FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

►ALKOOLIZ/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Pi vazhdimisht e me tepri pije alkoolike, saqë arrij një gjendje të sëmurë; bëhem i varur nga alkooli, bëhem i alkoolizuar. Alkoolizohem çdo natë me shoqërinë time.
2. vetv., vet. v. III. Shndërrohet në alkool.
3. pës. e ALKOOLIZÓJ. U alkoolizua në moshë shumë të re.

ALKOOLIZÚAR (i, e) mb. 1. Që ka përmbajtje të lartë alkooli.
2. Që ka pirë me tepri alkool, saqë ka arritur në një gjendje të sëmurë; që është i varur nga alkooli. Ai është i alkoolizuar prej vitesh. U paraqit para publikut i alkoolizuar.

DALLDÍ,~A f. Gjendje shpirtërore e turbullt e një njeriu që është pushtuar nga një ndjenjë tronditëse ose që është dhënë pas dikujt a pas diçkaje në mënyrë të papërmbajtur saqë harron gjithçka rreth vetes; turbullim i brendshëm, shastisje. Ra në dalldi. Është në dalldi.
✱Sin.: dalldisje, delir, turbullim, shastisje, trullosje, përhumbje, trallisje, çakërdisje, kuturisje, shpërthim, hutim, harlisje.

DALLDÍS vep., ~A, ~UR jokal. 1. Bie në dalldi. Dalldisi në ëndrra. Dalldisi fare nga ato fjalë. Dalldisi nga të mirat. I ligu kur dalldis posi pjergulla lis më lis; po kru bie në kurriz, atëherë inandis. (fj. u.).
2. Jepem aq shumë pas dikujt a pas diçkaje saqë harroj gjithçka rreth vetes, e humbas mendjen pas dikujt a pas diçkaje. Dalldisi pas punës. Dalldisi pas pëllumbave. Dalldisi pas fëmijëve. Dalldisi pas asaj. I dalldisi ndjekësit në internet.
3. vet. v. III Hidhet përpjetë me vrull. Dalldisi flaka përpjetë.
4. vet. v. III Fryhet shumë. Dalldisi rrushi në kade.
5. vet. v. III Rritet me vrull e i fuqishëm (për bimët); shpërthen. Misri ka dalldisur sivjet. I dalldisi plaga iu mahis shumë plaga.
6. Më mbushet mendja dhe marr guximin për të bërë diçka, vendos me guxim, kuturis. Dalldisi e takoi. Fama i dalldis njerëzit.
✱Sin.: trullos, përhumb, hutoj, shastis, harlis, harloj, hardallos, shfrej, shpërthej, vendos, kuturis, guxoj.

DÉHËS,~E mb. 1. Që të turbullon mendjen e të çon në një gjendje të tillë sa nuk e zotëron dot veten, që të deh (për pijet alkoolike). Pije dehëse. Era dehëse e rakisë.
2. fig. Që të turbullon mendjen, që të çon në një gjendje kënaqësie të madhe shpirtërore saqë harron gjithçka tjetër, që të deh; turbullues, çoroditës. Aromë dehëse. Kundërmim dehës. Muzikë dehëse. Buzëqeshje (premtime) dehëse.

►DËRRMÍSH/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv. 1. Kruhem aq shumë saqë më gërvishtet lëkura; gjakosem duke u kruajtur. Iu dërrmish lëkura.
2. Gërvishtem, rripem. U rrëzua e u dërrmish.
✱Sin.: kruhem, gjakosem, gërvishtem, rripem.

EMËRHARRÚAR mb. 1. Që ka kohë që ka vdekur dhe i është harruar emri; që iu harroftë emri. Vendi ku gruaja është emërharruar. Për të na lënë emërharruar në tokën tonë.
2. Që i është harruar emri sa është gjallë. Jam njeri pa emër, jam emërharruar.
2. si em. Ai që ka aq shumë kohë që ka vdekur saqë i është harruar edhe emri. Por ju po na ndani si ai emërharruari qëmoti. Më shumë nga të gjithë e thumbon atë, emërharruarin.
✱Sin.: emërshuar, emërfikur, emërhumbur, emërshqimur, emërshuar.

GËRZHÍT (GËRZHÍS) vep., ~A, ~UR kal. 1. Thaj fort saqë mund të shkoqet a të thërrmohet (për gjethet e bimëve, për lëvozhgat e bishtajave etj.). Gërzhit fletët e duhanit.
2. Shkoq a thërrmoj një gjethe të tharë. Gërzhit duhanin.
✱Sin.: thaj, thërrmoj, shkoq.

►GËRZHÍT/ET jovep., ~ (u), ~UR 1. vetv. Thahet fort saqë mund të shkoqet a të thërrmohet (për gjethet e bimëve, për lëvozhgat e bishtajave etj.). Gërzhitet bari. Gërzhitet duhani.
2. vetv. Shkoqet, thërrmohet (për gjethet e thara të bimëve, për lëvozhgat e bishtajave etj.).
3. pës. e GËRZHÍT.
✱Sin.: thahet, thërrmohet, shkoqet.

►KALLKANÓS/EM jovep., ~A (u), ~UR bised. 1. vetv. Më ulet temperatura ose ngrij aq shumë saqë më bëhet trupi si akull; akullohem.
2. fig., vetv. Mbetem si i ngrirë; shtangem. U kallkanosa kur e pashë.
3. pës., kryes. v. III e KALLKANÓS.
✱Sin.: akullohem, shtangem.

KOCKANJÁR,~E mb. 1. Që ka trup aq të dobët saqë i kanë dalë kockat. Njeri kockanjar.
2. edhe fig., shpërf. Lypsar; sahanlëpirës.
✱Sin.: lypsar, sahanlëpirës.

KÓK/ËL,~LA f. sh. ~LA, ~LAT 1. Topth prej dheu a prej balte, prej brumi të ngjeshur etj. Kokla brumi.
2. Bërthama ose fryti në trajtë kokrre i disa pemëve, perimeve etj.; kokërr.
3. Nyjë e lidhur dhe e shtrënguar fort; komb. Fije (litar) me kokla. U bë me kokla.
4. fig. Ngatërresë mjaft e madhe, saqë është e vështirë për t’u zgjidhur; punë e koklavitur; yçkël. Kokël e pazgjidhshme. Na nxori kokla.
5. si ndajf. Si një kokërr e fortë; si nyjë. U bë (u lidh) kokël.
6. si mb. Që është i ngjashëm me një topth, me bërthamën e disa frutave etj. U bë kokël.
✱Sin.: kokërr, komb, nyjë, yçkël.

KËMB/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Secila nga gjymtyrët e poshtme të njeriut, të kafshëve, të shpendëve dhe të disa kandrrave, që u shërbejnë për të ecur. Këmba e majtë (e djathtë). Këmbë kali me thundër. Këmbë buburreci. Këmbë viçi (derri). Me këmbë të gjata. Eci më këmbë eci, baras. Rri më këmbë nuk rri ulur. Me këmbë mbi këmbë këmbëkryq. Gishtat e këmbëve. Luani këmbët! ecni më shpejt! Vrava këmbën.
2. Pjesa e fundit e këtyre gjymtyrëve të njeriut dhe të disa kafshëve; shputë (tek njerëzit); putër (tek kafshët). Gjurmë këmbe. Me këmbë të zbathura.
3. Gjurma që lë në tokë kjo pjesë e fundit e gjymtyrëve të poshtme të njeriut dhe të kafshëve; gjurmë shpute a putre. Pashë këmbë njeriu (ariu, kali).
4. Çorapja, këpuca etj., si mbathje të pjesës së fundit të këtyre gjymtyrëve tek njerëzit. Mbaroi (së thururi me shtiza) njërën këmbë.
5. Të ecurit ose mënyra e të ecurit me gjymtyrët e poshtme të njeriut dhe të kafshëve kur ato përplasen në tokë; zhurma që dëgjojmë kur dikush ecën më këmbë. Dëgjoheshin këmbë.
6. Secila nga mbështetëset e një tryeze, e një karrigeje etj. Katër këmbët e tavolinës (e karriges). Këmbët e urës. Këmba e kërpudhës.
7. Shkallare a këmbëz. Shkallë me pesë këmbë.
8. Rrëza e një kodre a e një mali. Në këmbë të malit.
9. fig., bised. Vendi i punës ku dikush punon për dikë tjetër. Punoi dy vjet në këmbë të babait.
10. fig., bised. Zgjedhë; sundim. Nën këmbën e pushtuesit.
11. let. Masë vargu me një grup rrokjesh, të cilat përsëriten ritmikisht. Këmbë jambike (daktilike) në poezinë greke e latine.
12. Masë gjatësie a thellësie e barabartë me rreth 30 – 40 centimetra.
13. edhe fig. Pengë. Më vuri këmbën.
✱Sin.: shputë, putër, shkallare, shkelm, zgjedhë, stërkëmbës, pengë.
♦ U bë këmbë e dorë (dikush) u martua, u bë me familje. Është bërë këmbë e krye (diçka) është ngatërruar shumë, është bërë rrëmujë; është ndërlikuar keq; është përzier sa nuk ia di fillimin e fundin; është bërë lesh e li. I bëhet një *kokë nga këmbët (dikujt). Bën këmbë (dikush). 1. Ecën, niset për diku. 2. Hyn i pari në një shtëpi, kalon i pari pragun në një ditë të caktuar. 3. (diçka) Vjen, hyn, duket. Ka bërë këmbë (diçka) iron. e kanë vjedhur, e kanë marrë; është zhdukur, ka humbur. Nuk më bëjnë këmbët. 1. Nuk kam fuqi të eci, nuk mund të vete diku; m’u prenë këmbët; nuk më bëjnë (nuk më punojnë) gjunjët. 2. Nuk kam dëshirë a guxim të vete diku, s’më shkohet diku. I bëri këmbët *baras (dikush). I bëri këmbët *çift (dikush). E bëj këmbë e dorë (dikë) e martoj (për një djalë). E bëri këmbën *kobure (dikush) përçm. I bëri këmbët *të lehta (dikush). E bëri të kërcejë me një këmbë (në njërën këmbë) (dikush) ia mblodhi, bëri si deshi me të; e bëri të hedhë valle në tepsi. Bën *kryq me këmbë (dikush) iron. I bie bukës (së mirës) me këmbë (me *shkelm) (dikush). Më ra (më shkoi) *gjaku në fund të këmbëve. I ra këmbës (dikush). 1. U përpoq më kot për të arritur diçka; këmbënguli me forcë e bëri çdo përpjekje. 2. mospërf. Vdiq. I ra ndër këmbë (dikujt) iu lut me përulje, iu përgjërua; i ra në gjunjë. Më ranë këmbët (copë) s’lashë vend pa e kërkuar dikë a diçka; u këputa së kërkuari; u çapëlova së ecuri. Ra me këmbë nga dielli (dikush) mospërf. vdiq; i bëri këmbët çift; i mblodhi këmbët; iu mblodhën këmbët (dikujt); i ndeu (i ngriti) këmbët. Bie me këmbët në *tokë (dikush). I bie *lëkura te këmbët (nga dikush). I ra *nenit të këmbës (dikush). Me *bisht ndër këmbë keq. Me *brekë nëpër këmbë (zvarrë) tall. vulg. Çalon nga të dyja këmbët (diçka) ka të meta shumë të rënda; është keq nga të gjitha anët, nuk vete mbarë në çdo anë. *Ditën të lëpin këmbët e natën të ngul dhëmbët (dikush). I digjet (i ndizet) *toka (trualli) nën këmbë (dikujt). *Djepi plot e këmbët jashtë (dikush) iron. *Doç i dalë (i pjellë) me këmbë bised. përçm. Me *duar e me këmbë. E drodhi këmbën (i drodhi këmbët) (dikush) përçm. vdiq; ngordhi; tundi këmbën (këmbët); e drodhi (e përdrodhi) bishtin. I dridhen këmbët (dikujt) ka shumë frikë, i ka hyrë tmerri, s’mbahet dot; i dridhen gjunjët; i dridhen këllqet. I dridhen *leqet e këmbëve (dikujt). I dridhet (i rrëshqet) *toka (trualli) nën këmbë (dikujt). Ecën me këmbët e veta (dikush a diçka) punon e jeton vetë, pa ndihmën e të tjerëve; është i pavarur nga të tjerët, përparon vetë. Fle në këmbë (dikush) është i ngathët e i plogët nga trupi e nga mendja, është i fjetur e i humbur; nuk e nxjerr dot qimen nga qulli. Të fryn nga këmbët (dikush) të mërzit shumë, sa s’e duron dot; ia marr shpirtin (dikujt). E fryu në *lak të këmbës (dikë). I fsheh këmbët (dikush) punon e vepron fshehurazi; është dinak; nuk shfaqet siç është, i mbulon qëllimet; hedh gurin e fsheh dorën; i fsheh brirët keq. Fshij këmbët (te dikush) përçm. nuk e vlerësoj fare; nuk e vë as te thembra (dikë); e shumëzoj me zero (dikë). I futet detit më këmbë (dikush) nis një punë që nuk mund të bëhet ose që është jashtëzakonisht e vështirë; ka guxim të tepruar, ndërmerr një punë shumë të vështirë pa u menduar gjatë; e kalon (e hedh) detin më këmbë; e than detin me lugë; e mat detin me lugë. Fut (kall) këmbët (diku) hyj diku, arrij të futem; vij e ngulem diku si me zor a pa u ndier. E futi këmbën në *çark (dikush). Ia futi (ia vuri) (të dyja) këmbët në një *këpucë (në një opingë) (dikujt). Ia futi (ia vuri) këmbët në *rrip të dyfekut (dikujt). Nuk ia gjen (dot) këmbët (dikujt). 1. Nuk e zbulon dot dikë ku është fshehur, është diku i fshehur dhe nuk e gjen dot. 2. Nuk e zbërthen dot dikë, nuk e kupton dot ç’mendon e ç’ka ndërmend të bëjë; nuk e merr vesh ç’bën; i humb (i mbulon, i fsheh) gjurmët (dikush). *Gjyle në këmbë. E ha arën në këmbë (pa korrur) (dikush) iron. i shpenzon të ardhurat para kohe; nuk di të bëjë ekonomi; nuk di të kursejë kur duhet e atje ku duhet; e ha grurin që në arë. Të ha (ta rrëmon) *dheun nën këmbë (dikush). Sa i hanin këmbët me shpejtësinë më të madhe, sa mundej më shpejt, aq sa mund të vraponte; ia mbathi me të katra (dikush). I hanë këmbët për gjemba (dikujt) e kërkon vetë të keqen, kërkon shkak që të grindet a të bëjë sherr; kërkon gjemb për këmbë (dikush); lëshon brezin (i pari) (dikush). Ha këmbët e veta (dikush). 1. Vuan shumë sa s’duron dot më; s’di ç’të bëjë, hahet me vetveten. 2. Mundon a sakrifikon veten dhe s’pranon të bëjë diçka. Nuk të hahen këmbët nuk duhet të të vijë rëndë të shkosh diku; nuk duhet të kursehesh për të bërë diçka; nuk do të mundohesh shumë e nuk do të pësosh gjë. Iu hap *dheu nën këmbë (dikujt). M’u hap *toka (nën këmbë). Po i hapet *varri nën këmbë (dikujt). Hedh këmbët (kërcen, i shpie këmbët) siç bie *daullja (sipas daulles) (dikush) përb. E hedh (e vë) këmbën mbi këmbë rri i qetë e nuk e vras mendjen më, se i kam siguruar të gjitha; jam shumë i kënaqur e pa fare meraku; e hedh (e vë) festen (kësulën, qeleshen, kapelën, takijen) mbi sy; e fle mendjen. I hedh këmbët (kërcen) sipas *avazit (dikush). I hedh këmbët sipas *valles (dikush). E hodhi *lumin pa lagur këmbët (pa u lagur) (dikush). E hoqi këmbën *zvarrë (rrëshqanë) (dikush). Të heq (të merr) opingat nga këmbët (dikush). Ua hipi këmbëve shaka. shkoj më këmbë, nisem për diku më këmbë, nuk pres a nuk përdor ndonjë mjet udhëtimi; me kalin e babait shaka. Nuk i hyn *ferrë në këmbë (dikujt). Nuk i hyn *gjemb në këmbë (dikujt). Është më (në) këmbë (dikush) është në gjendje të mirë shëndetësore, nuk është i sëmurë; është në gjendje të tillë saqë mund të jetojë e të punojë, mbahet; mbahet më këmbë. (Është) me këmbë në *kapërcyell (dikush). (Është) me një këmbë në *varr (dikush). (Është) me një këmbë në *yzengji (dikush). Është pa *opinga në këmbë (dikush). S’është *tamam nga koka (dikush). E jep me *dorë dhe e merr me këmbë (diçka). U jap (u grah) këmbëve shpejtoj, nxitoj; nis të eci më shpejt a të vrapoj. E kalon detin më këmbë (dikush) mburret se mund të bëjë gjithçka, i duket se nuk ka pengesë që ta ndalojë në qëllimet e veta se mund të bëjë edhe diçka të pamundur; nis diçka shumë të vështirë a të pamundur pa i bërë llogaritë mirë; i futet (ia hyn) detit më këmbë. Sikur ka *botën (tërë botën) nën këmbë (dikush) përb. E kam *ferrë nëpër këmbë (dikë a diçka). E kam *gjalmë nëpër këmbë (dikë a diçka). E kam nëpër këmbë. 1. (dikë) E kam fëmijë fare të vogël e duhet ta rrit, duhet të merrem me të, t’i rri pranë. 2. (diçka) Kam një punë në dorë e duhet ta mbaroj; kam diçka që më pengon e duhet ta kryej sa më parë. 3. (dikë) Më pengon a më prish punë dikush, që nuk më ndahet e më përzihet në punët e mia. S’ka këmbë (diçka) nuk humbet vetë, s’ka ku shkon vetë; e ka humbur dikush. Sa të kem këmbë e dorë (e duar) sa të kem fuqi për të ecur vetë e për të punuar; sa të jem i fuqishëm; sa të jem gjallë e zot i vetes; sa të më punojë (të më luajë) këmba e dora. I ka këmbët *të lehta (dikush). I kam këmbët *të lidhura. E ka këmbën *të prapë (dikush). I ka këmbët *të thara (dikush). I ka këmbët në *yzengji (dikush). Ka *kokën nga këmbët (dikush) tall. S’ka as *kokë e as këmbë (diçka). I kam litarët nëpër këmbë jam i zënë me punë e s’kam mbaruar ende, nuk kam shpëtuar ende nga një barrë që kam pasur; më pengon ende diçka. I ka mendtë në këmbë (dikush) iron. nuk di se ç’bën, sillet a vepron si i marrë, nuk punon me mend; nuk është në rregull nga trutë; nuk i ka mendtë në kokë (në krye); i ka mendtë në majë të thanës; kund. e ka mendjen (i ka mendtë) në kokë (dikush). I ka trutë në *fund të këmbëve (dikush). Edhe me një këmbë … doemos, do apo nuk do, detyrimisht, pa kundërshtime, madje me qejf (për të bërë diçka). Me këmbë balte (argjile) i fuqishëm në dukje, por me mbështetje të dobët; i paqëndrueshëm (për dikë, të cilit më kot ia kemi pasur frikën). Nga këmbët *borroviq, nga mendja eksiq mospërf. Me këmbë e me duar. 1. Me të gjitha forcat e mundësitë për ta bindur dikë; me pasion, me shpirt, me zjarr. 2. Duke përdorur të gjitha fuqitë e mundësitë për të bërë diçka; me çdo mjet e mënyrë. Në këmbë e në dorë (në duar) shpejt e shpejt, pa u shtruar, si më këmbë; si shkarazi; hundë e buzë. Si këmbët e dhisë mospërf. ashtu si nuk merret vesh se kush është më i madh e kush më i vogël, kush është në krye e kush vjen pas etj., sikur jemi të gjithë njëlloj. Këmbë e kokë (e krye). 1. Që të gjithë, i madh e i vogël. 2. Tërësisht, krejtësisht; kokë e këmbë. Në këmbë e në krye hollësisht; fill e për pe. Me këmbë të lehta! ur. dalsh mirë e pa u lodhur!, mos u mundofsh shumë!, e kalofsh lehtë! (kur dikush niset për udhë). Këmbët e lehta faqja e bardhë! iron. i shpëton rrezikut dikush duke ikur me vrap; nuk është trim, i shmanget rrezikut e shpëton veten duke ia mbathur. Me këmbë të mbarë! ur. sjellsh mbarësi me ardhjen tënde!, paçim të mira paskëtaj (kur na vjen dikush për së pari). Me këmbë plumbi shumë ngadalë, por me hapa shumë të sigurt; i rëndë në të ecur. Me këmbët e pulës tall. 1. Shumë keq, jo qartë e jo bukur; pa rregull e pa kujdes, si nga një njeri që s’merr vesh; me thonjtë e bufit. 2. Shumë i keq, shumë i ngatërruar, i palexueshëm e jo i bukur (për shkrimin). Këmba (këmbëza) e *urës. Me *këpucë në këmbë. Kërcen (i hedh këmbët) sipas *avazit (të dikujt) keq. Kërcen (hedh këmbët) siç bie *daullja (sipas daulles) keq. Kërkon *gjemb për këmbë (dikush). Kërkon këmbë për gjemb (dikush) kërkon njeri me të cilin të grindet, do që të grindet me dikë; kërkon gjemb për këmbë; lëshon brezin i pari. Kërkon këmbë për murriz (dikush) shih kërkon këmbë për gjemb (dikush). *Kokë e këmbë. Nga *koka deri te këmbët. *Kokën (kryet) këtu e këmbët atje (dikush). *Kolos me këmbë argjile shpërf., libr. E ktheu (e hodhi) me këmbë përpjetë. 1. (dikë) mospërf. E vrau, e shtriu përtokë të vdekur. 2. (diçka). E përmbysi, e bëri rrëmujë a e prishi fare (duke kërkuar diçka a duke dashur të bëjë diçka tjetër). S’i ka lagur këmbët (dikush). 1. Ka shpëtuar mirë, nuk ka pësuar gjë, s’ka pasur asnjë të keqe; nuk ka pasur asnjë vështirësi ose fatkeqësi në jetë. 2. Nuk është munduar e nuk është lodhur as për vete e as për të tjerët, nuk ka lëvizur, nuk është përpjekur fare. T’i lash këmbët e t’i pish ujin (dikujt) është njeri shumë i mirë, nuk e ka shokun e meriton nderimin më të madh, është aq i mirë sa çdo gjë duhet t’ia pëlqesh e t’ia pranosh. Më kanë lënë këmbët s’kam më fuqi, më kanë lënë forcat, u plaka e s’jam më në gjendje të punoj, të eci gjatë a të vrapoj etj.; më kanë lënë gjunjët. Më ka lënë këmba e dora shih më kanë lënë këmbët. M’i la këmbët e arushës në dorë (dikush) shpëtoi vetë duke ma lënë mua rrezikun, barrën a kokëçarjen; ma hodhi, ma punoi. E lanë (e lëshuan) *leqet e këmbëve (dikë). La *leshtë e kokës (për diçka). I lëpin (i puth) këmbët (dikujt) keq. i përulet shumë dikujt, i shkon pas qejfit; i lutet e i përgjërohet, i bën lajka dhe i nënshtrohet plotësisht; i lëpin (i puth) çizmet; i puth gjunjët; i puth prehrin; i bëhet lepitkë; iu bë baltë; iu bë baltë pas këpuce. Të lëshon *litarin nëpër këmbë (dikush). Ia lëshoj *samarin nëpër këmbë (dikujt). Ia lidhi (ia zuri) këmbët. 1. (dikujt) Nuk e lë të shkojë gjëkundi, e ka zënë dhe e pengon të lëvizë a të bëjë një punë; e lidhi këmbë e duar (dikë). 2. (diçkaje) Po ia pengon zhvillimin, nuk e lë të përparojë. E lidhi këmbë e duar (dikë). 1. Nuk i la asnjë liri veprimi, i hoqi çdo mundësi për të bërë diçka, e prangosi, e bllokoi; ia lidhi (ia zuri) këmbët (dikujt). 2. I hoqi çdo të drejtë; e robëroi, e skllavëroi. M’u lidhën këmbët nuk kam më mundësi të shkoj gjëkundi, jam i zënë me dikë a me diçka për një kohë të gjatë e s’lëviz dot nga shtëpia; i kam këmbët të lidhura. Nuk i lodh këmbët (dikush) përton a nuk ka dëshirë të shkojë diku; nuk e vë veten në mundim. Luaj këmbët. 1. Nxitoj, shpejtoj; eci. 2. Përpiqem për të arritur diçka, lëviz; interesohem; shpie gojën te buka. Të lumshin këmbët! ur. mirë se erdhe; të lumtë që erdhe! Nga *maja e flokut te thonjtë e këmbëve. I marr *dorë e këmbë (dikujt). E ka marrë *frerin nëpër këmbë (dikush). Mori këmbë (diçka). 1. U përhap gojë më gojë gjithandej; mori dheun. 2. Filloi të marrë për mbarë, nisi të ecë si duhet. Mori këmbët (dikush). 1. U ngrit dhe ecën vetë; mësoi të ecë. 2. Iku me vrap; ua mbathi (ua dha, ua theri) këmbëve. I mori këmbën (dikujt) veproi në vend të një tjetri, zëvendësoi një tjetër, shkoi në këmbë të një tjetri; i zuri këmbën; zuri këmbën (e dikujt). E mori nga këmbët (diçka) nuk e kuptoi si duhet, e keqkuptoi, e kuptoi mbrapsht; e mori së prapthi. E merr nëpër këmbë 1. (dikë). Nuk e nderon e nuk e vlerëson si duhet; e përdor keq; e trajton keq; e mori zvarrë; e ka bërë shtupë (enësh); e ka bërë fshesë mospërf. 2. (diçka) Nuk e përfill, e shpërfill, e shkel, e nëpërkëmb (për parimet, të drejtat etj.). E ka marrë këmbën në *gojë (dikush). Mori këmbët në krahë (dikush). 1. shaka. U nis menjëherë, u largua shpejt e pa u vonuar, ia mbathi; iku më këmbë; ua mbathi (ua dha, ua theri) këmbëve. 2. U lodh shumë nga një rrugë e gjatë, saqë nuk mund të ecë dot, nuk i punojnë më këmbët, u këput. Mbahet më këmbë. 1. (dikush a diçka). Qëndron më këmbë dikush, nuk është rrëzuar, nuk ka rënë; nuk është prishur diçka, nuk ka rënë ende; mezi mbahet. 2. (dikush). Rron ende, jeton, megjithëse i dobët e i pafuqishëm, mbahet disi; është më (në) këmbë. Mbaj këmbët nis të eci më ngadalë; ndalem, qëndroj; kund. ngas këmbët. Nuk më mbajnë këmbët më është prerë fuqia fare, nuk qëndroj dot më këmbë, më janë dobësuar këmbët (nga një sëmundje, nga frika etj.); m’u prenë këmbët; m’u shkurtuan këmbët; nuk më mbajnë gjunjët; m’u prenë (m’u këputën) gjunjët. E mbaj më këmbë (dikë a diçka) e bëj dikë që të jetë a të rrojë ende, të ruajë gjendjen që ka, duke u përkujdesur për të; kujdesem për diçka dhe e forcoj, nuk e lë të bjerë, të prishet ose të bëhet më keq; arrij me përpjekje të ruaj diçka në gjendjen siç është. I mban këmbët në *hi (dikush) keq. Ua mbathi (ua dha, u ra, ua theri) këmbëve (dikush) iku me vrap, ia dha vrapit, iku me të katra, fluturoi; iku e u zhduk shpejt (zakonisht nga frika); mori këmbët; mori këmbët në krahë; i bëri këmbët të lehta; ia mbathi me të katra; mbathi opingat; mori arratinë; çau ferrën. Mbeta *qiri në këmbë. Mbështetet në (me) të dyja këmbët. 1. (dikush) Është shumë i sigurt, mbështetet fort e plotësisht diku për një punë, e nis a bën diçka duke qenë i përgatitur plotësisht ose duke pasur mbështetjen e plotë të dikujt. 2. (diçka) Mbështetet plotësisht mbi parime, teori e baza të shëndosha. Mbështetet në (me) një këmbë. 1. (dikush) Nuk është shumë i sigurt, nuk mbështetet si duhet e plotësisht diku për një punë; nuk është plotësisht i përgatitur për të nisur a për të bërë diçka ose nuk ka mbështetjen e plotë të dikujt. 2. (diçka) Ka mbështetje të dobët a të njëanshme mbi parime ose teori të caktuara; nuk është plotësisht e mbështetur. Mbjell *ferra nëpër këmbë (dikush). Mos mbiftë këmbë! mallk. mos shkeltë kurrë! I mblodhi këmbët (dikush). 1. mospërf. Vdiq; iu mblodhën këmbët (dikujt); i ndeu (i ngriti) këmbët; i bëri këmbët çift; ra me këmbë nga dielli. 2. Pakësoi shpenzimet, nisi të kursejë; pakësoi kërkesat; u bë më i thjeshtë; u mblodh, u shtrëngua. Iu mblodhën këmbët (dikujt). 1. U shtrëngua të pranojë a të ngulet diku, s’është më i lirë a s’lëviz dot si do vetë. 2. mospërf. Vdiq; i ndeu (i ngriti) këmbët (dikush); ra me këmbë nga dielli (dikush); i bëri këmbët çift (dikush). I ndeu (i ngriti) këmbët (dikush) mospërf. vdiq; i bëri këmbët çift; ra me këmbë nga dielli; e drodhi (e përdrodhi) bishtin; e mbështeti brinjën. I ndeu (i bëri) këmbët *çift (dikush) mospërf. Ngas këmbët nis të eci; eci shpejt, nxitoj; kund. mbaj këmbët. Më ngatërrohet (më futet) nëpër këmbë (dikush) më pengon në punët e mia, më bëhet pengesë a më bezdis; nuk më lë të lirë e të qetë të bëj diçka. U ngrit (u çua) në (më) këmbë (dikush). 1. Filloi të ecë me këmbët e veta, u mëkëmb (për fëmijën); doli në jetë. 2. U ngrit nga shtrati, u shërua, e mori veten dhe është në gjendje të punojë (për një të sëmurë rëndë, që është dergjur për një kohë të gjatë). 3. Filloi një punë me rëndësi; mblodhi të gjitha fuqitë e u gatit për të kryer një punë të madhe a për të përballuar diçka të vështirë, të rëndë, të rrezikshme etj. 4. U hodh në kryengritje a në protesta; u ngrit (u çua) peshë. E ngriti (e çoi) në (më) këmbë. 1. (dikë) E shëroi, e bëri të ngrihet nga shtrati e ta marrë veten plotësisht. 2. (dikë) E rriti dhe e edukoi derisa u bë i zoti për të punuar vetë, e përgatiti për jetën; e nxori në jetë. 3. (diçka) Ndërtoi një shtëpi, një vegël etj., rregulloi diçka të prishur dhe e vuri në punë. 4. (diçka) Organizoi diçka, e krijoi, i dha formë (një pune, një veprimtarie etj.). 5. (dikë) E bëri që të hidhet në veprim a në kryengritje, e nxiti për kundërshtim e protestë; i dha shpirt e entuziazëm; e ngriti (e çoi) peshë. 6. (dikë) E shqetësoi a e mërziti shumë, e bëri që të alarmohet. Ngre këmbët e i bie kokës (dikush) pendohet thellë për një veprim të gabuar që ka bërë a që nuk e ka shfrytëzuar një rast të volitshëm, e dënon veten për këtë shkak. I ngriti (i bëri) këmbët *bigë (dikush) mospërf. E ngriti këmbën si *breshka (dikush) keq. Ngriti këmbën e nguli gozhdën (dikush) bëri një veprim në dëm të vet pa u menduar thellë, e kërkoi e ia bëri të keqen vetes; shkoi (vajti) si breshka te nallbani. Ngrihen këmbët e i bien kokës ngrihet i vogli e godet të madhin; më i varfri kundërshton dhe sulmon të pasurin; fundi godet kreun. Ngul këmbë. 1. Nuk luaj nga vendi, nuk eci, nuk lëviz; ngul thembrat. 2. (për diçka). Kërkoj me të madhe që të më plotësohet një kërkesë a një dëshirë; mbroj me ngulm mendimin tim për diçka, këmbëngul; nuk tërhiqem, ngulmoj; tund këmbët; ngul thembrat; nuk heq dorë. Ngul këmbët në *akull (dikush). Ka nxjerrë këmbët më parë (dikush) tall. është shumë i prapë; s’lë dy gurë bashkë. Nxjerr *prush me këmbët e maces (dikush) keq. Përplas (përpjek) këmbët (përdhe) (dikush) e kërkon diçka me këmbëngulje, e do patjetër (zakonisht për fëmijët); këmbëngul me forcë që të bëhet si do ai, e kërkon me inat e domosdo. (E priti) me këmbët e para. 1. E priti keq, ashpër, me të egër, jo miqësisht; e priti me (tërë) hundë (hundë e buzë). 2. (diçka) Nuk e pranoi, e kundërshtoi prerazi, e hodhi poshtë menjëherë e me zemëratë (një kërkesë, një propozim etj.). M’u prenë këmbët. 1. Nuk eci dot më; u këputa nga lodhja, nga një lajm i keq etj., më iku fuqia; nuk më mbajnë këmbët; m’u shkurtuan këmbët; m’u prenë (m’u këputën) gjunjët. 2. Nuk kam më as fuqi e as guxim të veproj; u tremba e u tërhoqa; u trondita shumë; nuk më bëjnë këmbët; nuk më mbajnë këmbët; m’u shkurtuan këmbët; m’u prenë (m’u këputën) gjunjët. Sa të më punojë (të më luajë) këmba e dora sa të kem fuqi për të ecur vetë a për të punuar; sa të jem zot i vetes; sa të kem këmbë e dorë (e duar). I puth këmbë e dorë (dikujt) keq. shih i lëpij (i puth) këmbët (dikujt) keq. I qan hallin *kalorësit se i varen këmbët (dikush) iron. Qëndron më (në) këmbë. 1. (dikush a diçka) Nuk është rrëzuar dikush a diçka, nuk ka rënë përtokë; nuk është prishur diçka. 2. (diçka) Është e drejtë, e vërtetë a e shëndoshë dhe nuk bie, jeton, pranohet e nuk mohohet (një ide, një pikëpamje, një tezë, një akuzë etj.). I rri më këmbë (dikujt a diçkaje) jam gjithnjë gati për t’i shërbyer dikujt a për të bërë diçka; përkujdesem shumë për dikë, e vështroj dhe i shërbej me merak. Rri këmbë mbi (përmbi) këmbë (dikush) rri i qetë, pa kokëçarje, i shkujdesur; kapardiset; s’e prish qejfin dhe rehatinë e vet për asgjë, nuk shqetësohet fare. I rri *qiri më këmbë (dikujt). (Iku) nga (ku) *sytë këmbët (dikush). I shkau (i rrëshqiti) këmba (dikujt). 1. Ka gabuar, bëri një gabim (zakonisht pa dashje). 2. Ra nga pozita; u largua nga një post ose u ul në detyrë; ra (zbriti) nga fiku (dikush). Të shkel *bukën me këmbë (dikush). E shkeli me të dyja këmbët (dikush) gaboi rëndë, ka gabuar tërësisht; është plotësisht fajtor, vetë e me vetëdije nuk i është përmbajtur diçkaje. E shkel me këmbë. 1. (diçka). E hedh poshtë, nuk e zbatoj (një parim, një ligj etj.); nuk e pranoj, e shpërfill; e përlyej; e hedh në baltë. 2. (dikë) E përbuz a e urrej dhe e shtyp; e nënshtroj me dhunë. Nuk i ka shkelur këmba (diku) nuk ka vajtur asnjëherë atje, nuk ka qenë kurrë atje. I shkel këmba shesh (dyst) (dikujt) nuk ka pengesa në rrugën e vet, i ecën çdo gjë si në vaj; e ndien veten të sigurt e zot kudo. Ku shkon *mbreti në këmbë euf. Shkund me *duar e shtyp me këmbë (dikush). M’u shkurtuan këmbët nuk eci dot ose nuk qëndroj dot më këmbë nga lodhja, nga pleqëria, nga një lajm i papritur etj., m’u pre fuqia fare; m’u prenë këmbët; m’u thanë këmbët; nuk më mbajnë këmbët; m’u prenë (m’u këputën) gjunjët. Ia shkurtoj këmbët (dikujt) e ndëshkoj rreptë dhe nuk e lejoj më të shkelë diku, që të mos bëjë më dëme a të këqija. Kur të shohësh këmbët e gjarprit (e bollës) shih kur të shohësh bythën e mizës përb., vulg. Nga (ku) më shpien këmbët pa e ditur se ku, pa një qëllim, kuturu; pa e pasur mendjen dhe pa vetëdije. I shpie këmbët (kërcen, hedh këmbët) siç bie *daullja (sipas daulles) (dikush) përb. Më shtiu këmbët (dikush) e kërkova gjithandej, mezi e gjeta a e arrita; rraha (çava) dheun. Shtriji këmbët sa ke jorganin! 1. Shpenzo aq sa ka mundësi; mos i kapërce mundësitë e tua! 2. Vëri vetes detyra sa ke aftësi e mundësi t’i kryesh, mos merr përsipër më shumë sesa mundesh. E tërheqin këmbët *poshtë (dikë). Tundi këmbën (këmbët) (dikush) mospërf., iron. shih e drodhi këmbën (i drodhi këmbët) (dikush) përçm. Tund këmbët (dikush). 1. E kërkon diçka me këmbëngulje e kokëfortësi, nuk lëshon; grindet, bën sherr e kërcënon; ngul këmbë. 2. Lëviz e përpiqet për të siguruar diçka, nuk pret t’i vijë diçka vetë, çallëstis. M’u thanë këmbët. 1. shih m’u shkurtuan këmbët. 2. Bëra gabim që nuk vajta diku, më mirë të kisha vajtur; ç’pata që s’vajta! T’u thafshin këmbët! mallk. mos ecsh dot kurrë! (kur s’bën diçka që duhet bërë ose anasjellas). Si s’m’u thanë këmbët! ç’desha që erdha a që vajta diku, më mirë të mos vija; nga theva këmbën! I thirri këmbës (dikush) iku, u zhduk, nuk u pa nga vajti; iku nga (ku) sytë këmbët; ua theri këmbëve. E theu këmbën (dikush) përb. 1. shih theu (këputi) qafën₂ (dikush) përb. 2. Vdiq. Nga theva këmbën! ç’m’u desh që dola a që vajta diku, më mirë të mos vija; si s’m’u thanë këmbët! Theu këmbën e shejtanit (dikush) shaka. nuk kishte ardhur prej kohësh, erdhi më në fund për vizitë pas kaq kohësh. *Ujk me dy këmbë iron. *Urë pa këmbë mospërf. Varet nga këmbët e veta (dikush) e bën çdo gjë vetë dhe përgjigjet vetë për atë që bën; nuk mban sytë e nuk pret ndihmë nga të tjerët, gjithçka e ka me forcat e veta. Ia vuri (ia futi) (të dyja) këmbët në një *këpucë (dikujt). Vdes në këmbë (dikush) është trim i madh, nuk mposhtet e nuk gjunjëzohet para askujt; s’i trembet asnjë rreziku. Vë këmbë (diku) vete diku, shkoj, shkel. I vuri këmbën (dikujt) keq. 1. E përzuri, e dëboi; e shkelmoi. 2. shih i vuri shkelmin në bark (dikujt). 3. (diçkaje) E fshehu, e mbuloi; e mohoi, e braktisi. E vuri nën këmbë (dikë) e mundi, e mposhti dhe e nënshtroi; e gjunjëzoi. I vuri këmbën (*shkelmin, gjunjët) në bark (dikujt). I ka vënë këmbën në fyt (në grykë) (dikujt) shih i ka vënë shkelmin në fyt (në grykë) (dikujt). Vë këmbët në *kamare (dikush). Ia vuri (ia futi) (të dyja) këmbët në një *këpucë (dikujt). I vuri këmbën në qafë (dikujt) shih i vuri shkelmin në qafë (dikujt). Vë pleshtin ndër këmbë (dikush) tall. është dorështrënguar, është cingun i madh; nxjerr dhjamë nga pleshti. Nuk i vjen as te *gishti i këmbës (dikujt). Nuk i vjen as te *thembra e këmbës (dikujt). Nuk i vjen as te *thonjtë e këmbëve (dikujt). I zuri ferra këmbën (këmbët) shih i zuri rrota (qerrja) bishtin (dikujt). I zuri këmbën (dikujt) u zu ngushtë, s’kishte nga t’ia mbante; diçka e rëndë a e keqe e pengoi; i zuri rrota (qerrja) bishtin. Zuri këmbën (e dikujt) shih i zuri këmbën (dikujt). I zuri këmbën (dikujt) u vu në një punë a në një detyrë në vendin e një tjetri që u largua, bën punën e dikujt që ka qenë më parë; zuri këmbën (e dikujt); i mori këmbën; i zuri vendin. S’e zë këmba nuk shkelet shumë nga njerëzit diku, nuk rrihet (një rrugë etj.); është i pakalueshëm. Ia zuri këmbët me *derë (dikujt). S’i zënë këmbët *dhè (dikujt). Më zë këmba *rrafsh. S’i zënë këmbët *vend (dikujt).

LAKADREDHÁK,~E mb. Që është dinak, dredharak, që bën leqe, që nuk e mban fjalën. Mendimet e tij ishin aq lakadredhake saqë askush nuk mund ta kuptonte. Përfaqësuesi ligjor është lakadredhakë.

LAKMISHÚMË mb. Që është lakmitar i madh, që nuk di ta kontrollojë lakminë, lakmon pa masë. Ai ishte aq lakmishumë, saqë çdo mundësi fitimi e tërhiqte pa shqetësime për pasojat.

LËMSH,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Një sasi penjsh të mbledhur si top; diçka e rrumbullakët si top a si gogël; rruzull. Lëmsh leshi (pambuku). Dy lëmshe spango. Lëmsh dheu (dëbore). Lëmsh gjalpi top gjalpi. Lëmshi i syrit. vjet. kokërdhoku. Lëmshet e topit. vjet. gjylet e topit. Lëmshet e gjakut. vjet. rruazat e kuqe e të bardha të gjakut. Lëmshet e njeriut. bised. herdhet. E mblodhi turrën lëmsh.
2. astr., gjeogr. Trup qiellor i rrumbullakët, rruzull. Lëmshi tokësor (diellor). Lëmsh i zjarrtë. Lëmshi i Tokës (i Diellit, i Hënës).
3. fig. Diçka që është pleksur në mënyrë të ngatërruar, pleksje, thurje, ndërlikim. Një lëmsh mendimesh (ndjenjash). Lëmsh intrigash (kontradiktash). U bë puna lëmsh u ngatërrua keq, u bë lesh e li.
4. fig. Shtrëngim që ndien njeriu në grykë kur tronditet ose kur hidhërohet shumë, saqë nuk flet dot e nuk përcillet lirisht; komb, nyjë. Kam një lëmsh në fyt. Ndien një lëmsh në grykë.
✱Sin.: top, topth, gogël, lëmak, kokël, xhumbë, boçe, bramsh, palmuç, rruazë, rruzull, pleksje, ndërlikim, shtrëngim, komb, shuk, bungë, nyjë, kruspull, kakrruk, topuz, rrëmujë, çorbë, përshesh, trumë, thes.
♦ Është bërë lëmsh. 1. (dikush) U mblodh (nga frika, nga të ftohtit etj.); u bë një dorë; u bë (një) grusht; u bë shuk; u bë gogël. 2. (diçka) Është ngatërruar keq; është pështjelluar; është bërë rrëmujë; është bërë lëmsh e lesh; është bërë lesh e li; është bërë lesh arapi. U bëfsh lëmsh! mallk. vdeksh!; e pësofsh keq e më keq! M’u bë (një) lëmsh (në grykë) u ngashëreva shumë; ndiej një dëshpërim a mallëngjim të thellë, sa më zihet fryma; m’u mblodh (një) lëmsh (në grykë); m’u bë nyjë (në grykë); m’u bë lak në fyt (në grykë). U bë lëmsh e lesh (diçka) shih është bërë lëmsh₂ (diçka). M’u bë mendja (koka) lëmsh shih m’u bë mendja (koka) dhallë. E bëri lëmsh (diçka) e ngatërroi keq (një punë, një çështje etj.), e pështjelloi; e bëri rrëmujë; e bëri lesh arapi; e bëri lesh e li; e bëri çorbë; s’ia gjen fillin (diçkaje); ia drodhi litarin (dikujt). E bëri lëmsh e lesh (diçka) shih e bëri lëmsh (diçka). E ka lëmsh në thes (dikë) shih e sjell (e luan) në majë të gishtit (majë gishtave) (dikë). Kam një lëmsh në zemër (në gjoks, në kraharor) më mundon a më shqetëson shumë diçka, kam diçka që më bën të vuaj shpirtërisht; kam një ankth; kam një gur në zemër. E kap lëmshin nga *peri (dikush). Nuk ia kap *perin lëmshit (dikush). E la lëmsh në vend (dikë) e vrau, e la të vdekur; e la top në vend; e la thes në vend. Lëmsh me nyje (diçka) shih udhë e përpjetë. I mbajnë *anën e lëmshit (njëri-tjetrit). Mbeti lëmsh në vend (dikush) ra e vdiq menjëherë; ra pa ndjenja; mbeti top (në vend); mbeti thes (në vend). Iu mblodh (iu mbështoll) lëmshi (dikujt) po i afrohet fundi; po i mbaron jeta, është shumë plak; po i vjen vdekja; iu mblodh litari; i ka ditët të numëruara (dikush); i ka vdekur ora; e hëngri çairin (dikush); i ka të paka bukët (dikush); iu mblodh (iu mbështoll) kapistalli tall. M’u mblodh (një) lëmsh (në grykë) më zuri një hidhërim a një ankth e më shtrëngon, më mundon sa më zë frymën; m’u bë (një) lëmsh (në grykë); m’u bë (m’u mblodh) nyjë (në grykë); m’u bë lak në fyt (në grykë). M’u mblodh zemra *lëmsh. U ngatërrua lëmshi shih u ngatërruan fijet. Ngatërron lëmshin (dikush) shih ngatërron fijet (dikush). Sillet si lëmshi në shoshë (dikush) sillet kot, vjen vërdallë pa bërë ndonjë punë të dobishme; sorollatet; sillet si kali në lëmë. E sjell si lëmshi në shoshë (dikë) e sorollat pa i mbaruar punë, e sjell poshtë e lart; e sjell vërdallë; e luan në litar; e luan (e sjell) në majë të gishtit (të gishtave). U shthur lëmshi u prish rregulli e disiplina, s’i mban dot më njerëzit ose nuk e ndal dot tatëpjetën e diçkaje; i iku filli; i iku llaca krahin.

MBITËRH/ÉQ vep., ~ÓQA, ~ÉQUR kal. 1. E tërheq diçka (një tel, një muskul etj.) aq shumë saqë shkaktoj dëmtim.
2. Tërheq nga banka më shumë para nga sa kam në llogarinë time, përdor para nga overdrafti. Mbitërheq deri në dy rroga.

MBYT (MBYS) vep., ~A, ~UR kal. 1. E bëj të vdesë një njeri a e ngordh një kafshë, duke i shtrënguar fort grykën sa të mos marrë dot frymë, duke e zhytur në ujë etj. I mbyturi të mbyt. E mbytën në lumë (në del, në pus). E mbyti me duar (me tel). I mbyti bletët me tym. Edhe vau të mbyt. (fj. u.) edhe vështirësitë a problemet e vogla të lodhin e të mundojnë shumë. Kapërcyen zhyt e mbyt një lumë të turbullt plot me kërcunj të zinj ia dolën me shumë vështirësi, me shumë mundime.
2. Ther ose vras duke e goditur me diçka; prridh, fur. Mbyti një gjel për mikun. Mbytën gjarprin e hatashëm. E mbyti me thikë (me sëpatë). E mbytën me gurë.
3. Fundos një mjet lundrimi duke e dëmtuar ose duke e përmbysur. U kishin mbytur dy anije me mall. E mbytën varkën.
4. bised., vet. v. III Nuk e lë të marrë frymë lirisht, i vështirëson frymëmarrjen dikujt, i zë frymën; asfikson. Ajo jakë është tepër e ngushtë, të mbyt. Na mbyti tymi (pluhuri). E mbyti kolla. Na mbyti vapa.
5. fig., vet. v. III Më pushton një ndjenjë a gjendje emocionale aq e fortë saqë mezi marr frymë. E mbyti malli (dhimbja). E mbytën ngashërimet (lotët) qau me të madhe, qau me shumë lot.
6. bised. E rrah shumë dikë, e rrah për vdekje; i jap shumë goditje. E mbyti tjetrin me grushte. E mbyti me shkelma.
7. I hedh diçkaje shumë ujë, qumësht, sherbet a diçka tjetër të lëngshme sa të zhytet plotësisht për ta zbutur, për ta ëmbëlsuar etj.; e ngop me një lëng, e përmbyt. E mbyti miellin me ujë. Mbyt kadaifin (bakllavanë) me sherbet. E ka mbytur byrekun (tavën) me vaj (me gjalpë). Mbyt gëlqeren me ujë e shuaj. Mbytin finjën i hedhin ujë hirit për të bërë finjë.
8. vet. v. III Del me shumicë sipër diçkaje, e mbulon të tërën dhe nuk e lë të zhvillohet; përhapet me shumicë gjithandej, vjen me tepri sa të pengon, sjell dëme etj.; ka me shumicë. I mbyti bari i keq grunjërat (të lashtat, arat). E mbyti balta udhën.
9. Përmbyt, vërshon (për ujin, për lumin). E mbyti lumi fushën. Na mbyti shiu (dëbora). E mbytën djersët i dolën shumë djersë, u bë qull në djersë.
10. fig. E nxjerr a e përhap në numër shumë të madh, e mbush gjithandej me të, e përmbyt. E mbytën tregun me mallra (me perime). E mbytën fëmijët kishte shumë fëmijë.
11. fig. Bëj diçka me tepri ose jap diçka me shumicë aq e sa e lodh dikë e s’e lë të marrë frymë, e dynd, e shemb. E mbyti me fjalë (me të shara). E mbyti me pyetje. E mbyti me të mira (me dhurata).
12. fig. E ngarkoj dikë rëndë me punë, me detyrime etj. sa s’mban dot më; e lodh dikë jashtë mase, e mundoj, në punë; vet. v. III më dërrmon, s’më lë të marr frymë, më rëndon shumë. E mbyti në punë. I mbyste me detyra (me projekte). I mbyti me borxhe. I mbyti puna. I mbytnin hallet. Shumë babo e mbytin fëmijën. (fj. u.) shumë vetë e bëjnë më keq një situatë a problem.
13. Mbuloj një tingull a një zë me anë të një tingulli më të fuqishëm ose me anë të një zhurme. Zhurma i mbyti bisedat. Duartrokitjet i mbytën fjalët e folësit. Këngëtarin e mbyti kori (orkestra).
14. fig. E bëj të heshtë, e mposht, e nënshtroj; shtyp me dhunë, shuaj, asgjësoj (një kryengritje etj.). Mbyste kundërshtimet (ankesat, kritikat). E mbytën me gjak kryengritjen (lëvizjen, luftën). E mbyti me zjarr e me hekur.
15. fig. E pengoj diçka që të marrë udhë e të zhvillohet lirisht; mposht një ndjenjë ose diçka tjetër që më mundon; përpiqem të harroj një brengë duke u marrë me diçka, duke pirë etj. E mbyti mërzitjen me alkool. Mbyt një ndjenjë (një dëshirë). Mbyste hidhërimin (dëshpërimin, dhembjet shpirtërore). Donte të thoshte diçka për të qeshur, por e mbyti shakanë. Kjo që thua, e mbyt idenë tjetër.
16. bised. Fut në dhe ose mbuloj me dhe një degë, bimë, një rrënjë a një kalem druri që të mbijë, përpajnoj. Mbyt pjergullën (hardhinë).
✱Sin.: prridh, fur, kacafyt, ngordh, vras, ther, fundos, asfiksoj, përmbyt, mek, asgjësoj, shtyp, mposht, nënshtroj, shuaj, fik, fashit, ngop, gllabëroj, dend, dërrmoj, shemb, mundoj, përpajnoj.
♦ E mbyt që në *djep (diçka). S’e ka mbytur *macen (dikush) iron. I mbyt *macet (dikush) keq. E mbyti me *pështymë (dikë). *Zhyt e mbyt.

MÍJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT dhe ~ËRA,~ËRAT 1. Numri i barabartë me dhjetë herë njëqind. Një mijë lekë. Gati një mijë njerëz. Dy mijë dele. Tre mijë e njëqind pemë. Disa mijëra libra. Dhjetë mijë banorë. Dy – tre mijë vetë. Njëqind mijë hektarë tokë. Dy herë pesëqind bëjnë një mijë. Edhe një mijë herë sikur të vijë, të një mijë herët do ta kthej mbrapsht.
2. bised., vet. sh. Numër, masë a sasi që arrin në disa mijëra por që nuk është përcaktuar me saktësi. Erdhën mijëra (vetë). Ishin me mijëra (njerëz). Teatri ka një kapacitet prej mijëra vendesh. Fshati gjendet mijëra kilometra larg detit.
3. bised., vet. sh. Në një numër aq të madh saqë nuk mund të numërohen (me fjalët ‘dhjetëra’, ‘qindra’ e ‘mijëra’ përpara). Dhjetëra mijëra njerëz festuan sot. Flas për mijëra e mijëra mërgimtarë në të gjithë botën. Qindra e mijëra (të rinj, studentë, punonjës) u mblodhën në shesh.
4. fig., bised. Në një numër rastesh a situatash shumë herë më të madhe nga sa është normale ose nga sa nevojitet; jashtëzakonisht shumë, tepër (përdoret me kuptim përforcues në bashkëvajtje me numërorin një). Ta kam thënë një mijë herë. I bëri një mijë pyetje. E mbante me një mijë të mira. Kishte një mijë halle mbi kokë. I nxori një mijë pengesa.
♦ T’u bëftë dita një mijë! ur. jetofsh shumë!, rrofsh e qofsh sa malet!, t’u zgjattë jeta shumë! Gjysma e mijës pesëqind! mos u mërzit e mos mendo shumë, le të vejë si të vejë, mos u shqetëso, mos e vrit mendjen; të bëhet ç’të bëhet!; të dalë ku të dalë! Me mijë për qind me siguri të madhe, plotësisht; patjetër, pa asnjë dyshim; si një e një (që) bëjnë dy. Ku vajti mija (le të vejë) edhe qindi ku shkoi ose u shpenzua e shumta, le të ikë edhe e pakta; nuk ka vend për të kursyer; s’nxirret dhjamë nga pleshti.

MIKROBÍT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT kompj. Kompjuter në përmasa të vogla saqë mund të mbahet në xhep, me përdorime të shumta, veçanërisht për nxënësit e shkollave fillore që të mësojnë kodimin.