FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁRAZI [ÁRAZ] ndajf., etnogr. 1. Mënyrë e ngritjes në këmbët e prapme (si cjeptë a dhitë kur rroken a kacafyten me njëri-tjetrin); aras. Ishin ngritur arazi sa nuk kacafyteshin (për njerëzit). U rrokën arazi si gjelat.
2. Duke luajtur një lojë ku caktohet një copë vend si arë e mbjellë, të cilën e ruan njëri, ndërsa të tjerët përpiqen të hyjnë në të. Loja arazi. Loznin arazi.
3. fig. Ngutshëm, nxitueshëm, zhurmshëm, papërmbajtshëm, me rrëmbim, me egërsi, pa zënë vend, ngritur në këmbë, arithi, çarthi. Çohem arazi çohem peshë. Pse jeni ngritur arazi? Ata i bëjnë punët arazi.
✱Sin.: arithi, çarthi, jaraz, skapërthiks, shah, shahthi, qirithi, harbë.

AVÁLL,~I m. sh. ~E, ~ET vjet. Epsh, mospërmbajtje e dëshirës, dashuri e madhe. Avall i madh. Ndez avallin. Mund avallin.
✱Sin.: afsh, epsh, dashuri, dëshirë, zjarr, ndezje, vrull, rrëmbim, pasion, afekt.

BARÁSHK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT krahin. 1. Shi i shkurtër që bie me rrëmbim; shtrëngatë. Kjo barashka na bëri qull.
2. fig. Hall i madh, telash. Ka rënë në barashkë.
✱Sin.: shtrëngatë, furtunë, rreptim, telash, hall.

BRERÍM/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Shi që bie me rrëmbim, me pika të mëdha e të dendura, shi i madh. Nën këtë brerimë shiu. Bie brerimë. Mëngjes me brerimë.
2. Zhurmë e njëjtë dhe e vijueshme e pikave të shiut kur bien në çati, në tokë etj.; edhe fig. zhurmë tjetër e ngjashme me këtë. Brerima e shiut. Brerima në xhamat e dritares. Brerimë lotësh e gëzimesh.
3. Të ftohtë i hidhur me shi e me erë, të ftohtë që të pret, thëllim. Brerima e dimrit. Mot me stuhi e brerima. Na zuri një brerimë. Dita ishte me shi e me brerima.
4. Brymë. E prishi barin brerima.
✱Sin.: breshërimë, breshëritje, thëllim, acar, acari, ciknë, cingërimë, akullimë, akullirë, fraq, athëtimë, ftik, avër, cakërri, cingor, brymë.

BROF vep., ~A, ~UR jokal. 1. Ngrihem menjëherë më këmbë, çohem me rrëmbim, hidhem shpejt më këmbë; kërcej përpjetë. Brofi nga vendi (nga shtrati). Brofi menjëherë (përpjetë). I brofte zemra i hidhej zemra përpjetë (nga gëzimi etj.). - Dilni jashtë! - i tha ajo duke brofur në këmbë. - Ju kam parë të brofni nga këto karrige. E kishin detyruar të brofte.
2. Turrem drejt diçkaje, hidhem me vrull përpara. Brofi te dera (te dritarja).

BU pasth. Përdoret kur shprehim çudi a shqetësim ose kundërshtim për diçka të papritur a të papranueshme; bah; bubu. - Bu, tashti natën!
♦ E merr me bu (dikush). 1. E bën diçka me rrëmbim e me zhurmë të madhe, nuk e merr shtruar. 2. Ndodh shpejt e me vrull, bëhet me rrëmbim.

BËRRÁK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Pellg me ujë të ndenjur, hurdhë; vend ku buron ujë dhe rri amull, moçalishte. Ujë bërrake. Rrugë plot bërraka. Po pi ujë bërrakave, / Po ha bar rrëzave. (folk.). Më mirë mbytu në det se në një bërrakë. (fj. u.).
2. Vijë uji e krijuar nga shiu; vijë me ujë të paktë, por që rrjedh me rrëmbim; rrëke, rrëkajë, çurkajë. Ishte e bukur si zanë e shtatin e kishte si bërrakë mali. (folk.). Gjeli në darkë, shiu në bërrakë. ( fj. u.).
✱Sin.: hurdhë, pellgore, pellg, pellgaçe, bërrakë, lerë, hurdhele, llogaçe, llakë, rrëke, rrëkajë, çurkajë.

DAJM,~I m. vet. nj. Vrull, hov. I dha dajm. E nisën me dajm. Punon me dajm. Dajm e muhabet! formulë urimi në dasma.
✱Sin.: vrull, hov, turr, vërtik, rrëmbim, tërbim, vrundull, sulm, furi, tallaz, forcë, shpejtësi, tërsëllëm.

►DÉRDH/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv., vet. v. III Rrjedh a del jashtë nga gryka ose nga një e çarë e një ene, e një thesi etj. dhe përhapet në tokë a mbi sipërfaqen e një sendi ose bie në një enë tjetër (për një lëng a për diçka të imët); zbrazet një enë, një thes etj.; kund. mbushet. U derdh uji (vaji, qumështi). U derdh mielli (sheqeri, orizi). Iu derdhën mollët (portokallet). U derdhën thasët. Iu derdh shporta. Po derdhet shishja. Derdhet pika-pika (ngadalë, çurkë). -Ç’është derdhur këtu? Ra e u derdh. Gjalpi në lakror derdhet. (fj. u.). U derdh vaji, s'mblidhet më. (fj. u.). Pyet deti sa lumenj derdhen në të. (fj. u.).
2. vetv., vet. v. III Shkon e i derdh ujërat në det, në liqen etj.; bised. vërshon (për një lumë, një përrua etj.); bie shumë e me vrull (për shiun). Derdhet shiu me shtamba (me rrëshekë). Shkumbini derdhet në detin Adriatik. Derdheshin lumenjtë e mbytnin fushat.
3. vetv., vet. v. III Varet poshtë e përhapet, lëshohet lirshëm; më vjen sipas trupit. Flokët iu derdhën mbi supe. I derdhej fustani pas trupit.
4. fig., vetv., vet. v. III edhe Vjen e shtrihet, shpërndahet, përhapet. Drita u derdh mbi fshat. Errësira u derdh anembanë. Mjegulla u derdh nëpër fushë. Iu derdh një i kuq në fytyrë. Derdhej era e trëndafilave. Kënga u derdh valë-valë. U derdh anembanë gëzimi që pritej.
5. fig., vetv. Dal e vërsulem në një drejtim të caktuar, vërshoj bashkë me të tjerë për diku; lëshohem përpara me vrull; nisem me të shpejtë e shkoj me vrull diku. Populli u derdh nëpër rrugë. Demonstruesit u derdhën drejt sheshit. U derdh nga Shkodra në Tiranë. U derdh përpara.
6. fig., vetv. I hidhem dikujt me rrëmbim për ta kapur, për ta përqafuar etj.; i lëshohem, i vërsulem, i turrem dikujt. Iu derdh në qafë. Fëmijët iu derdhën nënës (mësueses). Iu derdhën qentë (ujkut). Iu derdh me të shara (me hakërrima).
7. bised., vetv., vet. v. III Shkrifërohet e shkoqet (për tokën). Toka iu derdh nëpër duar.
8. pës. e DERDH. U derdh në bronz. Ku ka, edhe do derdhet. (fj. u.).
✱Sin.: zbrazet, varet, lëshohet, shtrihet, shpërndahet, përhapet, vërsulet, hidhet, turret, shkrifërohet, shkoqet.
♦ I derdhen *arrat (dikujt). Është derdhur *gjak. U derdh *kupa.

ÉR/Ë,~A_I f. sh. ~ËRA, ~ËRAT 1. Rrymë e madhe ajri që lëviz horizontalisht. Erë e ftohtë (e ngrohtë). Erë e lehtë (e fortë, e tërbuar, e hollë, e lagësht, e thatë). Erë pranverore. Era mëngjesore. Era e malit (e fushës). Era e diellit era që fryn nga lindja. Era e lindjes (e perëndimit, e veriut, e jugut). Erë bore (shiu) erë që sjell borë (shi). Erë me shi (me dëborë). Forca (shpejtësia) e erës. Drejtimi i erës. Matës i erës. Mot me (pa) erë. I shpejtë si era. Fryn erë. Fishkëllen era. Pushoi (ra) era. Të than (të pret, të shkurton, të gërryen) era. E rreh (e zë, e kap, e ha) era. Vend i mbrojtur nga era.
2. bised. Ajër. Vrimë (baxhë) për erë. Shtie (qëlloj) në erë. Fluturoi në erë. Marr erë marr frymë.
✱Sin.: rrymë, ajër.
♦ U bë erë (dikush) iku me vrap, vrapoi me shpejtësinë më të madhe, fluturoi menjëherë; u zhduk shumë shpejt; u bë veri; u bë tym₁; (u bë) tym e mjegull; (iku) tym dose; u bë lepur; ia mbathi me të katra; s’i zënë këmbët dhe (dikujt). Bën (ngre) *kështjella (kala) në erë (në ajër) (dikush) keq. Bie (mban) erë *barut. Bie (mban) erë *myk. I bie koka erë hallvë (dikujt) keq. është plakur shumë, nuk është në gjendje të mirë mendore, është matufosur; i janë thartuar (i janë uthulluar) trutë; i kanë rrjedhur trutë. Erë më erë gjithkund, kudo; gjithandej. Erë mali dikush që është i rrëmbyer ose shumë mendjelehtë dhe i papjekur; ia ka marrë mendtë era (dikujt); e ka mendjen veri. Erë me shi diçka e papritur, e shpejtë a me rrëmbim; diçka që kalon shpejt e rrëmbyeshëm.*Fjalë në erë. Flet në erë (dikush) flet pa u menduar; flet a premton kot, pa asnjë siguri, grin kot; flet në tym; prashit në erë keq.; flet pa doganë; grin sallatë bised.; grin lakra bised.; rreh ujë në havan; çan dërrasa bised.; i bie legenit bised. Fluturon në erë_I (diçka) shkatërrohet krejt, prishet kot, vete dëm; fluturon në ajër. Fluturon në erë_II (dikush) i merr gjërat lehtë, nuk mendon thellë; i duket çdo gjë e arritshme, nuk i kupton vështirësitë; është mendjelehtë e i rrëmbyer; fluturon në hava. Fryjnë erërat (për dikë a për diçka) libr. vjen diçka që e nxit ose e pengon një ndryshim, zhvillim a përparim, krijohen kushte nxitëse a penguese. Hedh në erë (diçka). 1. E prish krejt diçka, e shpërthej, e shkatërroj me lëndë plasëse; hedh në hava. 2. I prish menjëherë planet e dikujt, i shkatërroj krejt; hedh në hava. Ku e hedh era (dikë) ku ndodhet rastësisht, ku qëllon të jetë. Ia hodhi leckat në erë (dikujt) përb. e zhduku, e asgjësoi; e shkatërroi përfundimisht; ia hodhi potkonjtë në erë përçm.; ia hodhi trutë në erë keq. I hodhi paratë në erë (dikush) i prishi paratë kot; i bëri rrush e kumbulla (paratë). Ia hodhi potkonjtë në erë (dikujt) përçm. e la në vend të vdekur, e vrau; ia hodhi leckat në erë përb.; ia hodhi trutë në erë keq. Ia hodhi trutë në erë (dikujt) keq. e vrau (zakonisht me plumb dhe duke e qëlluar në kokë); ia derdhi (ia zbrazi) trutë; ia hodhi leckat në erë përçm.; ia hodhi potkonjtë në erë përçm. (Humbi) si *pluhuri në erë (dikush a diçka). Erë bjeshke shumë mendjelehtë; i nxituar e nuk vë re se ç’po bën; erë mali; e ka mendjen veri. Kërkon të kapë erën (dikush) përpiqet më kot, do që të arrijë të pamundurën, ia hyn një pune që nuk mund të bëhet. Kthehet nga të fryjë era (dikush) shih kthen gunën nga të fryjë era (dikush). Kthen gunën nga të fryjë era (dikush) vepron si t’i bëhet më mirë atij, shkon nga t’i leverdisë më shumë; nuk është parimor dhe ndryshon bindjet me lehtësi për të mbrojtur interesat e vet, anon herë këtej, herë andej, nuk qëndron në një mendje; kthehet nga të fryjë era; shkon nga të fryjë era; ruan erërat; si të jetë moti e kthen gëzofin; e kthen barkun nga (del) dielli; (është) me dyzet (me njëqind) flamurë. E la në *krahët e erës (dikë). Leh në erë të ujkut (dikush) bised. tall. flet tjetër për tjetër, flet kot, si t’i vijë, pa i ditur gjërat e pa i gjykuar fare; rri me dhen e flet për dhi; flet për gogla dushku në lëmë. Ia ka lëshuar kryet (dikujt) shih ia lëshoi (ia liroi) frerin (dikujt) keq. Lufton me *mullinjtë e erës (dikush) iron., tall. Merr erë_I (diçka). 1. Qelbet, prishet, bie erë të keqe; merr amë. 2. Bëhet e ditur diçka, mësohet prej të gjithëve; nuk është më e fshehtë, zbulohet sheshit e përhapet; ka filluar t’i dalë nami i keq; e përflasin; i vjen era (diçkaje); merr amë. Merr erë_II (nga diçka) e njeh diçka; e kupton, di ta bëjë a ta përdorë; ka njohuri për diçka; merr amë (nga diçka); merr vesh; ka haber bised. E merr era_I (dikë). 1. Është fare i dobët e me trup të lehtë; s’mbahet dot më këmbë. 2. Nuk është i qëndrueshëm në bindje e në fjalë, lëkundet shpejt; ndjek një rrugë të rastësishme. E merr era _II (diçka) shkon kot; nuk zë vend; zhduket pa lënë gjurmë; nuk ngjit ose harrohet shpejt. I marr (i mbaj) erë (diçkaje). 1. E nuhat. 2. Përpiqem ta njoh mirë e nga afër diçka, të zbuloj ç’është a ç’vlera ka. I ka marrë erë *barutit (dikush). I ka marrë era *miellin (dikujt). I ka marrë koka (mendja) erë (dikujt) bën veprime të pamenduara mirë, punon a vepron pa llogaritur pasojat; nuk është në gjendje të mendojë mirë; është kokëkrisur, kërkon t’ia hyjë një rreziku pa u menduar; i ka hipur në kokë. Ia ka marrë mendtë era (dikujt) është shumë mendjelehtë; është i nxituar e nuk vë re se ç’po bën; është si era e malit (dikush); e ka mendjen veri (dikush). I mban goja erë *qumësht (dikujt). Mbolli erën e korri furtunën (dikush) libr. bëri një të keqe dhe si pasojë e pësoi nga një e keqe më e madhe; çfarë mbolli (edhe) korri. Të ngop me erë (dikush) të ngop me fjalë e me premtime të kota; të mban me shpresa të kota; të mban me erë të mollës; të ngop me lugë të zbrazët; të jep ujë me shoshë. Prashit në erë (dikush) keq. shih flet në erë (dikush). Qëllon në erë (dikush) shprehet për diçka pa e ditur e pa e njohur, jep një mendim të kotë; ia fut kot; flet në erë; flet në tym; flet në hava. Ruan erërat (dikush) bën si të vijë puna a si t’i interesojë, pret e sheh si venë punët e shkon andej nga i leverdis; është njeri me dy faqe; kthen gunën nga të fryjë era; shkon nga të fryjë era. Rron me erën e mollës (dikush) nuk vë gjë në gojë, nuk i pëlqen asnjë ushqim (nga sëmundja etj.); bën naze në të ngrënë. Shkel në erë (dikush) është shumë i shpejtë; ikën e vrapon si veriu, fluturon si era; bëhet erë; bëhet veri; s’i zënë këmbët dhe (dikujt); ia mbath me të katra. Shkon nga të fryjë era (dikush) shih kthen gunën nga të fryjë era (dikush). Ia ka shkundur era *trutë (dikujt) mospërf. *Vrimë në erë. Nuk e zë as era e as shiu (dikë) është në kushte shumë të mira, nuk i mungon asgjë. Më zuri goja erë shih më zuri goja bar.

FLUTURÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur fluturojmë a kur fluturohemi; ngritje dhe lëvizje në ajër me anë të krahëve (për zogjtë dhe kandrrat) ose me ndihmën e një force shtytëse, me motor etj. (për aeroplanin, raketën etj.). Fluturim i zogjve. Fluturimi i aeroplanit.
2. Zhvendosje në ajër me shpejtësi; shpërndarje në ajër. Fluturimi i gjetheve. Fluturimi i letrave.
3. Udhëtim me aeroplan a me ndonjë mjet tjetër fluturues; drejtimi i aeroplanit a një mjeti tjetër fluturues. Fluturim me aeroplan. Fluturimi i parë si kapiten.
4. fig. Lëvizje e shpejtë; ikje e shpejtë (për kohën). Fluturimi i kohës. Fluturimi i orëve. Fluturim lirik (let.) ndërprerja e fillit të tregimit të ngjarjeve në një vepër letrare nga autori për të shprehur me lirizëm ndjenjat e mendimet e veta; rrëmbim nga vrulli i ndjenjave dhe shprehja me patos e mendimeve.
✱Sin.: flatrim, lundrim, ëndërr, ikje, flakje.

FÚR/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv. Hyj a futem menjëherë e me rrëmbim diku; i sulem me vrull dikujt a diçkaje. U fur drejt e në dhomë.
✱Sin.: rrasem, vërsulem.

FURFUL/É,~JA f., bised. 1. Erë e ftohtë që fryn në dimër me rrëmbim; murrlan. Fryn furfuleja.
2. kryes. sh. ~, ~TË Ashkla që dalin gjatë zdrugimit. E ndezin zjarrin me furfule.
3. fig. Njeri mendjelehtë. - Ç’i flet furfulesë.
✱Sin.: erë, murrlan, tallash, ashkël, mendjelehtë.

FURÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. edhe fig. Vrull i fuqishëm që shpërthen në mënyrë të papërmbajtur e që zgjat shumë; forcë e madhe që vepron me shpejtësi e që përlan çdo gjë që gjen përpara; turr i fuqishëm; tërbim. Furia e erës. Furia e ndjenjave. Shpërtheu (buçiti) me furi.
2. kryes. sh. Erë shumë e fortë që fryn me rrëmbim të madh; stuhi, furtunë. Furitë e motit.
✱Sin.: vrull, tërbim, stuhi, furtunë.

FÚRJ/E,~A_II f. sh. ~E, ~ET Hyrje me të shtyrë a me rrëmbim. Me furje vinte gjithnjë.

GJAKNXÉHTË mb. 1. Që nxehet menjëherë e rrëmbehet, që nuk e përmban veten, që zemërohet e merr zjarr shpejt; kund. gjakftohtë. Njeri gjaknxehtë.
2. Që bëhet me rrëmbim e pa u matur; që është i papërmbajtur e i rrëmbyer. Njeri gjaknxehtë. Qëndrim gjaknxehtë. Është i nxituar e gjaknxehtë.
✱Sin.: gjakndezur, nevrik, i nxehtë, i papërmbajtur, i rrëmbyer, i padurueshëm.

GJAKNXEHTËSÍ,~A f. Të qenët gjaknxehtë; qëndrim i rrëmbyer e i pamatur; kund. gjakftohtësi. Flet me gjaknxehtësi. Ia ktheu me gjaknxehtësi.
✱Sin.: gjakndezje, nxehtësi, pamaturi, rrëmbim, inat.

GJAKNXEHTËSÍSHT ndajf., libr. Me gjak të nxehtë; me rrëmbim e me pamaturi. Gjykon gjaknxehtësisht. Reagoi gjaknxehtësisht.

GËRRÁN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vend i gërryer nga ujërat; gërrellë.
2. Përrua i rrëmbyeshëm që e gërryen shpejt shtratin e vet.
3. Dheu, gurët etj. që i gërryen dhe i merr me vete një lumë a një përrua sidomos kur rrjedh me rrëmbim. Ka sjellë lumi ca gërrana.
✱Sin.: gërrellë, përrua, shpellë.

HÉRBË ndajf., krahin. 1. Me rrëmbim; pa u matur.
2. Me ngut; me nxitim.