FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABSOLUTIZÚAR (i, e) mb., libr. Që është absolutizuar, që është i pakundërshtueshëm, i pandryshueshëm ose që është i ngritur në një rrafsh absolut. Regjim i absolutizuar. Pushtet i absolutizuar. Vendim i absolutizuar. Qëndrim i absolutizuar. Parim i absolutizuar. E vërteta e absolutizuar. Normë (zakon, koncept) i absolutizuar.
✱Sin.: i plotë, i tërësishëm, i pakushtëzuar, i pakufizuar, i pakufizueshëm, i padiskutueshëm, tiranik, despotik, autokratik.

AGONÍ,~A f., mjek. 1. Gjendje e rëndë dhe e pavetëdijshme e njeriut në çastet e fundit të jetës, që shoqërohet zakonisht me grahma; të dhënët shpirt, hekë, fryma e fundit, shuarja. Agoni e rëndë. Para agonisë. Në çastet e agonisë. Në gjendje agonie. Është në agoni.
2. Frikë e vdekjes, ankth i vdekjes, dëshpërim.
3. fig. Gjendje e rëndë dhe e pashpresë e diçkaje, që është në mbarim, në shuarje; çastet e fundit të një sistemi shoqëror, të një sundimi, të një dukurie etj. Sistem (regjim, pushtet) në agoni. Përpëlitet në agoni. Buzë agonie.
✱Sin.: heqë, agon, hekë, parashuarje, paravdekje.

ALIMENTÁR,~E mb. 1. Që ka të bëjë me alimentën; që i përket alimentës, i alimentës. Nevoja alimentare. Regjim alimentar. Zinxhiri alimentar sistemi që përshkruan marrëdhëniet ushqyese mes organizmave në natyrë. Sistemi alimentar. Industria alimentare. Prodhime alimentare.
2. drejt. I mbajtur, i kujdesur ose i trajtuar sipas ligjit me ndihma sociale, financiare ose ushqimore. Sektori alimentar. Vlera alimentare. Ndihma ose mbështetje alimentare. Problemet me sistemin alimentar. Fëmijë i kujdesur me mënyrë alimentare.

ANTIDEMOKRATÍK,~E mb. Që nuk është kundër demokracisë, që bie ndesh me demokracinë; kundërdemokratik; kund. demokratik. Politikë antidemokratike. Shoqëri antidemokratike. Sistem ekonomik antidemokratik. Ligje (masa) antidemokratike. Regjim antidemokratik. Marrëdhënie antidemokratike. Sjellje antidemokratike. Akt antidemokratik. Ligjërim antidemokratik. Zgjedhje antidemokratike. Votim antidemokratik.

ANTIPOPULLÓR,~E mb. Që është në kundërshtim me interesat e popullit, që është armik i popullit, që shkel të drejtat e popullit; kundërpopullor; kund. popullor. Qeveri (parti) antipopullore. Politikë (frymë) antipopullore. Regjim antipopullor.

AUTOKRATÍK,~E mb. Që mbështetet në autokraci, që ka si formë qeverisjeje autokracinë; absolut. Shtet (regjim) autokratik. Pushtet autokratik. Sundim autokratik.
✱Sin.: autarkik, despotik, tiranik, diktatorial, sundues, monarkik, mbretëror, perandorak, sulltanor, carist.

AUTOKRATÍZ/ËM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT pol. Ideologji, sistem, mënyrë qeverisjeje ku vendimet merren nga një individ (autokrat) pa këshillim me popullin apo institucionet përfaqësuese të tij; ushtrim autoritar i pushtetit, pushtet absolut. Regjim autokratizmi. Parimet e autokratizmit. Autokratizëm shtetëror. Autokratizmi modern. Kthim drejt autokratizmit. Formë e autokratizmit. Ra në grackën e autokratizmit.
✱Sin.: autarkizëm, autarki, autokraci, absolutizëm, despotizëm, tiranizëm, monarkizëm.

AUTORITÁR,~E mb., pol. 1. Që ka të bëjë me autoritetin, që i përket autoritetit, i autoritetit; që lidhet me një sistem ose person që ushtron kontroll të rreptë dhe kufizon pjesëmarrjen demokratike apo të lirë të njerëzve në vendimmarrje; i pushtetshëm. Shtet (regjim) autoritar. Sistem autoritar. Qeveri autoritare. Figurë autoritare.
2. Që ushtron me rreptësi autoritetin e vet, që kërkon bindje pa fjalë; që shpreh një urdhër të prerë, që nuk lejon kundërshtim. Menaxher autoritar. Prind (njeri) autoritar. Qëndrim autoritar. Zë (ton) autoritar. Sjellje autoritare.

AUTORITARÍST,~E mb. Që mbështet, që promovon ose që zbaton autoritarizmin. Qeverisje autoritariste. Regjim autoritarist. Politikë autoritariste. Udhëheqës autoritarist. Qasjet autoritariste. Prirje autoritariste.
✱Sin.: autokratist, autarkist, despotist, tiran, absolutist, monarkist, carist.

BARBARIZÚAR (i, e)_I mb., libr. Që është shndërruar në barbar, që nuk i ka mbetur asgjë njerëzore. Regjim (sundim) i barbarizuar. Njerëz të barbarizuar.

BUR/G,~GU m. sh. ~GJE, ~GJET 1. Ndërtesë e posaçme ku mbahen të dënuarit me heqje të lirisë, vend ku mbahen të burgosurit; birucë; banesa e re (euf.). Burg i sigurisë së lartë. Roje burgu. Qelitë e burgut. Regjim burgu. E futën në burg. Ra (përfundoi) në burg. U lirua (doli) nga burgu. Iku (u arratis) nga burgu. Burgu-varri i të gjallëve. Burgu e ka derën e madhe për të hyrë, por të vogël për të dalë. (fj. u.).
2. krahin. Qilar ku ruhen ushqime e pije; haur bagëtish. Burgu i verës (i vajit). Burgu i kuajve (i dhive, i gjësë së gjallë).
3. Burgim₂. Burg i rëndë (i lehtë). I dënuar me burg. Një vit burg. Bëri burg. Shpëtoi nga burgu.
4. fig. Vend ku jeta është e rëndë dhe e padurueshme për shkak të shtypjes e të terrorit, të mjerimit e të ndjekjeve. Burg fashist. Burg popujsh.
5. fet. Vend ku sipas besimit të popujve paganë, jetojnë dhe dënohen të gjithë shpirtrat e të vdekurve; ferr. Kur të dalësh në atë fushë të gjerë, / Kërkoi burgjet gjithë ku janë. (folk.).
6. Errësirë e madhe, terr i madh. U bë (është) burg. Burg për tokë mjegulla ka rënë. (folk.).
7. Kodër e vogël shkëmbore e veçuar nga mali; majë shkëmbore e një mali, shkëmb i thepisur.
8. Grumbull thneglash.
✱Sin.: hapsanë, bodrum, qilar, bimsë, errësirë, errësim, bunacë, terrinë, terr, skëterrë, ferr.
♦ Iu bë burg (jeta) (dikujt) iu bë jeta e rëndë dhe e padurueshme, iu nxi jeta. Ia bëri udhën (rrugën) burg (dikujt) ia errësoi punën e s’e la të kuptojë se si duhet të veprojë a nga t’ia mbajë. I thotë burgut *hapu (dikush).

DESPOTÍK,~E mb., libr. Që lidhet me despotizmin, që mbështetet në despotizëm; i përqendruar në duart e një sundimtari absolut; shtypës, tiranik. Regjim (sundim, shtet) despotik. Qëndrim despotik. Qeveri despotike. Metoda despotike. Sjellje despotike.

DHESPOTÍ,~A f. sh. ~, ~TË Peshkopatë. Dhespotia si regjim edhe politik. Edhe në dhespoti pushteti gjendet jashtë ligjit.

DIETETÍK,~E mb., mjek. Dietik. Regjim dietelik. Faktor dietelik çdo përbërës ushqimor, zakon, apo model ushqyerjeje që ndikon në gjendjen shëndetësore të trupit.

DIÉT/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT mjek. Regjim ushqimi në të ngrënë e në të pirë, që i caktohet dikujt nga mjeku ose e mbajmë vetë; pehriz. Dietë e fortë (e lehtë, e gjatë). Dietë barishtesh (pemësh, qumështi). Dietë sportisti. I caktoi (ia hoqi) dietën. Mban dietë. E prishi dietën. Është me dietë.
♦ E vë në dietë (dikë) libr. e bëj të shtrëngojë dorën e të kursejë, të bëjë më shumë ekonomi, të mos harxhojë shumë e të mos jetë i kushtueshëm. Vihem në dietë libr. e shtrëngoj dorën dhe kursej, bëj më shumë ekonomi, nuk harxhoj shumë dhe nuk bëhem i kushtueshëm.

DIKTATORIÁL,~E mb., libr. 1. Që lidhet me diktaturën ose me diktatorin, që i përket diktaturës ose diktatorit, i diktaturës ose i diktatorit; që mbështetet në diktaturë, që i shërben diktaturës; tiranik. Pushtet (regjim, shtet, vend) diktatorial. Metoda diktatoriale. Periudhë diktatoriale. Fryma diktatoriale e atyre viteve. Mendësi diktatoriale.
2. fig. Që urdhëron pa përfillur askënd, i egër, i vrazhdë. Me ton diktatorial.

DISADÍTËSH,~E mb. 1. Disaditor. Regjim disaditsh.
2. Që ka disa ditë që është bërë ose është shfaqur (për sende, për dukuri etj.); që ka disa ditë që ka lindur, që ka një moshë prej disa ditësh (për qenie të gjalla). Zog disaditësh. Është disaditësh.

DÓBËT (i, e) mb. 1. Që e ka trupin të pafuqishëm ose të hollë, të thatë e të brishtë; që e ka lënë fuqia (nga mungesa e ushqimit, nga ndonjë sëmundje, nga lodhja, mundimet etj.) (për njerëzit e për kafshët); që ka pak forcë fizike, që nuk i ka të gjitha vetitë e aftësitë e duhura fizike për t'i kryer mirë funksionet e veta; që mezi u qëndron kushteve të vështira natyrore, punëve të lodhshme, sëmundjeve etj. (për pjesët e organet e trupit); jo i shëndoshë; kund. i fortë, i shëndoshë. Fëmijë (plak) i dobët. Kalë (ka) i dobët. Me trup të dobët. Me krahë (me muskuj, me qafë) të dobët. I dobët nga trupi (nga krahët, nga këmbët).Me duar (me këmbë) të dobëta. E ka zemrën të dobët. I ka mushkëritë (veshkat) të dobëta. I ka veshët (sytë, nervat) të dobët. Ka lindur (ka mbetur) i dobët. E la sëmundja të dobët. Miza e dobët të pickon më tepër. (fj. u.).
2. Që nuk ka dhjamë e që ka pak vlera ushqyese, që nuk është i majmë (për mishin e për kafshët që theren); kund. i shëndoshë; i majmë. Mish i dobët. Berra të dobët.
3. Që thyhet, këputet, griset, çahet, shthuret, shprishet, rrëzohet a prishet lehtë, kur mbi të ushtrohet një forcë e jashtme (për shkak të vetive të lëndës, nga e cila përbëhet ose të mënyrës së punimit a të ndërtimit); që nuk mban a nuk duron shumë; jo i fortë; kund. i fortë, i qëndrueshëm. Dru i dobët. Tulla (tjegulla) të dobëta. Letër e dobët. Xham i dobët. Mur (gardh, ledh, cfrat) i dobët. Urë e dobët. Shkallë (shtylla) të dobëta. Me themele të dobëta. Pe (tel, krehër) i dobët. Pëlhurë (stof, lëkurë, mushama) e dobët. Këpucë (çorape) të dobëta.
4. Që nuk është i lidhur e i shtrënguar fort, i lirshëm; që nuk është i ngjitur mirë. Nyjë e dobët. Lidhje e dobët. Ngjitje e dobët.
5. spec. Që nuk ka shumë forcë, që shfaqet, lëviz a vepron me fuqi të paktë e ngadalë; jo i theksuar; kund. i fortë, i fuqishëm. Erë e dobët. Rrjedhë (rrymë, dallgë) e dobët. Goditje e dobët. Puls i dobët. Tërmet i dobët. Dritë e dobët. Zë i dobët.
6. edhe fig. Që nuk është shumë i qartë e i dukshëm, që nuk është i thellë, i theksuar a i përvijuar mirë; i zbehtë, i cekët; kund. i thellë; i qartë. Gjurmë (shenja, vija) të dobëta. Ngjyra të dobëta. Mbresa (përshtypje) të dobëta. Parafytyrim i dobët.
7. Që është në një shkallë më të ulët nga mesatarja për shkak të të metave të ndryshme të organeve të trupit; kund. i fortë; i mprehtë. Shikim i dobët. Ndijim i dobët. Nuhatje e dobët. E ka kujtesën të dobët.
8. Që ka pak fuqi lëvizëse a tërheqëse, që ka pak energji; që ka aftësi vepruese të kufizuar; kund. i fuqishëm (edhe spec). Motor i dobët. Rryma të dobëta (elektr.). Pushkë (kobure) e dobët. Hark i dobët.
9. Që nuk vepron menjëherë ose në mënyrë të ndjeshme në organizëm (për ilaçet etj.); që nuk ka shumë alkool ose thartor, i butë (për pijet etj.); kund. i fortë. Bar (ilaç) i dobët. Duhan i dobët. Raki (verë) e dobët. Uthull e dobët. Tretësirë e dobët.
10. Që nuk ka aftësi të madhe sulmuese a mbrojtëse dhe frymë të lartë luftarake, që mund të thyhet me lehtësi; kund. i fortë, i fuqishëm. Ushtri e dobët. Njësi e dobët. Mbrojtje kundërajrore (bregdetare) e dobët. Pikë e dobët e frontit.
11. Që nuk ka ekonomi të shëndoshë; që nuk mbështetet në baza të qëndrueshme, nuk ka ndikim të gjerë të njerëzit, nuk gëzon përkrahjen e masave dhe nuk ka pushtet të fortë e autoritet,; kund. i fortë, i fuqishëm. Shtet (vend) i dobët. Qeveri e dobët. Regjim i dobët. Klikë e dobët.
12. I pafuqishëm nga ana ekonomike; që ka pak të ardhura; i varfër; kund. i fortë, i fuqishëm. Është i dobët ekonomikisht.
13. I një cilësie jo të mirë, që nuk plotëson kërkesat e duhura. Prodhime (mallra) të dobëta. Grurë (misër, pambuk) i dobët. Tokë e dobët tokë e varfër, jopjellore. Gjellë e dobët. Vepër (vjershë) e dobët. Roman (tregim, artikull, studim) me përmbajtje (me gjuhë) të dobët.
14. Që nuk është ose nuk bëhet në masën, në shkallën a në lartësinë e duhur, që ka mjaft të meta; jo i plotë, i pamjaftueshëm, i pakënaqshëm. Punë (stërvitje) e dobët. Lojë e dobët. Mësim i dobët. Disiplinë e dobët. Kontroll i dobët. Ndihmë e dobët. Lidhje të dobëta. Pjesëmarrje e dobët.
15. Që ka dije, aftësi e shprehi të pakta ose i përvetëson këto me vështirësi; që nuk e zotëron mirë profesionin e vet, që nuk e kryen mirë detyrën a punën e vet ose që nuk e njeh mirë një lëndë a një fushë të caktuar; që nuk ecën përpara si duhet në një punë; i paaftë;; kund. i fortë. Nxënës (student) i dobët. Mësues (mjek, shkrimtar, lojtar) i dobët. Klasë (skuadër) e dobët. Orkestër e dobët. I dobët në matematikë (në fizikë, në gjuhë).
16. Që nuk ka baza të shëndosha dhe që nuk të bind, që nuk ka forcë bindëse; që nuk mbështetet në diçka të sigurt. Argumente (prova) të dobëta. Arsyetim i dobët. Mbrojtje e dobët. Shpresa të dobëta.
17. Që nuk bëhet me tërë forcën e duhur, me këmbëngulje dhe në mënyrë të vendosur e të plotë. Kërkesa të dobëta. Përpjekje (përçapje, orvatje) të dobëta. Protesta (kundërshtime) të dobëta.
18. fig. Që nuk ka karakter a vullnet të fortë, që ligështohet para vështirësive e goditjeve, që nuk ka kockë të fortë; që ndikohet e preket lehtë, që nuk e përmban veten në rrethana të rënda dhe përkulet shpejt, tepër i butë e i prekshëm; që nuk është i qëndrueshëm, i vendosur e i patundur; kund. i fortë. Njeri i dobët. Me karakter (me vullnet) të dobët. E ka zemrën të dobët. U tregua i dobët.
19. Që ka veti të ulëta ose qëllime e synime të këqija; që bie në kundërshtim me rregullat e me normat morale të shoqërisë dhe nuk pëlqehet e nuk pranohet prej saj; i ulët. Njeri i dobët. Sjellje e dobët. Qëndrim (veprim) i dobët. Me moral të dobët.
✱Sin.: i pashëndet, i pafuqishëm, fuqiprerë, fuqipaktë, i sëmurë, i ligur, i hequr, i lëmekët, trupdobët, trupbrishtë, shëndetlig, i tukequr, i thatë, i mekur, i shuar, i paktë, i bëshnjakur, shtatanik, eshtak, kockanjar, i zbrujtur, i grymosur, hallkeq, i varfër, ngordhalaq, delikat, anemik, rakitik, verdhacuk, i brishtë, i hollë, dështak, i paaftë, i pazoti, i pavendosur.
♦ *Baltë e dobët. E ka zemrën (shpirtin) të dobët (dikush) është shumë i butë a i ndjeshëm, s’e duron dot të keqen; ligështohet lehtë; ka zemër të dobët; kund. e ka zemrën të fortë. *Pikë e dobët.

ENVERÍST,~E mb. 1. Që lidhet me Enver Hoxhën, që është karakteristik për regjimin e Enver Hoxhës, i Enver Hoxhës. Regjim enverist. Diktatura enveriste. Oficerë enveristë. Turma enveriste. Traditë enveriste.
2. Që është nostalgjik për kujtimin dhe veprën e Enver Hoxhës.

ERRËSÍR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Mungesë e dritës a e ndriçimit; vend i errët; kund. dritë. Errësirë e plotë (e thellë, e madhe). Nga errësira në dritë. Jam (rri, eci) në errësirë. U futën në ca errësira. Pllakosi errësira.
2. fig. Gjendje kur diçka është e errët dhe e paqartë. Errësirë mendore. Jemi ende në errësirë, s’dimë asgjë. Errësira e urrejtjes.
3. fig. Prapambetje e madhe kulturore e arsimore; padituri. E mbajti (e la) në errësirë. Errësira ku e futi vendin ai regjim. Errësira që sjell varfëria.
✱Sin.: terr, errësim, errje, errëti, paqartësi, padituri.
♦ Çaj errësirën dal nga padituria, nga prapambetja a nga mjerimi. Dal nga errësira në dritë dal nga mjerimi në lumturi; shpëtoj nga varfëria a nga mjerimi, bëj një jetë më të mirë. Jam në errësirë (për diçka) nuk di asgjë për diçka, s’kam asnjë të dhënë; s’kam marrë vesh asgjë. Kullot në errësirë (dikush). 1. Nuk di as vetë se ç’bën; nuk kupton shumë gjëra. 2. Punon fshehtas kundër dikujt; (vepron) nën rrogoz. E la në errësirë. 1. (dikë) Nuk e arsimoi a nuk e zhvilloi mendërisht; nuk i dha njohuritë dhe dituritë e nevojshme; e mbajti në errësirë; e la në terr. 2. (diçka) Nuk e sqaroi diçka që nuk dihej, nuk e shpjegoi a nuk e bëri të njohur; nuk e zbuloi dhe nuk e ndriçoi; e la në hije₁; e la në mjegull; e la zhyt. E mbajti në errësirë. 1. (diçka) E pengoi që të njihej, e fshehu, nuk la që të merret vesh e vërteta, e mbuloi. 2. (dikë) shih e la në errësirë₁ (dikë).