ana e dobët; gjëja në të cilën dikush e ndien veten të pafuqishëm të veprojë a të kundërshtojë. Deri në pikën e fundit të gjakut deri në vdekje, sa jam ende gjallë; sa të kem frymë. Në pikë të hallit në një gjendje aq të rëndë, sa është vështirë të dalësh; në ditë të hallit (të pikës); si i mbytur nëpër shkumë; gjallë e në zall (për gazep); me krye në hi; i ka punët pus (dikush). Pa pikë lëngu pa lezet fare; i shëmtuar a i neveritshëm. Pikë në lis i vetëm, pa njeri tjetër të afërt, fillikat; lis pa degë. Pikë loti shumë i kulluar (për ujin, për rakinë etj.); i qartë e i tejdukshëm. Në pikë të mëngjesit herët, pa zbardhur mirë dita. Pikë mjalti diçka shumë e mirë, e ëmbël dhe e shijshme. Pika e parë. 1. Raki shumë e fortë dhe e mirë, që del e para nga kazani; balli i kazanit (ballë kazani). 2. Njeri i pastër shpirtërisht, njeri i kulluar, pa hile; njeri i fortë shpirtërisht, i pathyeshëm. Pikë më pikë ca nga ca e deri në fund, pak e nga pak deri sa të shterojë. Pikë për pikë në përputhje të plotë me diçka, ashtu siç është, pa hequr e pa shtuar gjë; një për një, fjalë për fjalë; hollësisht; fill e për fill. Me pikë e me presje libr. me shumë hollësi, pa lënë asgjë, duke përmendur çdo hollësi. Si pika në strehë pa asnjë ndihmë e përkrahje, njeri pa njeri; në pikë të hallit; në ditë të hallit (të pikës); si i mbytur nëpër shkumë; gjallë e në zall (për gazep); me krye në hi. Një pikë ujë në det (në oqean) diçka shumë e vogël, sasi e pallogaritshme, gjë që s’duket fare. Pikë e vdekur libr. gjendje amullie, pa rrugëdalje e pa zhvillim të mëtejshëm; ngecje në vend. Pikë e zezë! ç’është kjo e keqe!, ç’na gjeti!; ç’fatkeqësi e madhe! Ka shkuar (ka vajtur) në pikë të fundit. 1. (dikush). Është në një gjendje ekonomike, shëndetësore etj. shumë të rëndë, është si mos më keq. 2. (diçka). Po prishet a po shkatërrohet, ka marrë fund, s’mban më; s’duron më gjatë. I vuri pikë (pikën) (diçkaje) libr. i dha fund një herë e mirë, e mbylli përfundimisht, e ndau prerë; i vuri kapak (kapakun); i ndau bathët (për diçka). Vë pikën (pikat) mbi i libr. e sqaroj deri në fund një çështje, përcaktoj mirë e me hollësi çdo gjë; zgjidh përfundimisht diçka të mbetur pezull a që nuk është e qartë sa duhet; e them të vërtetën ashtu si është ose si duhet të jetë.

SHEND,~I m. Gjendje shpirtërore a ndjenjë shumë e gëzuar, gëzim i madh, ngazëllim. Zemra u mbush plot shend. Shendi ishte i madh. Është shend e gaz (shend e hare, shend e verë, shend e jetë). Fluturoi (kërceu, qau) prej shendit.
✱Sin.: gëzim, gaz, gazmend, gazmendje, galdim, gazmim, ngazëllim, hare.
♦ Jam shend e verë jam shumë i gëzuar e i qeshur; jam shumë i lumtur; u gëzova pa masë nga një gjë e mirë; kund. u bëra (jam) pikë e vrer.

SHENDÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Gëzim i thellë, ngazëllim. Shendime të tjera e prisnin. E përshkoi një shendim. Klithma shendimi.
✱Sin.: ngazëllim, shendje, gëzim, galdim, gazmend, gaz, hare, shend, eufori, kënaqje, ngazëllim.

SHÉNDJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Lumturi e madhe për diçka që ka ndodhur, ngazëllim, shendim. Dalloi një shendje në sytë e saj. Fitorja u shoqërua me një shendje të madhe. Nga shendja kaloi në dëshpërim.
✱Sin.: ngazëllim, shend, shendim, gëzim, galdim, gazmend, gaz, hare, shend, lumturim.

►SHEND/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR vetv. Mbushem me gëzim, ngazëllohem. Erdhi dita të shendohemi. Shendohet si fëmijë. Mos u shendoni para kohe. Kur je shendur për herë të fundit?
✱Sin.: ngazëllohem, galdohem, gazmohem, gëzohem, lumturohem, kënaqem.

SHEND/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal dhe jokal. Ndiej apo tregoj gëzim, bëhem shend e verë, ngazëlloj. I shendoi fëmija. - Këndoni e shendoni! Shendonin edhe pallatin me harenë e tyre.
✱Sin.: ngazëlloj, galdoj, gazmoj, gëzoj, kënaq.

VÉR/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Stina e dytë dhe më e ngrohtë e vitit, që vjen pas pranverës (në gjysmërruzullin verior fillon më 22 qershor e mbaron më 22 shtator). Verë e nxehtë (me shi). Verë për verë në çdo verë. Stina e verës. Vapa (thatësira) e verës. Ethet e verës (mjek.). Barku i verës (mjek.). Rroba vere. Pushimet e verës. Iku vera e filloi vjeshta. Iku vera. Ardhtë si vera (ur.)! ardhtë me shumë të mira!
2. bised. Tërësia e muajve të ngrohtë të vitit; pranverë; behar; kund. dimër. Dimër e verë gjatë gjithë vitit, vazhdimisht. Dita e verës dita e parë e marsit. Doli dimri e erdhi vera. Verë e dimër.
♦ Ta bën dimrin verë (*behar) (dikush). Ia bëj verë (diçka) ia bëj dikujt shumë të lehtë e të këndshme diçka; i premtoj shumë; ia bëj fushë me lule. *Buka e verës astr. Jam *shend e verë. (E kam) si *qyqja verën (dikë a diçka). Na rrofsh për *dimër (se për verë jemi vetë) ! iron. I vjen vera te dera (dikujt) i vjen e mira vetë pranë, çdo gjë i vete mbarë; i bie shiu në prag të derës; i vjen uji në mulli; i lulon baçja (edhe) në dimër.