FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABHAZIÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Banor i Abhazisë ose që e ka prejardhjen nga Abhazia, rajon dhe territor që ndodhet në Kaukaz, në brigjet perëndimore të Detit të Zi. Abhazianët çlirimtarë.

ANDALUZIÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Banor vendës i Andaluzisë (rajon në jug të Spanjës) ose ai që e ka prejardhjen nga Andaluzia. Andaluzian sipas theksit (pamjes, veshjes). Ligjërimi i andaluzianëve.

ANDALUZIÁN/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Banore vendëse e Andaluzisë (rajon në jug të Spanjës) ose ajo që e ka prejardhjen nga Andaluzia. Andaluziane e Seviljes. Vallëzimi i andaluzianes.

ANEMOGRAFÍ,~A f., meteor. Disiplinë që merret me studimin e erërave; përshkrimin e erërave, procesin e matjes dhe regjistrimin e forcës e të drejtimit të erës. Të dhënat e anemografisë ndihmojnë në përpilimin e hartës për erërat në rajon.

AREÁL,~I_I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. Tërësi hapësinore, kohore dhe biologjike në sipërfaqen e Tokës, pjesë e caktuar e gjeosferës në të cilën lloji, përmes bashkësisë së tij, ose individi realizohet si vazhdimësi hapësinore e kohore; hapësirë shtrirjeje. Areal i madh (i vogël). Areal i kufizuar. Areal gjeografik.
2. gjuh. Hapësirë ose zonë ku takohen veçori të një të folmeje, të një nëndialekti a të një dialekti. Areal gjuhësor. Areal dialektor. Areali i shtrirjes së habitores në shqipen.
✱Sin.: hapësirë, sipërfaqe, zonë, krahinë, regjion, rajon, territor, lëmë, fushë.

ARKIDHJÁK,~U m. sh. ~Ë, ~ËT fet. Titull dhe pozitë e lartë brenda hierarkisë së kishës (katolike, ortodokse, anglikane etj.), që ka autoritet dhe përgjegjësi për një rajon të caktuar brenda një dioqeze; ndihmës i peshkopit për rregullin dhe disiplinën kishtare.

ARKIDIOQÉZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT fet. Njësi administrative dhe gjeografike e kishës katolike; juridiksion kishtar, që përbëhet nga disa dioqeza, që drejtohet nga një kryepeshkop; qendër kryesore e aktiviteteve kishtare e administrative në një rajon të caktuar. Katedralja e arkidioqezës. Ceremonia kryesore u mbajt në arkidioqezë. Kryepeshkopi përfaqëson arkidioqezën.

ARKITEKTONÍK/Ë,~A f. 1. tek., gjeol. Struktura, organizimi dhe drejtimi i shtresave gjeologjike në një rajon shkëmbor, që përcaktojnë formën e relievit. Arkitektonika e shkëmbinjve.
2. arkit. Shkenca mbi format dhe mbi stilet e ndërtimit. Parimet e arkitektonikës. Arkitektonika në teknologji.
3. arkit. Arti dhe mënyra e ndërtimit të një objekti në të cilën pjesët përbërëse janë të lidhura mirë e bukur njëra me tjetrën në një të tërë. Arkitektonika e objektit. Arkitektonika e ndërtesave publike.
4. art. Mënyra e ndërtimit të një vepre letrare, muzikore ose figurative, në të cilën elementet përbërëse janë në përpjesëtime të drejta dhe të lidhura mirë ndërmjet tyre. Arkitektonika e veprës (e pjesës).

ASIRIÁN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Banor i Asirisë, pjesëtar i një populli të lashtë që ka jetuar në një rajon historik në Mesopotami, në zonën e sotme të Irakut Verior dhe të pjesëve të Sirisë, të Libanit dhe të Turqisë. Gjuha e asirianëve. Territoret e asirianëve. Historia e asirianëve.
2. Banor i sotëm i Sirisë, sirian, pjesëtar i grupit etnik sirian, që jeton në zonat e Irakut, të Iranit, të Turqisë dhe të Libanit të sotëm, që flet gjuhën arabe dhe që ka një kulturë të veçantë. Historia e asirianëve. Folklori i asirianëve. Veshjet dhe kuzhina e asirianëve.

ASIRIÁN/E,~IA f. sh. ~E, ~ET 1. Banore e Asirisë, pjesëtare e një populli të lashtë që ka jetuar në një rajon historik në Mesopotami, në zonën e sotme të Irakut Verior dhe pjesëve të Sirisë, të Libanit dhe të Turqisë.
2. Banore e sotme e Sirisë, siriane, pjesëtare e grupit etnik sirian, që jeton në zonat e Irakut, të Iranit, të Turqisë dhe të Libanit të sotëm, që flet gjuhën arabe dhe që ka një kulturë të veçantë. Veshja e asirianeve. Punësimi i asirianeve.

AUTONÓM,~E mb., drejt. 1. Që ka të drejtën të vendosë në mënyrë të pavarur për punët e popullsisë së vet dhe të qeveriset sipas ligjeve të veta, brenda sistemit të një shteti të madh; që ka autonomi, i pavarur, sovran. Shtet autonom. Republikë (krahinë) autonome. Rajon autonom. Institucion autonom. Sistem autonom. Gjykatë autonome.
2. Që është i pavarur; që vepron vetë, pa iu nënshtruar lidhjeve me një tërësi më të madhe. Ndërmarrje (degë, njësi) autonome. Repart autonom. Ekonomi autonome. Zhvillim autonom. Veprime autonome. Automjet autonom (pa shofer). Teknologji autonome.
✱Sin.: i pavarur, i lirë, i mëvetësuar, sovran, vetëqeverisës, vetudhëheqës, vetëvendosës.

BAHRÉINAS,~E mb. Që lidhet me shtetin e Bahreinit (Azi) ose me bahreinasit, që është karakteristik për Bahreinin a për bahreinasit, i Bahreinit ose i bahreinasve; që është krijuar nga bahreinasit. Muzika tradicionale bahreinase. Kompania bahreinase e naftës është ndër më të mëdhatë në rajon.

BREZ,~I m. sh. ~A, ~AT 1. Rrip i gjerë e i gjatë prej leshi, prej pambuku etj., që përdoret në disa krahina për ta ngjeshur në mes, duke e mbështjellë disa herë rreth e rreth; rrip i gjerë prej lëkure, prej metali etj., që ngjishet në mes e shërben për të mbajtur fishekë a armë, për stoli etj. Brez pambuku (mëndafshi, meshini). Brez i argjendtë. Brez burrash (grash). Brezi i martesës (etnogr.). Brezi i fishekëve (i armëve). Armët e brezit armë të vogla (si koburja, thika etj.), që mbahen në brez. Ngjesh (shtrëngoj) brezin. Zgjidh brezin. Mikja me shami pas brezi, / Zemrën flakë seç ma ndezi. (folk.). Kush vete me lugë në brez, me zahmet rri në trapezë. (fj. u.). Revolja i ka lezet brezit të trimit. (fj. u.). Mos e lësho brezin zvarrë. (fj. u.).
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta në fushën e sportit etj. Brez i bardhë (sport.) brez i sportistit të shkallës më të ulët në xhudo a në karate. Brez i kuq (sport.) brez i mjeshtrit të madh i arteve marciale. Brez sigurimi rrip që ngjeshin punëtorët në mes dhe që e lidhin te një mbajtëse e sigurt kur bëjnë punime në vende të larta; rrip që lidhin udhëtarët në automjete, aeroplanë etj. për të shmangur dëmtime fizike në rast rreziku. Brezi i shpëtimit rrip i gjerë prej gome që fryhet e ngjishet në mes dhe që shërben për të shpëtuar njeriun nga mbytja në ujë. Brez i zi (sport.) brez i sportistit të shkallës më të lartë në xhudo a në karate.
3. Rrip i gjatë e i gjerë, zakonisht i leshtë, me të cilin lidhim fëmijën në djep; ndrizë, dizgje. E lidhi (fëmijën) me brez.
4. Mes_2,3. Deri në brez. Brezi i duhanit gjethet e duhanit që mblidhen gjatë një vjeljeje, fletët e një dore. Lidh brezin me shami. Ngjesh në brez. Një brez njeriu i lartë.
5. Pjesë e diçkaje (e një sipërfaqeje etj.) që ka trajtë të zgjatur e të kufizuar dhe që dallohet nga e tëra; hapësirë në trajtë rripi. Brez pyjor (kodrinor). Brez kufitar. Brez mbrojtës. Brez i bleruar. Brez i kuq (i zi, i bardhë). Brez toke. Brez resh. Brez drite shirit drite në mjedis të errët. Një brez me bojë. Brezi i uljes (i ngritjes) rrip me gjatësi të caktuar brenda aeroportit ose brenda fushës së aviacionit për uljen a për ngritjen e avionëve. Brezi i sulmit (brezi i kalitjes) (usht.) vend i pajisur me gardhe, me gropa, me tarabë, me llogore etj., ku zhvillohet stërvitja ushtarake e nxënësve në shkolla, e ushtarëve në reparte etj. Ujitje me brez. Dele me brez. Kishte rënë një brez borë.
6. Dru i gjatë a shtresë betoni që vihet përgjatë murit me qerpiç, me gurë ose me tulla, për ta lidhur ose për ta forcuar. Brezi i poshtëm (i sipërm). Brez muri. Brez hekuri (betoni). Breza kundër tërmetit. Drurë për breza. Mur me breza.
7. gjeogr. Pjesë e sipërfaqes së Tokës ndërmjet dy paralelesh ose dy meridianësh; zonë e Tokës që kufizohet nga paralele të caktuara dhe që dallohet prej zonave të tjera nga ndryshime të klimës, të bimësisë etj. Brez gjeografik. Brezi i ftohtë (i ngrohtë, i nxehtë, mesatar). Brezi arktik. Brezi tropikal. Brezi i borës.
8. Tërësia e të lindurve të një gjaku kundrejt të parëve të përbashkët; tërësia e njerëzve, që kanë pak a shumë një moshë, përkundrejt paraardhësve e pasardhësve të tyre; njerëzit e një moshe a me moshë të afërt, që jetojnë në të njëjtën kohë ose që lidhen nga veprimtaria e përbashkët, që kanë qëllime të përbashkëta etj.; brezni. Brezi i parë (i dytë, i tretë). Brezi i ri (i vjetër). Breza të gjakut (etnogr.) pasardhës nga ana e babait. Breza të gjinive (etnogr.) pasardhës nga ana e nënës. Brezat e kaluar (e ardhshëm). Breza luftëtarësh. Brezat e pasluftës. Gjatë disa brezave. Beja e rreme të ndjek gjer më shtatë breza. (fj. u.).
✱Sin.: rrip, brezar, shokë, qemer, ndrizë, dizgje, baç, çimboskë, retër, bel, ndërmjet, përmjet, rrip, rriponjë, shirit, rripëtirë, vilar, vilazë, shokë, tërthorëse, boshtivan, brezare, zonë, krahinë, vend, rajon, trevë, brezni, bark, moshë, thark, leni, pot, korë.
♦ U bë brez (dikush) u dobësua shumë, u tha fare, u tret; u bë kockë e lëkurë (dikush); u bë cironkë (dikush); u bë çengel (dikush); u bë kërrabë (dikush). M’u bë *pallaskë pas brezit (dikush). Brez pas brezi që në kohë të lashta e pa ndërprerje; nga njëri brez në tjetrin; nga brezi në brez; atë pas ati; babë pas babe; bark pas barku; djalë pas djali; bir pas biri; djep pas djepi; gjysh pas gjyshi; gjysh stërgjyshi; rrënjë pas rrënje. Nga brezi në brez vazhdimisht, pa ndërprerje, në rrjedhë të pandërprerë (për trashëgimi kulturore etj.); brez pas brezi. Brezi i qiellit astr. ylberi; shoka e kumbarës krahin. Brezi i zonjës astr. ylberi; brezi i qiellit astr.; shoka e kumbarës krahin. Hedh një brez (një shtresë) ha pak, sa thyej urinë; zë fundin e barkut. E heq brezin *zvarrë (dikush) keq. E ka barkun pa brez (dikush) ha shumë, s’ka kufi në të ngrënë, s’ngopet kurrë; s’i mbushet barku (dikujt). I ka *të shtatat në brez. Lëshon brezin (i pari) (dikush). 1. Jep shkak për grindje, hap sherr; është gati të ndeshet me dikë; kërkon gjemb për këmbë; kërkon këmbë për gjemb. 2. Bën lëshime; tërhiqet; i bën (i lëshon, i hap) rrugë (dikujt). Me *lugë në brez keq. Me *peshqir në brez keq. Rri me *duar në brez (në ijë, në mes, në gji, në xhepa) (dikush). Ia shkel brezin (dikujt) i përgjigjet ngacmimit për sherr, hyn në grindje me dikë që do të zihet; e kërkon edhe vetë shkakun për t’u grindur. Me *shpatë në brez keq. Shpëtoi me *kulaç pas brezi (dikush). Shtrëngoj brezin mblidhem e detyrohem të jetoj me më pak mjete e më keq, shpenzoj më pak para dhe rroj në kushte më të vështira; përpiqem të duroj e të përballoj skamjen duke kursyer shumë; shtrëngoj rripin; e mbledh (e rrudh) dorën; e shtrëngoj dorën. Vë (vesh, ngjesh) dy breza (dikush) bëhet burrë, burrërohet, piqet e hyn në rrethin e burrave. E zbraz *koburen që në brez (dikush) tall.

EKSPOZÚESH/ËM (i), ~ME (e) Që mund të ekspozohet. Ky mozaik nuk është gjithë kohës i ekspozueshëm. Rajon i ekspozueshëm ndaj ndikimeve të jashtme. Nuk duhet të jenë të ekspozueshëm ndaj llojeve të ndryshme të abuzimeve. Shumica e objekteve janë të ekspozueshme.

EUROPEÍZ/ËM,~MI m. Lëvizje ideologjike dhe politike që mbështetet mbi themelin e përbashkët historik e kulturor të popujve të Evropës, i cili duhet të çojë në një Evropë shpirtërisht dhe politikisht të bashkuar. Dobësim i europeizmit në rajon. Europeizmi si histori mendimi. Një monografi mbi europeizmin. Një traktat për europeizmin.

EUROZÓN/Ë,~A f. Hapësira europiane e vendeve ku përdoret euroja si monedhë bazë. Eurozona është një rajon gjeografik. Kriza në eurozonë. Bankat në eurozonë. Rreziku i daljes nga eurozona.

EVROPIANIZÚAR (i, e) mb. Që ka marrë tipare evropiane, që është evropianizuar. Rajon i evropianizuar. Ballkani po bëhet i evropianizuar. Bazë ligjore e evropianizuar.

HELENIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR hist., kal. Përhap kulturën, gjuhën, mënyrën e jetesës greke te një popull ose rajon; i bëj helenë, i jap pamje apo karakter helen. Administrata e re synoi të helenizojë qytetet e Azisë së Vogël.
2. gjuh. Bëj të tingëllojë si greqisht, e kthej në formë greke.

HINDUSTÁN,~I m., gjeog. Rajon gjeografik, që i referohet pjesës kryesore të Indisë veriore dhe qendrore, shpesh duke përfshirë rajonet që sot janë pjesë e Indisë dhe Pakistanit.

IKTIOFÁUN/Ë,~A f., zool. Llojet e peshqve që gjenden në një rajon a në një ekosistem të caktuar. Studimi i iktiofaunës.