FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ADINAMÍK,~E mb. 1. libr. Që nuk është dinamik; që nuk ka energji, që nuk është i lëvizshëm; kund. dinamik. Lëvizje adinamike. Natyrë adinamike.
2. fig. Që ka të bëjë me dobësinë e fuqisë muskulore dhe të aktivitetit fizik, jo i gjallë, i pafuqishëm, i pashkathët, i pazot. Fëmijë adinamik. Njeri adinamik. Trup adinamik. Reagim adinamik.
3. kim., mjek. Që ka të bëjë me reaksionet kimike ku jodi luan rol aktiv, si oksidimi apo reduktimi në reaksionet e veçanta; që ka të bëjë me proceset që përfshijnë metabolizmin e jodit në trup, si në funksionimin e tiroides. Proces adinamik. Simptoma adinamike.
✱Sin.: i pashkathët, i pazot, jodinamik.

AKTÍV,~E_I mb. 1. libr. Që është i gjallë, i palodhshëm, veprues; që vepron me gjallëri e shpejtësi, që nuk është pasiv, që merr pjesë vetë e me zell në një punë; që bëhet a që zhvillohet në mënyrë të gjallë e vepruese; kund. pasiv. Njeri aktiv. Jetë aktive. Punë aktive. Veprimtari aktive. Pjesëmarrës aktiv. Anëtar aktiv. Paraqitje aktive. Mbrojtje aktive. Pushim aktiv. Luan rol aktiv. Ndikim aktiv. Qëndrim aktiv. Tregohet aktiv. Bashkëpunim aktiv. Besueshmëri aktive. Adresë elektronike aktive. Faqe interneti aktive. Shpallje aktive. Fëmijë aktiv. Popullsi aktive popullsi në gjendje pune.
2. spec. Që merr pjesë dhe vepron në një proces; që vazhdon të veprojë, që nuk është shuar; që rrezaton ose jep një energji të caktuar. Përbërës aktiv. Thëngjill aktiv. Lëndë aktive. Pus aktiv. Vullkan aktiv. Sëmundje aktive. Shtresa aktive e tokës. Oksigjen aktiv. Krem aktiv. Formë aktive (pasive). Imunitet aktiv. Antenë aktive. Karrocë invalidore aktive.
3. libr. Që zotërohet dhe që vihet në përdorim të gjallë. Përvetësim (zotërim) aktiv. Fjalori aktiv. Zotëroj në mënyrë aktive një gjuhë. Leksiku aktiv (pasiv).
4. usht. Që është në shërbimin e rregullt e të vazhdueshëm. Oficer aktiv. Shërbimi ushtarak aktiv.
5. gjuh. Që tregon gjendje veprimi; veprore; kund. pasive. Folje aktive (pasive). Formë aktive foljore. Gjendje aktive foljore. E tashme aktive. Fjali aktive (veprore).
✱Sin.: veprues, zelltar, i gjallë, energjik, i përkushtuar.

AKTÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ai që luan një rol në shfaqjet teatrale ose në filma kinematografikë; artist filmi, teatri, televizioni e radioje, interpretues i roleve, lojtar në skenë, lojtar i rolit. Aktor tragjik (komik). Aktor teatri (filmi). Aktor skene. Aktorët e estradës. Aktor me dhunti të veçantë. Trupa e aktorëve. Shkolla e lartë për aktorë.
2. fig. Ai që luan një rol me rëndësi në një ngjarje; pjesëmarrës, faktor, palë (në një proces, në një dialog, në një ndodhi). Në bisedime hynë aktorë të rinj politikanë. Aktor i skandalit ishte ai.
✱Sin.: artist, interpretues, lojtar.

AKTÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Ajo që luan një rol në shfaqjet teatrale ose në filma kinematografikë; artiste filmi, teatri, televizioni e radioje, interpretuese e roleve, lojtare në skenë, lojtare e rolit. Aktore filmi. Aktore ekrani. Aktore e njohur. Intervistë me aktoren. Aktorja interpretoi rolin me mjeshtëri.
2. fig. Ajo që luan një rol me rëndësi në një ngjarje; pjesëmarrëse, faktore, palë (në një proces, në një dialog, në një ndodhi). Mori pjesë edhe një aktore e skenës sonë politike. Aktorja e ndejës ishte ajo!

AKTR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR teatër., kal. 1. Luaj rol në një teatër, në një film etj.; marr pjesë në një shfaqje me një rol; luaj rol, interpretoj. Aktroj rolin kryesor. Aktron në film. Ka aktruar rolin e Odisesë. Di të aktrojë mirë.
2. Shtirem, bëj lojë, bëj teatër; paraqiten se nuk po kuptoj; mashtroj. Mos aktro! U detyrova të aktroj.

AKTRÚES,~E mb. Që aktron. Fitoi një rol aktrues në Hollivud. Komision farsë e aktrues. Loja aktruese e fëmijëve. Aftësi të mira aktruese.

ALTERNÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur alternoj ose kur alternohet diçka me diçka tjetër; ndërrim.
2. libr. Ndryshim periodik ose ndërrim i rregullt i dy ose më shumë gjendjeve, i dy a më shumë elementeve apo i dy a më shumë fenomeneve në një rend të caktuar Alternimi i stinëve. Alternimi i natës dhe ditës. Alternimi i së vërtetës me imagjinatën. Alternimi i dy mundësive. Alternim patologjik i gjendjes (mjek.). Alternimi i ushtrimeve aerobike. Alternimi i humorit të tij bëri përshtypje. Alternimi i gjendjeve emocionale.
3. drejt. Detyrim ligjor alternativ; detyrim sipas të cilit debitori lirohet nga të gjitha detyrimet e tij sapo të përmbushë njërën prej tyre. Alternimi i pretendimeve të paditësit.
4. fiz. Ndryshimi periodik i tensionit nga shkalla zero deri në shkallën më të lartë dhe e kundërta prej shkallës negative më të lartë te shkalla zero. Oksilatori gjeneron alternime të rregullta të tensionit në një qark elektrik.
5. biol., bot. Ndryshimi ndërmjet një brezi gjinor dhe një brezi jogjinor te bimët, algat ose kërpudhat. Alternimi i brezave (i gjeneratave). Alternimi i brezave te myshqet.
6. gjuh. Ndryshimi i tingujve në një morfemë në vendin e njëjtë; ndërrim. Alternim fonetik. Alternim i tingujve. Alternim i zanoreve. Alternimi i mbiemrit me ndajfoljen në disa sintagma. Alternimi i tingujve (fonemave) në fjalë të ndryshme.
7. dipl. Mënyrë respektimi i parimit të barazisë së shteteve të pavarura me rastin e paraqitjes së emrave të shteteve ose përparësinë e emrit të vendit në dokumentet zyrtare dypalëshe ose shumëpalëshe. Alternimi në marrëveshjet ndërkombëtare. Protokolli diplomatik kërkon që alternimi të respektohet në çdo dokument.
8. teatr. Interpretimi i alternuar i të njëjtit rol nga dy aktorë. Alternimi i roleve.
9. muz. Ndryshimi ose këmbimi i notave ose i motiveve muzikore në mënyrë të përsëritur. Alternimi midis zërave të ndryshëm. Alternimi i përsëritshëm ritmik i elementeve muzikore. Alternimi i akordeve.Sin.: këmbim, shkëmbim, ndërkëmbim, ndërrim, zëvendësim, ndryshim, shndërrim, alternacion.

ANTILË́ND/Ë,~A f., fiz. Lëndë e përbërë nga antigrimcat, kundërlëndë; kund. lëndë. Atomi i antilëndës. Studimi i antilëndës. Antilënda luan rol kyç në teorinë e simetrisë lëndë - antilëndë.

ARGJINÍN/Ë,~A m., kim. Aminoacid thelbësor kristalor, me formulë C₆H₁₄N₄O₂, që ka funksion dhe rol të rëndësishëm në trupin e njeriut, si në sintezën e proteinave, në prodhimin e oksidit të azotit, në shtoksifikimin e amoniakut ashtu edhe në mbështetjen e sistemit imunitar.

ARKIDÚK/Ë,~A m. sh. ~Ë, ~ËT hist. Titull i lartë fisnikërie, që është përdorur nga familjet perandorake; rang i lartë në hierarkinë aristokrate, që tregon pozitë të veçantë dhe të rëndësishme brenda fisnikërisë evropiane dhe që ka luajtur rol të rëndësishëm në historinë politike dhe ushtarake të Evropës. Autoriteti i arkidukës.

ARTÉRI/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. anat. Enë gjaku që del nga zemra dhe shpërndan gjakun e pastër me oksigjen në gjithë pjesët e trupit; pjesë e sistemit qarkullues që ka rol thelbësor në shpërndarjen e gjakut dhe të oksigjenit në trup. Arteria e mushkërive. Arteriet e zemrës (koronare). Arteriet e kokës dhe të qafës (karotide). Arteriet e bllokuara të zemrës. Struktura e mureve të arterieve. Zgjerimi (tkurrja) i arterieve.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme të arterieve: Arterie bazilare enë gjaku e përbërë prej dy arterieve që furnizojnë trurin me gjak të pasur me oksigjen. Arterie buzore enë gjaku që furnizon me gjak buzët dhe indet e saj përreth. Arterie cerebrale tri çifte arteriesh që furnizojnë trurin në tri anët e tij me gjak të pasur me oksigjen. Arterie cistike enë gjaku që furnizon me gjak të pasur me oksigjen fshikëzën e tëmthit dhe kanalin cistik. Arterie e gjymtyrëve enë gjaku që furnizojnë me gjak të pasur me oksigjen indet e buta, kockat, dhe strukturat tendinore të gishtave të duarve e të këmbëve, duke përfshirë lëkurën, muskujt dhe ligamentet. Arterie e meningjeve (e cipave të trurit) enë gjaku që furnizon meningjet e parme e të pasme me gjak të pasur me oksigjen. Arterie faciale enë gjaku që furnizon me gjak strukturat sipërfaqësore të fytyrës. Arterie femorale enë gjaku që furnizon dhe ushqen me gjak arterien e jashtme të kofshës. Arterie gastrike enë gjaku që furnizon me gjak stomakun. Arterie hepatike enë gjaku që furnizon me gjak mëlçinë, pankreasin, zorrët dhe organet përreth. Arterie iliake enë gjaku që furnizon me gjak pjesën lumbare (të fundshpinës). Arterie karotide enë gjaku që furnizon me gjak kokën dhe qafën. Arterie koronare enë gjaku që furnizon me gjak muskujt e zemrës. Arterie oftalmike enë gjaku që furnizon me gjak gropën e syrit, strukturat e hundës, të fytyrës dhe meningjet. Arterie pankreatike enë gjaku që furnizon me gjak pankreasin. Arterie pulmonare enë gjaku që dërgon gjakun e çoksigjenuar të zemrës në mushkëri. Arterie rektale enë gjaku që furnizon me gjak kanalin anal, muskujt dhe lëkurën e zonës anale. Arterie temporale enë gjaku që buron nga karotidet dhe furnizon me gjak skalpin, tëmthat dhe pjesën e përparme të kokës. Arterie vertebrore enë gjaku që furnizon me gjak muskujt e qafës, palcën e kurrizit, trurin e vogël dhe brendinë e trurit të madh.
3. fig. Rrugë e rëndësishme, vijë kryesore për komunikimin, për shpërndarjen e energjisë, të ujit etj.; degëzimi i një organizmi ekonomik, shoqëror, politik etj., me anë të të cilit zhvillon veprimtarinë e vet. Arterie kryesore (e rëndësishme). Arterie elektrike (ujore). Arteriet e minierës. Arteriet e shoqërisë (e ekonomisë). Tregtia dhe arteriet tregtare në Ilirinë e Jugut.

ASKORBÍK,~E mb. Që ka të bëjë me acidin askorbik (vitaminën C), që luan një rol të rëndësishëm në shumë funksione të trupit, përfshirë sintezën e kolagjenit, mbrojtjen antioksiduese dhe përmirësimin e sistemit imunitar. Acidi askorbik. Tretje askorbike. Pluhur askorbik.

ASNJÁNËS,~E mb., libr. 1. Që nuk merr anë, që nuk i jep krahë, që nuk favorizon asnjërën palë që gjenden në një situatë a në një proces, në një bisedë a në një debat, në një vlerësim a në një garë etj. Njeri asnjanës. Grua asnjanëse. Qëndrim asnjanës. Juri asnjanëse.
2. Që nuk merr anën e asnjërës nga palët ndërluftuese ose kundërshtare, që nuk mban anën as të njërit, as të tjetrit; i paanshëm, neutral. Shtet (vend) asnjanës. Qëndrim asnjanës. Pikëpamje asnjanëse. Politikë asnjanëse. Vëzhgues asnjanës. Palë asnjanëse. Rol asnjanës. Rri asnjanës. U tregua asnjanës.
3. Që nuk mund të shërbejë si fushë luftimi ose për vendosjen e trupave ushtarake (sipas një marrëveshjeje); që nuk i përket as njërës palë, as tjetrës. Fushë (zonë) asnjanëse.
4. filoz. Që është i paanshëm në debate ose në konflikte mendimesh, duke mos marrë anë pavarësisht nga besnikëria apo parapëlqimi.
5. gjuh. Që nuk është as i gjinisë mashkullore, as i gjinisë femërore; që bën pjesë në lakimin e katërt të emrave të shqipes. Gjinia asnjanëse. Emër asnjanës.
6. fiz. Që nuk ka ngarkesë as pozitive, as negative. Përcjellës asnjanës. Transmetim asnjanës.
7. kim. Që nuk jep as reaksion acid, as reaksion bazik. Kripë asnjanëse. Tretësirë asnjanëse. Okside asnjanëse.
✱Sin.: i paanshëm, neutral.

ASNJANËSÚES,~E mb., spec. Që i heq vetitë acide ose vetitë e tjera karakteristike dhe e bën diçka asnjanëse, neutralizues. Rol (veprim, funksion) asnjanësues.

ASPARAGJÍN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT kim. Aminoacid natyror në gjendje kristalore, i rëndësishëm për ruajtjen e baraspeshës në sistemin nervor të njeriut; luan rol edhe në sintezën e amoniakut. Thartira e asparagjinës. Asparagjina pluhur.

ATOMISTÍK/Ë,~A f. 1. fiz., kim. Shkenca mbi atomet dhe strukturën e materies; studimi i strukturës së atomit; baza e fizikës dhe e kimisë bashkëkohore, që ka rol kyç në zhvillimin e teorisë kuantike dhe të fizikës bërthamore; teoria atomike.
2. filoz. Teori shkencore sipas së cilës çdo lëndë përbëhet prej njësive të quajtura atome.

AUDICIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET libr. Proces që zhvillohet si provë, si provim ose si seancë përzgjedhjeje ku aktorët, këngëtarët, valltarët etj. shfaqin dhuntitë dhe aftësitë e tyre para një komisioni ose një jurie profesionale për të fituar një rol, një punë, një angazhim profesional, një studim ose një projekt artistik. Mora pjesë në audicion. Fitoi në audicionin e Teatrit Kombëtar. Audicion provues. Filloi audicioni i ri.

AUKSÍN/Ë,~A f., bot. Hormon bimor, që luan rol thelbësor në rritjen dhe zhvillimin e bimëve dhe që ka aftësi për të nxitur rritjen e qelizave (mitozën) në indet e përdalluara si dhe drejtimin e rritjes së bimëve ndaj dritës peshës; hormon bimor që prodhohen në majat e kërcellit dhe në inde të tjera të bimës. Auksina natyrore (sintetike). Përqendrimet e larta të auksinës pengojnë rritjen e rrënjëve. Auksina si zmadhuese fizike e qelizave të bimës.

AUTOLÍZ/Ë,~A f., kim. 1. Proces i vetëshkatërrimit të qelizave përmes veprimit të enzimave, që ndodh zakonisht pas vdekjes së qelizave ose të organizmit dhe në rastet kur qelizat janë dëmtuar rëndë e nuk mund të mbijetojnë. Proces autolize. Autoliza e indeve të organizmit. Autolizë e vetvetishme. Autoliza e qelizave hepatite. Autolizën e shkaktojnë enzimat.
2. Proces natyror që luan një rol kyç në disa procese fermentimi për të ndikuar në cilësinë dhe në strukturën e prodhimeve ushqimore (të bukës, të birrës dhe të verës). Autoliza e brumit.
✱Sin.: vetëshpërbërje, vetëtretje, vetëzhdukje, vetëshkatërrim.

AVÁRË,~T m. vet. sh., hist. Popull nomad me origjinë të përzier turko-mongole, që erdhën nga stepat e Azisë Qendrore dhe që kanë luajtur rol të rëndësishëm në historinë e Evropës gjatë Mesjetës së hershme, duke krijuar një perandori të madhe dhe të fuqishme në Evropën Qendrore dhe Lindore, e cila u shkatërrua në fund të shekullit VIII. Prejardhja e avarëve. Avarët luftarakë. Territoret e avarëve. Lëvizjet e avarëve. Gjuha e avarëve.