FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AJÁR,~I_I m. sh. ~Ë, ~ËT vjet. 1. Kosh për të matur drithin; masë drithi. Ata e bënin ajar drithin ata matnin me ajar.
2. hist. Taksë drithi si detyrim që fshatarët ta ndanin prodhimin bujqësor me autoritete kohës (me shtetin, me beun, me kishën etj.), të cilin e matnin me ajar.
3. bised. Barazi në peshë, baraspeshë, drejtpeshim; përpjesëtim i barabartë; përputhje e plotë në masë e në kohë. Bëj ajar barrën ndaj barrën në pjesët të barabarta në të dy anët e samarit. Bëj ajar kandarin rregulloj kandarin të peshojë drejt në të dy anët. Bëj ajar sahatin rregulloj orën që të ecë me përpikëri. Bëj ajar ujët përziej në përpjesëtim të përshtatshëm ujë të ngrohtë e të ftohtë.
4. fig. Rregull, ndreqje, pastërti. Bëj ajar peshoj, mat; rregulloj, ndreq. E kam bërë ajar shtëpinë e kam ndrequr, e kam rregulluar.
✱Sin.: babune, buçuk, karroqe, thurimë, kofin, sepse, presek, baraspeshë, drejtpeshim, peshim, barazim, terezi, ndreqje, rregullim, kurdisje.

ÁKËS,~I m. sh. ~, ~IT bot. 1. (lat. Helichrysum) Lulja e kashtës.
2. Trëndelinë.
3. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloj akësish: Akësi ligatinor (lat. Gnaphalium uliginosum, Filaginella uliginosa). Akësi i palosur (lat. Helichrysum plicatum) lulja qershigël, lulja e qershisë, luleqershia, lulja aku, lulja gjerdhuqe, lulja sumbull. Akësi perlor (lat. Anaphalis margaritacea) bimë shumëvjeçare e familjes së luledielloreve që nxjerr lule të bardha e të qëndrueshme, që përdoren për përgatitjen e buqetave dhe për dekorime të ndryshme, sepse ruajnë gjatë formën e ngjyrën e tyre; margarita e përjetshme.
✱Sin.: lulebukje, lulekashte, akje, sumbullare, margaritë.

ARÁMË,~T m. kryes. sh. Grup etnik semit që ka jetuar në Mesopotami, në zonën e Irakut, të Sirisë, të Iranit dhe në një pjesë të Turqisë së sotme, të cilët deri vonë kanë pasur shtetin e tyre e më pas janë bashkuar me popujt përreth, kurse sot janë pakicë dhe vazhdojnë të jetojnë në rajonet e tyre, sepse shumë nga ata kanë emigruar në Perëndim. Aramë autoktonë. Vendi i aramëve. Kultura e aramëve. Historia e aramëve.

ÁR/Ë,~A_II f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Ara) Shpend që jeton në vende të nxehta me sqep të verdhë, të gjatë e të kthyer nga poshtë, me pupla shumëngjyrëshe, që ka aftësi të shqiptojë fjalë duke imituar njeriun, që pjesën më të madhe të kohës qëndron në pemë dhe ushqehen kryesisht me fruta, fara, sytha, nektar dhe polen, ndonjëherë edhe me insekte; papagalli ara. Arë e gjelbër (i kuq). Ara bishtgjerë. Pendë are. Zë are. Mëson si arë mëson përmendsh, në mënyrë mekanike. E përsërit si arë.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme të këtij zogu: Ara ballerrët ara e zezë. Ara blu në të verdhë (lat. Ara ararauna) are e madhe, që ka aftësinë për të komunikuar me tjetrin përmes tingujve. Ara faqekuqe ara kokëkuqe. Ara e gjelbër (lat. Ara ambiguus) arë trup të madh dhe me pendët me ngjyra të ndryshme, të gjelbër, blu, të kuqe, që shquhet aftësi të lartë në nyjëtimin e fjalëve e në komunikim si dhe për aftësinë për t’u përshtatur në mjedise të ndryshme. Ara kokëkuqe (lat. Ara rubrogenys) arë me trupin me ngjyra të ndryshme: blu, të gjelbër dhe portokalli, me kokën e kuqe, me krahë të gjatë e me trup të mbushur, që shquhet për aftësitë e komunikimit. Ara krahëgjelbër (lat. Ara chloropterus) ara me trup të madh e me ngjyra të ndezura, me ngjyrë të gjelbër në trup, të kuqe dhe blu në krahë dhe të bardhë në nënsqetull, që shquhet aftësi të lartë në nyjëtimin e fjalëve dhe në komunikim. Ara e kuqe dhe blu (lat. Ara macao) arë me trup të madh, me ngjyra të ndezura: të gjelbër, të kuqe dhe blu, që shquhet për aftësinë e lartë për të mësuar e për t’u përshtatur. Ara qafëblu (lat. Ara glaucogularis) arë trupvogël që jeton në zonat malore, me ngjyrë blu në qafë dhe në brinjë, me pjesën e sipërme të trupit në ngjyrën e verdhë, që mbahet dhe në mjedise shtëpiake sepse është miqësor dhe krijon marrëdhënie të ngushta me njeriun. Ara ushtarake (lat. Ara militaris) shpend i madh krahëgjatë, me trup me nga ngjyra të ndezura: të zezë, të gjelbër dhe të kuqe, që shquhet për aftësinë për të mësuar e që jeton në tufa të mëdha; ara e zezë, ara e gjelbër. Ara e zezë (lat. Ara severus) arë me trupin me ngjyrë blu të errtë, të gjelbër të kuqe të mbyllur, me nënsqetulla të bardha, që dallon për aftësi për të mësuar dhe për të lidhur marrëdhënie të ngushta me njerëzit.

BALÉN/Ë,~A f. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Balaena) Kafshë gjitare shumë e madhe me trup si të peshkut, me gojë shumë të gjerë e me fletëza të brirta në vend të dhëmbëve, që jeton në oqeane e dete dhe gjuhet për mishin e për dhjamin e saj. Mish (vaj, dhjamë) balene. Gjuetia e balenave. Paraardhësit e balenës. Barku (qumështi) i balenës. Peshkaqen balenë. Balena ka trup të ngjeshur.
2. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të kësaj kafshe deti. Balenë e bardhë (lat. Delphinapterus leucas) balenë me dhëmbë e ujërave veriore, me kokë të vogël e me qafë të lëvizshme, me fletë notuese të rrumbullakosura. Balenë me dhëmbë (lat. Odontocetus) balenë që ka dhëmbë në vend të pllakave të brirta, bellugë. Balenë pa dhëmbë balenë me mustaqe. Balenë e Groenlandës (balenë polare) balenë e ujërave të Arktikut. Balenë gungaçe (me gunga) (lat. Mesaptera novaeangliae) balenë me fletë të gjata e të ngushta për të notuar, e quajtur kështu nga gjahtarët e balenave sepse e harkon kurrizin kur bën rrotullimin për t’u zhytur. Balenë hiperodon (lat. Hyperoodon) një nga dy llojet e balenave me sqep, që ushqehet kryesisht me butakë. Balenë e hirtë (lat. Eschrichtius gibbosus; Eschrichtius robustus) balenë në ngjyrë të hirtë, me pulla të zbërdhulëta, pa dhëmbë, me shumë pllaka të brirta e të bardha në të dyja anët e nofullave, që gjendet në ujërat e ftohta të Veriut dhe ushqehet me karkaleca, krimba etj. Balenë e kaltër (lat. Balaenoptera musculus) lloji më i madh i balenave me gjatësi deri tridhjetë metra dhe me peshë deri njëqind e njëzet tonë, që gjallon në ujërat nëntropikale dhe polare në të gjithë botën. Balenë kokëmadhe (lat. Balaena glacialis) balenë pa dhëmbë e me kokë të shtypur, me rreth dymbëdhjetë vija gjatësore në grykë dhe në gjoks, me kurriz të hirtë e me bark të bardhë, që gjendet në tufa pothuajse në të gjithë oqeanet e që ushqehet me karkaleca, me peshq të vegjël etj. Balenë minki (lat. Balaenoptera acutorostrata) një nga dy llojet e balenave të vogla, me kurriz të murrmë e me bark të bardhë. Balenë me mustaqe (lat. Mysticeti) balenë e cila në vend të dhëmbëve ka pllaka brinake për filtrimin e ushqimit nga uji. Balenë me pendë (lat. Balaenoptera physalus) balenë me trup të gjatë e hollak, deri në njëzet e katër metra gjatësi, me ngjyrë të hirtë e me bark të bardhë, që ka një pllakë kockore në vend të dhëmbëve. Balenë me sqep (lat. Ziphius cavirostris) balenë me pllaka të brirta në vend të dhëmbëve, me turi të zgjatuar si sqep, që gjendet në të gjitha oqeanet.
3. bised. Një lloj purteke që bëhet nga dhëmbët e kësaj kafshë, që epet e nuk thyhet dhe përdoret si fortesë për korsetë, për jakat e këmishëve etj. Balena për jaka këmishësh.
4. keq. Vajzë a grua me trup shumë të madh e të shëndoshë. Ka trup balene.

►BATALLÓ/HEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR bised. 1. vetv., vet. v. III Del nga përdorimi e bëhet i pavlefshëm, nuk hyn më në punë; prishet, dëmtohet, baçkalloset. U batallua parmenda.
2. vetv. Mbetem pa punë, sepse më mungon diçka; nuk kam me çfarë të punoj. U batallova një ditë të tërë.
3. fig., vetv. Hutohem, ngatërrohem, shastisem. U batallua nga lajmi që mori.
4. vetv. Filloj të bëj diçka me vonesë; vonohem, ngalem, tororisem.
5. pës. e BATALLÓJ.
✱Sin.: prishet, dëmtohet, baçkalloset, hutohem, ngatërrohem, shastisem, vonohem, ngalem, tororisem.

BRÉSHK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Testudo hermanni) Kafshë e vogël zvarranike që e ka trupin të futur në një guaskë kockore pulla-pulla, e rrumbullakët lart dhe e sheshtë poshtë, që ka katër këmbë të shkurtra dhe ecën shumë ngadalë. Breshkë toke. Breshkë uji breshkujëse. Breshkë kënete (deti). Gropë breshke. Vezë breshke. Samar (guaskë) breshke. Grurë breshke (bot.). Liri i breshkës (bot.). Lule breshke (bot.). Trëndafil breshke (bot.). Ecën si breshkë ecën shumë ngadalë. Si kokë breshke. - Po ç’shikon andej-këtej, / Moj breshk’ e ugareve? / Kërkoj udhën e s’e gjej, / O petrit i maleve. (folk.). S’ka fushë pa breshkë. (fj. u.). Lisit të rrëzuar edhe breshka i hip përsipër. (fj. u.). Druan breshka se i mbarohet dheu. (fj. u.). Mos u sorollat si breshka në ujë. (fj. u.). E keqja vjen me këmbët e kalit dhe ik me këmbët e breshkës. (fj. u.). Pak nga pak e dalëngadalë, edhe breshka e hip malë. (fj. u.).
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të breshkës. Breshkë deti (lat. Dermochelys coriaceae; Chelonia) lloj breshke e ujërave të ngrohta me guaskë brinake, me këmbë të përshtatura për të notuar, që mund të qëndrojë për një kohë të gjatë nën ujë e që ushqehet me kafshë të vogla e bimë. Breshka guallbutë (lat. Eretmochelus imbricata) lloj breshke kryesisht ujore, me samarin e mbuluar me një shtresë lëkure të butë, me turi të zgjatur si feçkë për të marrë frymë kur trupin e ka nën ujë, me buzë të tulta e të buta që mbulojnë sipërfaqen e nofullave dhe që ushqehet me insektet e ujit, me gaforre të vogla e butakë. Breshkë kafshuese (lat. Chelydra serpentina) lloj breshke e ujërave të ëmbla, që peshon rreth njëzet e pesë kg, me nofulla të fuqishme të pajisura me kreshta të mprehta brinore, sa mund të këputin gishtin e njeriut. Breshkë lëkurore (lat. Dermochelys coriaceae; Chelonia) breshkë deti me lëkurë të trashë në vend të guallit të brirtë, që peshon deri gjashtëqind kg, me gjatësi deri dy-metra dhe me gjerësi një metër e gjysmë. Breshkë mali (lat. Testudo marginata) breshkë me guaskë kockore të zezë, me pulla të zbërdhulëta, e përhapur në viset e ngrohta të Ballkanit e që ushqehet me bimë. Breshkë me pllaka (lat. Testudo hermanni) breshkë deti me trup shumë të madh e me kokë si sqep, që rron në oqeanet me ujëra të ngrohta. Breshka qafëgjatë (lat. Chelodina longicollis) lloj breshke me qafë të gjatë, pothuaj sa vetë gualli i saj, që bën të mundur kapjen e presë, sepse merr frymë mbi sipërfaqen e ujit, ndërsa trupi i qëndron nën ujë. Breshkë toke breshkë e ugareve. Breshkë e ugareve (lat. Testudo hermanni) breshkë me guaskë kockore, me pulla ngjyrë kremi në të verdhë e me vija të errëta, me gjatësi rreth një metër, që peshon rreth pesëdhjetë kg dhe që është e përhapur në viset e nxehta. Breshkë e zezë breshkë lëkurore.
2. zool. Breshkëz₂.
3. mjek. Breshkëz₃. E mjekonin për breshkë.
4. bot. Breshkëz₄. Nga breshka e ullirit del fidani i ri.
5. bised. Lëvozhga e fortë që mbështjell zakonisht kokrrat e disa pemëve (e lisit, e valanidhit etj); gujavë, gëzhojë. Breshka e valanidhit. Breshka e arrës përdoret për të ngjyer leshin.
6. det., bised. Një lloj çikriku për ngritjen e velave etj.
7. krahin., fig., keq. Grua e pazonja, e ngathët në punë.
♦ Ecën me *hapin e breshkës (dikush). Gjer në *gju të breshkës tall. I ka hipur breshkës (dikush) iron. ecën shumë ngadalë, vonohet shumë; punon shumë ngadalë, zvarritet në punë, nuk përparon shpejt. (E kërkoi) si breshka gozhdën (dikush) e kërkoi vetë të keqen; nuk e kuptoi të keqen dhe nuk e shmangu, sikur e deshi vetë; (shkoi, vajti) si breshka te nallbani; (shkoi, vajti) si cjapi te kasapi; ngriti këmbën e nguli gozhdën; i ha koka për brirë (dikujt). *Kos breshke përçm. E ngriti këmbën si breshka (dikush) keq. shih (e kërkoi) si breshka gozhdën (dikush). Qesh *kërmilli kurrizin e breshkës iron. (Shkoi, vajti) si breshka te nallbani (dikush) e kërkoi vetë të keqen, vajti symbyllur tek e keqja; ç’kërkoi e gjeti; (e kërkoi) si breshka gozhdën; (shkoi, vajti) si cjapi te kasapi; (e kërkoi) si dhelpra në pazar; ngriti këmbën e nguli gozhdën.

CAJTNÓT,~I m. 1. Gjendja e një lojtari shahu, në të cilën ai nuk ka kohë të mendohet për lëvizjet, sepse e ka shpenzuar pjesën më të madhe të kohës.
2. fig. Gjendja kur mungojnë mundësitë për t’i dhënë zgjidhje një pune a detyre. (Qeveria) është në cajtnot. Cajtnot ekstrem (i skajshëm).

CALÍK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Kacek, shakull. Calik vaji. Calik me verë. I fryrë si calik. Shpiem andej një calik djathë e na japin një dorë kripë. Bota i rrotullohej, sepse e shtynte vera e calikut.
2. Kacek fakëtari, gjyryk. Caliku i farkës.
3. Trastë e vogël prej lëkure të regjur, që mbahet zakonisht nga barinjtë. Calik me bukë. Me calik e me fyell. Mori bukë dhe një calik ujë. Hapi calikun e qumështit.
4. Enë e veçantë prej llastiku që mbushet me ujë të nxehtë për të ngrohur një pjesë të trupit.
5. min. Hapësirë në minierat e nëndheshme, që shërben për lidhur dy galeri; oxhaku i minierës.
✱Sin.: kacek, shakull, tarkaçe, anxhik.
♦ U bëra calik shih u bëra daulle₁.

DALLASH/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR bised., kal. 1. Dallashit. E dallashoi punën.
2. Pengoj. Mos e dallasho punën e nisur, sepse gjithçka është tashmë e rregullt.

DAVÁ,~JA f. sh. ~, ~TË bised. 1. Grindje e mosmarrëveshje ndërmjet dy a më shumë njerëzve. Ishin në dava me të. Bëri dava u grind. Gur-gur ngrihet kalaja, fjalë-fjalë niset davaja. (fj. u.). Kur s’ke ara në mal, mos bëj dava me çakejtë. (fj. u.).
2. Punë. Dava e vjetër. Dava boshe.
3. drejt., vjet. Ankim; gjyq. Bëri dava. Ngriti një dava. S’ka dava pa para .(fj. u.). Sherri do nge, davaja do para. (fj. u.).
✱Sin.: sherr, zënkë, grindje, mosmarrëveshje, telash, padi, gjyq.
♦ Ha *bukën e vet e bën davanë e botës (dikush). E humbi davanë (dikush) s’fitoi gjë, nuk ia arriti qëllimit, doli humbës, dështoi; e humbi lojën. Ka dava Janina! zgjat shumë diçka, sepse ka vështirësi, nuk kryhet a nuk zgjidhet aq lehtë e aq shpejt.

DHURËTÍ,~A f. sh. ~ , ~TË 1. Dhuratë. Sepse u duk dhurëti e Perëndisë. Dhurëti e mirë. Më lë brengën dhurëti.
2. etnogr., vjet. Tërësi sendesh të çmuara, para etj. që i çoheshin nuses a dhëndrit si peshqesh në dasmë, dhuratë e dasmës. Dhurëtitë e nuses (e dhëndrit).
3. Dhunti. Dhurëti natyrore. Dhurëti e rrallë (e çmuar). Ka shumë dhurëti.
✱Sin.: dhurim, peshqesh, dhuratë, dhunti, dhënë, blatë, blatim.

DRU,~JA f. sh. ~, ~TË 1. Trung ose degë druri; pjesë e prerë nga trungu, nga degët ose nga rrënjët e drurëve a të pemëve, që përdoret për t'u djegur, për ndërtim etj. Dru e thatë (e njomë). Dru të prera (të çara, të sharruara). Dru të holla (të trasha, të gjata, të shkurtra). Dru ahu (dushku, shkoze, lisi). Fusha e druve. Makina e druve. Stivë drush. Një krah (një barrë) dru. Preu (çau) dru. Shkurtoi drutë. Ngarkon (shkarkon) drutë. U ndezën drutë. I hedh dru zjarrit. Një dru e shtrembër rrëzon (prish) gjithë stivën. (fj. u.). Bëj dru e digj, bëj hi e hiq. (fj. u.).
2. edhe fig. Shkop i trashë; hu, dajak, kopaçe. Drunjtë e gardhit. Drunjtë e qerres. Nguli një dru. E rrah me dru. Hëngri një dru të mirë. I dha (i hoqi) një dru. Kush ka tru, s’ha dru. (fj. u.).
3. Druri. Degët (rrënjët) e drusë. S’merr vesh druja. I vuri drunë derës. Druja në zjarr, vihet nga e mbara. (fj. u.). Sa gjethe ka druja – aq halle ka gruaja. (fj. u.).
♦ S’i bën drutë *të gjata (dikush). I do drutë *të shkurtra (dikush). Ashtu i do mushka drutë duhet bërë ashtu, sepse ashtu duhet; hapur, pa dredha; sipas kokës (i vënë) festen (dikujt). I gjeti mushka drutë keq. gjeti atë që kërkonte dikush, e pësoi siç e meritonte, mori përgjigjen a dënimin e duhur. Hëngri (mori) një dru (të mirë) (dikush) u rrah keq; u mund keq, humbi keqas (në një lojë, në një ndeshje, në një betejë etj.); hëngri dajak; hëngri kopaçe. I hedh dru zjarrit (dikush) e ndez më shumë sherrin, bën që marrëveshjet e grindjet ndërmjet dy vetave a dy palëve të acarohen më shumë; i hedh benzinë zjarrit; luan (trazon) urët; shtyn (shkrep, ngacmon) urët. I dha (i hoqi) një dru (një hu) të mirë (të shëndoshë) (dikujt) e rrahu keq a e qortoi rëndë; e mundi keqas, e theu për turp; i dha (i hoqi) një dajak të mirë; i dha (i hoqi) një hu të mirë; i hoqi një dredhë. I ka drutë *të thata (dikush). S’më lagen drutë nuk më prishet puna, nuk bëhem merak fare për diçka; s’e prish gjakun; s’e prish terezinë; aq më bën; s’më djersin veshi; nuk më prishet gjiza iron. bised. S’kish një dru të vriste miun (dikush) ishte shumë i varfër; s’kish zjarr në vatër; s’kishte ku të lidhte kokrrën e kripës. Merr dru e digj, merr hi e hiq iron. shih digj dru e hiq hi! iron. Pëlcet *gur e dru (dikush). Pret dru e shet ashkla (dikush) është tahmaqar e dorështrënguar, kërkon të nxjerrë sa më shumë fitime për vete; ka plot, por nuk të jep gjë. I pret drutë *shkurt (dikush). I pret drutë *të shkurtra (dikush). Shkurtoja drutë! (dikujt) mos ia zgjat më tej, preja shkurt (fjalët etj.). E shtroi (e shqepi, e zhdëpi, e ngordhi) në dru (dikë) e rrahu për vdekje; i theu dhëmbët; i nxori shkumë nga goja; e bëri për lemzë. I tregon drunë (dikujt) e kërcënon; e frikëson, duke e paralajmëruar për dhunë. I vuri drunë (dikujt) mospërf. e përzuri me të keq (nga shtëpia, nga një vend etj.); e përjashtoi (nga një organizatë, nga një mbledhje etj.); i vuri dajakun.

EDHÉ_II lidh. 1. Përdoret për të lidhur dy përbërës të të njëjtit lloj në një fjali ose dy fjali të bashkërenditura këpujore a shtuese; e, dhe. Nxënësit edhe mësuesit. Punojmë edhe mësojmë. Lexoj edhe dëgjoj muzikë. Ha edhe flet. Natën edhe ditën.
2. Gjithashtu, ashtu edhe. Si bleta edhe mjalti. (fj. u.). Sipas vendit edhe kuvendi. (fj. u.).
3. Përdoret për të lidhur dy fjalë të së njëjtës klasë (dy emra, dy folje, dy ndajfolje, dy mbiemra etj.) që tregojnë përsëritje ose vijimësi veprimi a gjendjeje, përforcimin e një tipari etj. (në lidhjet me bashkërenditje); e, dhe. Mirë edhe më mirë. Keq edhe më keq.
4. Përdoret e përsëritur për të përforcuar kuptimin e dy mbiemrave, të dy emrave, të dy ndajfoljeve etj., zakonisht me kuptim shtues a kundërshtues; hem... hem. Edhe i aftë, edhe i ndershëm. Edhe sot, edhe nesër. Edhe për të sotmen, edhe për të ardhmen. Edhe për verë, edhe për dimër. Edhe të qorton, edhe të do. Edhe qeros, edhe fodull. (fj. u.). Edhe mishi të piqet, edhe helli të mos digjet. (fj. u.).
5. Përdoret e përsëritur përpara emrave, mbiemrave, foljeve etj. që numërohen. I mori të gjithë me vete - edhe djalin, edhe çupat, edhe nënën, edhe gjyshin. Është e domosdoshme edhe të punohet toka thellë, edhe të thërrmohen plisat.
6. Përdoret e përsëritur para së njëjtës folje që gjithashtu përsëritet, për ta paraqitur veprimin a gjendjen si të pasigurt, të pavendosur etj. Edhe vjen, edhe s’vjen. Edhe e bën, edhe s’e bën.
7. Përdoret si pjesë e parë e shprehjeve lidhëzore lejore në fjali që tregojnë se diçka do të ndodhë, megjithëse ka rrethana penguese (edhe në qoftë se..., edhe po qe se..., edhe në..., edhe sikur..., edhe pse..., edhe sepse...). Tani nuk ka vlerë edhe në qoftë se vjen.
8. si kallëzues., mat. Shtojmë (kur mbledhim dy numra). Dhjetë edhe dy. Katër edhe katër bëjnë tetë.
9. si em. f. ~, ~JA f. sh. ~, ~TË bised., mat. Shenja e mbledhjes (+); plus.
✱Sin.: e, dhe, gjithashtu.

ELEKTROMAGNETÍZ/ËM,~MI m., fiz. 1. Degë e fizikës që studion lidhjet mes dukurive elektrike dhe dukurive magnetike. Studimet për elektromagnetizmin. Elektromagnetizmi mund të shkaktojë çrregullime biologjike.
2. Magnetizëm i përftuar me anë të rrymës elektrike. Elektromagnetizmi dhe optika. Problemi i elektromagnetizmit qëndron, sepse është një ndotje e padukshme. Grimca që e përçon elektromagnetizmin.

EMËRHÚMBUR mb. Që nuk i përmendet më emri, që nuk kujtohet më. E arriti malësorin në fshatin emërhumbur. Etniciteti emërhumbur i arvanitasve. - Sepse emërhumbur mbete gjithë jetën, o njeri!

FORMALÍZ/ËM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT 1. Sistem filozofik që pohon se natyra është e kapshme (mund të njihet), sepse ligjet që e drejtojnë apo format janë të njëjta si ato që drejtojnë proceset mendore që gjithashtu janë forma. Veçoritë e formalizmit në gjykimet e tij.
2. filoz. Tezë që pohon se e vërteta shkencore është, pavarësisht çdo eksperimentimi, shfaqjeje e ligjeve dhe e rregullave të sistemit të interpretimit ku kjo tezë përfshihet. Zhvillimet e formalizmit.
3. let., art. Prirje në art dhe në letërsi për të mbivlerësuar formën dhe cilësitë formale përkundër përmbajtjes a realitetit. Formalizmi i shekullit XIX.

FRAKSIONÚAR (i, e) mb. 1. Që është ndarë në pjesë përbërëse me distilim ose kristalizim. Komponime të fraksionuara.
2. pol. Që është fraksionuar nga shumica, sepse ka pikëpamje të ndryshme. Grup i fraksionuar.

FÚSH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vend i rrafshët, i hapur a i gjerë në natyrë, pa male e pa kodra dhe zakonisht pa pyje; hapësirë natyrore e sheshtë. Fushë e gjerë (e hapur). Fushë pjellore. Fushë e punuar (e mbjellë).
2. Copë toke e rrafshët dhe e kufizuar, që shërben për veprimtari sportive, ushtarake etj. dhe që ka pajisjet e nevojshme për këtë; shesh. Fushë futbolli (basketbolli, volejbolli, tenisi). Fushë aeroplanësh.
3. Pjesë toke që përmban lëndë të ndryshme minerare ose burime natyrore. Fushë qymyrgurore (naftëmbajtëse). Fushat e naftës.
4. Vendi ku zhvillohen veprime luftarake etj. Fusha e luftës (e betejës).
5. Sipërfaqe mbi të cilën bëhet ndonjë figurë. Fusha e një pikture. Fusha e qilimit. Fusha e orës.
6. fiz., filoz. Një nga trajtat kryesore të qenies së materies në hapësirë ose në një pjesë të saj, që nuk ka masë prehjeje dhe që shfaqet në tipa të ndryshëm. Fusha elektromagnetike. Fusha bërthamore. Fusha e gravitacionit.
7. fig. Lëmë i veprimtarisë së njerëzve; sferë e veprimit të diçkaje. Në fushën e ekonomisë (e shkencës, e arsimit). Në të gjitha fushat.
8. muz. Hapësira midis dy vijave të pentagramit. Fushat e pentagramit.
9. Vendi zakonisht mbi tryezë, ku hidhen letrat e bixhozit ose gurët e një loje tjetër; përmb. tërësia e letrave që mbeten mbi tryezë gjatë lojës. Marr (ngre) nga fusha. E mori (e mblodhi) gjithë fushën.
✱Sin.: fushore, rrafsh, rrafshinë, rrafshnajë, fushnajë, shesh, dystinë, truall, lëmë, sferë, degë.
♦ Fushë me mina veprimtari me rreziqe të papritura. U bë fushë (dikush) shih u bë tapë (dikush). T’u bëftë mali fushë! ur. qoftë e lehtë çdo punë për ty!, mos paç asnjë vështirësi a pengesë! E bëri fushë (dikë) ia mori të gjitha gjërat, e vodhi krejt, s’i la gjë në shtëpi, në dyqan etj.; e la gisht; e la me gisht në gojë; e la kripë; e la trokë. E bën fushë me lule (diçka) e paraqit diçka shumë të lehtë, sikur nuk ka asnjë vështirësi a pengesë për ta arritur ose për ta bërë; e bën shesh me lule; ia shtron me lule (dikujt); ia bën lëmë (dikujt); e bën livadh; ia bën bulevard (dikujt) libr. I bën malet fushë (dikush). 1. Është shumë i zoti, kapërcen edhe vështirësitë më të mëdha, ia arrin çdo qëllimi me këmbëngulje. 2. iron. I duket se çdo gjë është e lehtë, mendon se mund ta arrijë a ta bëjë diçka pa asnjë mundim, nuk i sheh a nuk i vlerëson drejt vështirësitë. Doli në fushë (diçka) shih doli në shesh (diçka). I duken malet fushë (dikujt) i sheh punët si shumë të lehta, sepse nuk i njeh vështirësitë e pengesat dhe nuk e kupton gjendjen e vërtetë; i duken malet shesh (dikujt). Fushë (*tokë) djerrë. Fushë me mina (e minuar) gjendje, veprimtari a detyrë me shumë të papritura e me rreziqe të fshehura. Në fushën e nderit lart. atje ku e kërkon detyra e shenjtë, në luftën për atdhe, për liri etj. Fushë pamjeje (fusha e pamjes) mundësia për të parashikuar gjërat a për të vepruar në të ardhmen; hapësira a horizonti përpara diçkaje, fushëpamje. Gjeti (ka) fushë të lirë (dikush) nuk e pengon askush e asgjë, e ka rrugën të hapur për të vepruar lirisht e pa vështirësi; gjeti shesh të lirë; ka fushë të hapur. (Është) fushë nga mendja (nga mendtë, nga koka) (dikush) është fare i metë nga mendja, ka shumë të meta mendore, s’ka tru fare, është fare budalla; (është) fyell nga mendja (nga mendtë, nga koka). Ka fushë të hapur (dikush) nuk ka pengesa për të bërë diçka, e ka rrugën të lirë për të vepruar; gjeti (ka) fushë të lirë. E ka gojën fushë (dikush) i kanë rënë të gjithë dhëmbët, s’ka asnjë dhëmb në gojë. E ka kokën fushë (dikush) është pa flokë në kokë, është bërë fare tullac; e ka kokën tullë. E ka trurin (mendjen) fushë shpërf. nuk ka fare zgjuarsi, nuk ia pret fare, nuk është i aftë mendërisht. Ku është fushë bëhet breg fj. u. vështirësi mund të lindin. *Kusia mbi prush e thëllëza në fushë tall. I lë fushë të lirë (dikujt a diçkaje) e lë të veprojë, të ndodhë a të shfaqet lirisht, nuk i nxjerr pengesa; i lë shesh të lirë; i hap rrugën. Mori fushat (dikush) iku nga mundi; mori malet. E nxjerr në fushë (diçka) shih nxjerr në shesh (diçka). S'ka fushë pa breshka (fj. u.) s'ka gjë fare pa të meta.

GJAKHÚPËS,~I m. sh. ~, ~IT etnogr. 1. Ai që vritet dhe nuk mund t’i merret gjaku (sipas zakonit të hakmarrjes), sepse nuk i ka mbetur asnjeri nga fisi ose sepse nuk dihet vrasësi.
2. Ai që pret dikë në besë dhe që vritet (sipas kanunit) nga i gjithë fshati, pa të drejtën t’i merret gjaku.