FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BÁKËRT (i, e) mb. 1. Që është bërë prej bakri; i remtë. Enë (tepsi, kusi) e bakërt. Kazan (gjym, tigan, sahan) i bakërt. Rrathë të bakërt. Trumbeta të bakërta.
2. Që ka ngjyrë të kuqërreme si të bakrit. Flokë të bakërta. Lëkurë e bakërt. Rreze të bakërta.

BUTÁC,~I_I m. sh. ~Ë, ~ËT krahin. 1. Çanak i drunjtë. Butac me ujë. Përshesh në butac.
2. Shportë e vogël prej lëvoreve të drurit, që përdoret për të mbledhur dredhëza; borokaçë.
✱Sin.: misur, sahan, mashkull, tas, kupë, sqyre.

NJË pacak. 1. Njëri, njëra, dikush, ndokush, njeri i pacaktuar (përdoret në vend të fjalës që shënon njeriun, kafshën, sendin a dukurinë, kur i veçojmë nga klasa, nga grupi a nga radha e vet). Ka ardhur një nga fshati. - Ishte me një që s’e njihja. - Të vijë një tjetër. Një për shtëpi. U mundën (u kapën) një për një. Punon një sa për dhjetë. Një nga më të diturit. Një nga më të rëndësishmet (nga më të mëdhatë). Erdhi një nga tanët. I vë një mbi një i vë njërin mbi tjetrin. M’i jep një nga një. Si një një (bised.) siç është njëri, ashtu është edhe tjetri. Një për të gjithë, të gjithë për një. (fj. u).
2. Po ai, po ajo gjë, i njëjtë. Thotë gjithnjë një fjalë. Rri në një vend. Arritën në një kohë. Janë në një klasë. Banojnë në një lagje. Janë në një moshë. Jemi në një mendje. Ligji është një për të gjithë. Flasin një gjuhë. Këto rrugë në një qafë dalin.
3. Diçka, gjë e papërcaktuar mirë, që i ngjan diçkaje (së bashku me lidhëzën si dhe një emër). E ka zënë një si grip. Dëgjohej një si gjëmim i largët. Kam një si shqetësim. Ndiej një si të mekur. M’u bë një si lëmsh në grykë. Atje tej dukej një si shtëpi.
4. I vetëm, i tërë e i pandashëm; i bashkuar në diçka të vetme. Janë bërë një trup. Dy fshatra u bënë një. Me një zë njëzëri.
5. I tillë (si kallëzues emëror, i ndjekur nga një fjali e nënrenditur). Është një që s’bëhet dy është i tillë, që s’gjen të dytë si ai.
6. Përdoret para emrit të një frymori ose të një sendi kur folësi shpreh një fare habie, admirim a përçmim. Kishte një kalë të shpejtë, që s’e kishte askush. Është një që s’e ka shoqen. Është një dhelpër ai, që s’e ka shokun.
✱Sin.: njëri, njëra, dikush, njëfarë.
♦ Bëhem një (*njësh). Është bërë një (me dikë) keq. është lidhur shumë ngushtë me dikë dhe bashkëpunon me të; është njësoj si ai. S’ia bëri as një as dy (dikujt) iu përgjigj a kundërveproi menjëherë, nuk ia zgjati; s’ia bëri të gjatë; ia preu shkurt. I bie një (po atij) *avazi. I bie *daulles në një vend (dikush). I bie *fyellit në një vrimë (dikush). I bie *jongarit në një tel (dikush). Bie në një *fjalë (me dikë). I bie një *kambane (dikush). Del (të nxjerr) në një (po në atë) *qafë (diçka). Di një më tepër (dikush) është më i zoti, ka përvojë më shumë. *Dorë me një. * E bëri të kërcejë me një *këmbë (në njërën këmbë) (dikush). Fle në një *krah (dikush). E fut në një *thes (me dikë a me diçka) keq. I fut në një *zdrukth. Futet (hyn) në një *thes (me dikë a me diçka) keq. (Të gjithë) me një *zë. Ha (e pi) në një *çanak (me dikë) keq. Kam ngrënë me një *lugë (me dikë). Ha në një *sofër (me dikë) keq. Jemi një me një (me dikë) jemi barabar, asnjeri s’ka fituar më shumë; njësoj kemi dalë ose njësoj jemi. (Është) një me një (diçka) shih (është) dorë me një (diçka). Jam në një *mendje (i një mendjeje) (me dikë). (Është) ora me një (*ora me dorë) (diçka). Janë të një *oxhaku. Janë të një *sahani keq. Janë të një *sharre. Kam një *mendje (me dikë). I kanë lidhur *pizgat (në një) mospërf. Mbështetet në (me) një *këmbë (dikush a diçka). Nget në një *krah (dikush). Ngrihet (çohet) me një *gisht (diçka). Jam ngrohur në një *vatër (me dikë). I ngjit *shkallët një nga një. Ka ngjyer në një *sahan (me dikë) keq. Një *kokë kanë. Një dhe *i pandarë. I ka prerë një *sharrë. Një *rrugë (një udhë) e dy punë. Vlojnë në një *tenxhere keq. Shtrohem (ulem) në një *tryezë (me dikë). Tërheq në një *krah (dikush). Vë në një *radhë (në një rresht) (me dikë a me diçka). Vihem në një *radhë (në një rresht) (me dikë). Me një *gojë.

PJÁT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Enë e vogël prej porcelani, plastike etj., e rrumbullakët e me fund të sheshtë, që përdoret për të hedhur në të gjellën që hamë etj. Pjatë e thellë (e cekët, e nderë). Pjatë gjelle. Pjatë për ëmbëlsirë. Pjatat e filxhanëve të kafesë (të çajit). Një pjatë gjellë. Laj pjatat. Shtroi pjatat. Hedh në pjata. Hanë në pjata. U thye një pjatë. Lule pjate (bot.).
2. Sasia e gjellës që nxë një enë e tillë. Hëngri dy pjata (gjellë, pilaf). Pjatë e parë pjatë me sallatë perimesh, me proshutë etj., që shërbehet në tavolinë e para. Pjata e dytë pjatë me gatime mishi etj. që shërbehet në tavolinë pas pjatës së parë.
3. Enë e rrumbullakët dhe e nderë, që është pjesë e diçkaje dhe shërben për punë të ndryshme. Pjata e një prese.
4. muz. Secili nga disqet prej tunxhi që janë pak të lugët e që përdoren në orkestër duke i përpjekur njërin me tjetrin a duke i goditur me diçka. U bie pjatave.
✱Sin.: limbë, palare, çini, sahan, mashtër, disk.
♦ I ra morri në pjatë (dikujt) përçm. iu zbuluan të fshehtat që kërkonte të mbante dikush, tani i shohin a i dinë të gjithë (për diçka të keqe); i dolën lakrat në shesh; i dolën të palarat në shesh; i doli içi. E do në pjatë (dikush) shih e do në gojë (dikush). Ia dha në pjatë (në *tepsi, në tabaka) (dikujt). E ka në pjatë (dikë a diçka) shih e ka në dorë₂ (dikë a diçka). E kthen pjatën nga të katër anët (dikush) keq. nuk është i ndershëm dhe i çiltër; është i paqëndrueshëm e hipokrit, nuk e mban fjalën, e dredh; flet e vepron sipas interesit të vet; ka dy fytyra; të lan e të lyen; bën dredha; flet e shflet; kund. ka fytyrë; ka cipë.

SAHÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Enë gjelle prej bakri si pjatë e thellë. Sahan bakri. Kishte një sahan të kallajisur. Sofër me një sahan të madh të drunjtë me kaçamak. E shtiu gjellën në sahan. Lau të gjithë sahanët.
2. Sasia e gjellës që nxë kjo enë. Hëngri një sahan me përshesh.
✱Sin.: çanak, pjatë, misur.
♦ Janë të një sahani keq. kanë mendime e qëllime të këqia të njëjta, veprojnë e bashkëpunojnë ngushtë. I ka sahanët pa *kapak (dikush). Lëpin sahanët (çanakët) (e dikujt) keq. i shërben verbërisht e me përulësi dikujt, rron me lëmoshën e tij dhe bën çfarë të kërkojë ai. Ta merr kafshatën nga *sahani (dikush) shih ta merr kafshatën nga goja (dikush). Ka ngjyer në një sahan (me dikë) keq. është përzier në punë të liga dhe ka përfituar diçka prej kësaj; ka marrë diçka edhe ai me rrugë jo të ndershme, është i përlyer bashkë me dikë; e ka ngjyer kafshatën (dikush); e ka ngjyer gishtin (dikush); i ka lyer buzët (dikush); i ka lyer (i ka përlyer) duart (dikush).

TALÚR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Pjatë e madhe dhe e sheshtë; çanak i madh, i cekët e me grykë të gjerë; sahan, çanak (i gjerë). Talure e argjendtë. Talure balte (bakri). Talure me rrush. Një talure me peshk. Iu dëmtua (thye) talurja. Lau taluret.
✱Sin.: pjatë, çanak, sahan.

VAGÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Enë e madhe e drunjtë; sahan druri; vjet. bludë. E mbushi vaganin plot me supë. E hëngri një vagan pilaf. E mbushi vaganin përshesh. Mbushe vaganin përshesh e mos merr vesh.
2. fig. Ushqim.
✱Sin.: çanak, sapllak.

ÇANÁK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT Tas i madh e i thellë zakonisht prej balte, ku shtien gjellën; sahan, misur. Çanak balte (druri). Çanak me dhallë (me ullinj). Kishte bërë gati supën dhe e kishte hedhur në tre çanakë.
✱Sin.: tas, sahan, misur.
♦ Ra në çanakun (e dikujt) përb. u bashkua me dikë sipas interesave e pikëpamjeve të tij, u bë përkrahës i dikujt dhe e ndjek siç do ai. Ha (e pi) në një çanak (me dikë) përb. ka të njëjtat pikëpamje e interesa me dikë, është shumë i afërt e vepron së bashku me të; i shërbejnë njëri-tjetrit; ha në një sofër; ha në një grazhd përb.; pi në një kungull. Janë të një çanaku përb. kanë të njëjtat interesa e qëllime; veprojnë së bashku në kurriz të të tjerëve ose me mënyra të pandershme; ziejnë në një kazan. Ç’ka në *bardhak e hedh në çanak (në tepsi) (dikush). I lau çanakët (dikush) mospërf. vdiq, mbaroi; e mbaroi çanakun; i lau hallet; shkoi me të shumtët. Lëpin çanakët (*sahanët) (e dikujt) përb. E mbaroi çanakun (dikush) përb. mori fund, s’ka më shpëtim; e hëngri çairin mospërf. Ngjyejnë në një çanak përçm. kanë mendime e qëllime të këqija të njëjta, veprojnë e bashkëpunojnë ngushtë; janë të një sahani keq.; janë të një dore.