FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ALK,~U_I m. sh. ~Ë, ~ËT vjet. 1. Krijesë, gjallesë; qenie e gjallë. Alk i fortë (i dobët). Alk i bukur (i shëmtuar). Alk i vogël. Ishte alk shpirtmirë.
2. Krijim; sajim. Alk i mendjes dhe i dhuntisë.

ALKIMIZÍM,~I m., kim. Shndërrimi i diçkaje në diçka tjetër, në diçka të re, në diçka ndryshe. Alkimizimi i metaleve të zakonshme nga alkimistët mesjetarë. Ai u mor me alkimizim.
✱Sin.: shndërrim, ndryshim, përftim, përzierje, sajim, transformim.

ARTIFÍC,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Zgjidhje të sajuar dhe të panatyrshme të një situate problemore, zgjidhje e shtirë, jo e natyrshme. Gjithçka tek ajo është artific. Përdor artifice. Paska shumë artifice ai!
✱Sin.: shtirje, sajim, sajesë, trillim, trillesë, mashtrim, shpifje, dinakëri, marifet.

ARTIFICIALITÉT,~I m. Të qenët artificial, të qenët i panatyrshëm, që nuk e ka krijuar natyra po njeriu. Mbizotëron artificialiteti. E shquan artificialiteti. Rritje e artificialitetit. Artificialitet i sjelljes. Elemente të artificialitetit.
✱Sin.: manipulim, sajim, trillim, manipulim.

BIDÁT,~I m. sh. ~E, ~ET bised. 1. keq. Diçka e shpikur, sajim, sajesë. - Ç’është ky bidat? Bidat i mirë.
2. etnogr. Zakon i ri a praktikë e re që vjen në kundërshtim me të mëparshmen; mënyrë sjelljeje e re. Mos qit bidate pa nevojë. Bidat i ri në katund të vjetër. (fj. u.).
✱Sin.: sajesë, sajim, sendërgji, sendërgjim.

DJERRÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Gjendja kur mbetet djerrë (toka); të mbeturit djerrë. Djerrimi i tokës.
2.Veprimi kur djerroj; diçka e pafrytshme a e padobishme. Djerrim shpirtëror e moral. Djerrimi dhe shterpja e këtyre ballinave.
3. bised., fig. Sajim gjërash të paqena; fjalë të kota; trillim i ndonjë ndodhie dhe rrëfimi i saj sikur të ishte e vërtetë; trillim, sajesë. Gjithë kohës me djerrime.

FANTAZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Veprimi kur fantazojmë, ose kur fantazohet; përfytyrim i gjërave të bukura e të këndshme që dëshiroj t’i kem në të vërtetë; sajim a trillim i gjërave të paqena që nuk ndodhin në të vërtetë, ëndërrim. Në fantazimet e saj zinte vend çdo gjë e bukur.

GJÉTJ/E,~A_I f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur gjej dikë a diçka. kund. humbje. Gjetja e librit. Gjetje e kthesave në errësirë.
2. Zgjidhje e problemës, e ushtrimit; e zbulimit të mënyrës a mjetit për të bërë diçka etj. Gjetja e numrit të panjohur. Gjetja e skemës. Gjetja e ilaçit të duhur. Gjetja e një dorëshkrimi të moçëm.
3. Arritje e diçkaje që duhet a duket më i përshtatshëm dhe i shfrytëzueshëm. Gjetja e punës. Gjetja e duhur e ngjyrës. Gjetje e kohës së duhur. Gjetja e burimeve të të ardhurave.
4. fig. Zgjidhje e goditur në një vepër ose shkrim; diçka e kapur bukur ose mirë. Gjetje artistike.
5. Ndeshje a hasje me diçka a dikë që kërkoj e që merrem vesh. Gjetje e një gjuhe të përbashkët. Gjetja e një profesionisti.
6. kryes. sh. Zbulim i diçkaje; shpikje. Gjetje arkeologjike. Gjetjet e metodave dhe e teknikave moderne për analizën e virusit. Veç fakte e gjetje për atë qytetërim.
✱Sin.: nxjerrje, ndeshje, hasje, pikasje, sajim, zënie, kapje.

INSKENÍM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. Veprimi kur inskenoj ose kur inskenohet diçka.
2. Vënie në skenë. Inskenim i pjesës teatrale.
3. fig. Kurdisje, trillim, sajim. S’është veçse një inskenim i dobët.

KURDÍSJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Vënia në punë a në lëvizje e diçkaje. Kurdisja e orës (e robotit).
2. Mënyra a teknika që përdoret për këtë qëllim; kund. shkurdisje.
3. fig., mospërf. Veprim i paramenduar; sajim.
4. fig. Diçka që sajohet (një veprimtari, një ide etj.).
✱Sin.: sajim, thurje.

MONTÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur montoj ose kur montohet diçka. Montim pajisjesh. Uzina e montimit të automobilave. Vegla montimi. Skuadra e montimit. Montimi i filmit.
2. Diçka jo e vërtetë ose jo reale që krijohet duke bashkuar me anë të teknologjisë pjesë të ndryshme të pamjeve filmike, fotografike etj.; sajesë që arrihet duke montuar pjesë të ndryshme në një video, në një foto a në një ngjarje të vetme; trillim, sajim. Ai tha videoja nuk ishte reale por një montim.
3. Krijim letrar, muzikor etj., që bëhet duke bashkuar pjesë të zgjedhura të një vepre ose të disa veprave. Montim muzikor (letrar, koreografik).
✱Sin.: montazh, bashkim, lidhje, mbërthim, krijim, trillim, sajim, inskenim.

MOSVËRTETËSÍ,~A f. Mungesë vërtetësie, të qenët i pavërtetë, pavërtetësi; kund. vërtetësi. E akuzuan për mosvërtetësi të shifrave. Dyshoi në mosvërtetësinë e deklaratave të tij.
✱Sin.: pavërtetësi, shtrembërim, gënjeshtër, rrenë, sajim, trillim.

NGJÍZJ/E,~A f. 1. Veprimi kur ngjiz ose kur ngjizet diçka. Ngjizja e kosit (e djathit). Ngjizja e foshnjës. Ngjizja e gjakut.
2. Gjë e trilluar. Ngjizje të pabesueshme.
✱Sin.: trashje, mpiksje, piksje, zënie, mbështjellje, mbrujtje, gatim, shpikje, krijim, trillim, përftim, sajim, formim, zënie, mbarsje.

NXJÉRRJ/E,~A f. Veprimi kur nxjerr diçka. Nxjerrja e naftës (e qymyrgurit, e kromit). Nxjerrja e shtyllave. Nxjerrja e dhëmbit. Nxjerrja e të ardhurave. Nxjerrja nga varfëria.
✱Sin.: marrje, çuarje, qitje, heqje, shkulje, hedhje, lëvizje, zhveshje, zbrazje, dalje, derdhje, zbulim, largim, dëbim, përgatitje, botim, përhapje, shfaqje, qarkullim, shpërndarje, shpallje, prodhim, përftim, sigurim, paraqitje, parashtrim, kualifikim, qëmtim, gjetje, shtrim, kapërcim, shpëtim, zgjedhje, sajim, shfrytëzim, vjellje, emetim.

PAQÉNË (i, e) mb. Që nuk është a nuk ka qenë ndonjëherë në të vërtetë, që nuk ka ndodhur në të vërtetë, i sajuar, i trilluar. Ngjarje (histori, ndodhi) e paqenë. Gjëra të paqena. Foli për mungesa (për vështirësi) të paqena.
✱Sin.: trillim, sajesë, sajim, shpikje.

PAVËRTETËSÍ,~A f. Të qenët i pavërtetë; mungesa e vërtetësisë; kund. vërtetësi. Tregoi pavërtetësinë e diçkaje.
✱Sin.: mosqenie, sajim, trillim, shtrembërim.

PJÉLLJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur pjell. Pjellje e hershme (e vonë). Pjellja e lopëve (e deleve).
2. I vogli i bagëtisë, pjellë. Morën pjelljet e para nga delet.
✱Sin.: lindje, pjellë, bërje, frytëzim, shpikje, sajim.

PLAN,~I_I m. sh. ~E, ~ET 1. Lloj vizatimi që paraqet me anë vijash e shenjash të posaçme dhe në një shkallë shumë të zvogëluar një sipërfaqe të vogël toke, hartë e shkallëzuar. Plan topografik. Plani i vendit.
2. Vizatim që paraqet në përmasa zakonisht të zvogëluara pamjen nga një anë ose prerjen sipas një rrafshi të një sendi, të një ndërtese, të një pajisjeje etj., që do të ndërtohet a do të prodhohet; skicë. Plani i qytetit. Plani i ndërtesës (i portit, i aeroportit). Plani i bibliotekës kombëtare. Shkalla e planit. Plan i përgjithshëm. Plan rregullues. Plan topografik.
3. Tërësi masash të menduara e të caktuara që më parë, që parashikojnë ecurinë a mënyrën e zhvillimit të një pune a veprimtarie, vëllimin e afatet e saj etj. Plani i punës. Plani i infrastrukturës rrugore (i ndërtimeve urbane). Plani vjetor i punës shkencore. Plani i stërvitjes së sportistëve. Punë me (pa) plan. Bën plane në hava (keq.)
4. ek. Tërësia e detyrave, e treguesve dhe e mjeteve për plotësimin e tyre, që përcaktohen a përllogariten që më parë për zhvillimin e harmonishëm të ekonomisë e të kulturës gjatë një periudhe të caktuar; dokumenti ku janë shënuar këto detyra e masa. Punojnë me plane afatshkurtra (afatgjata). Plani vjetor (tremujor, mujor). Plani perspektiv plani për disa vjet në të ardhmen. Plan ekonomik (financiar). Plan shtetëror. Plan shkencor. Ekonomi pa plan. Miratoj planin. E plotësuan (e tejkaluan) planin.
5. Pikat ose vijat kryesore një studimi etj.; skicë. Plani i orës së mësimit. Bëj planin e studimit.
6. fig. Qëllimi a synimi që duam të arrijmë dhe që e parashikojmë që më parë. Plan i guximshëm. Plane të errëta antikombëtare. Ia prishën planet. S’i doli plani.
7. Fusha e veprimtarisë ose lëmi i shfaqjes së diçkaje; mënyra e shqyrtimit të diçkaje, drejtimi a këndi me të cilin e shohim; rrafsh (zakonisht në tog me parafjalën në). Në planin ekonomik (politik, teorik, moral, shoqëror). Në planin kombëtar (ndërkombëtar, botëror). Në planin kohor (historik). Del në dy plane.
8. Vendndodhja e një sendi a e një objekti lidhur me largësinë e tij nga shikuesi. Vinte më prapa, në plan të dytë. Janë në një plan.
9. fig. Vendi që zë dikush a diçka sipas rëndësisë që ka (kryes. me një numëror rreshtor). E nxori në plan të parë. E vuri në plan të dytë. Kalon në plan të fundit.
10. gjeom. Rrafsh. Plan i pjerrët (pingul, horizontal). Plane paralele. Plani i meridianit. Plani i ekuatorit. Drejtëzat e një plani.
✱Sin.: planimetri, skicë, program, qëllim, shestë, shestim, rrafsh, planifikim, vizatim, hartë, grafik, skemë, masa, detyra, tregues, përmbledhje, synim, fushë, lëmë, mënyrë, drejtim, tertip, këndvështrim, mendim, sajim, vendndodhje, vend.
♦ Ka dalë në plan të parë (diçka) libr. është bërë më e rëndësishmja e me kryesorja, është bërë e para që duhet zgjidhur. I vë në një plan libr. i quaj njësoj, i barazoj dy a më shumë njerëz, sende etj.; i vlerësoj barabar.

SAJÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Mjet i sajuar për të zëvendësuar diçka të natyrshme. Për të fjetur në pyll ndërtuan një sajesë. Derën e mbanin mbyllur me një sajesë. Kjo ishte një sajesë gjeniale.
2. fig. Diçka e krijuar me mjete të stërholluara. Kjo është një sajesë e ligjit.
3. keq. Diçka e shpikur. Sajesa të tilla nuk mund të pranohen. Shpreh indinjatën time për këtë sajesë. Një sajesë e pamoralshme.
✱Sin.: sajim, trillim.

SENDËRGJÍ,~A f. Diçka e krijuar me mjete të stërholluara, jo në mënyrë të natyrshme e të vetvetishme; mjet i sajuar për të zëvendësuar diçka të natyrshme ose për të mbuluar ndonjë cen trupor etj. S’la sendërgji pa përdorur. Stil plot me sendërgji (let.) stil me shprehje të panatyrshme, me stoli të tepruara. Mund ta shikojë sendërgjinë e tij me sy.
✱Sin.: sajim, trillim, stisje, shpikje, krijim, ngjizje, sendërgjim, pjellë, gatim, gatitje, e paqenë, pavërtetësi, mosqenie.