FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ARMATÚR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. ndërt. Formë prej dërrasash të mbërthyera ose prej metali, që shërben për të derdhur shtylla, trarë etj. prej betoni ose për të mbajtur a për të përforcuar një pjesë të një vepre që ndërtohet. Armaturë mbajtëse. Armaturë druri (hekuri). Armatura e urës. Ngre armaturën. Heq (prish) armaturën.
2. Shufra ose pjesë metalike të lidhura si skelet ndërmjet tyre, që vihen si përforcim brenda shtyllave, trarëve, soletave etj. të derdhura me beton. Armatura e shtyllës (e digës).
3. min. Armatesë. Armatura e galerisë.
4. tek. Pajisje, vegla dhe pjesë të vogla të makinave e të aparateve, që shërbejnë për të punuar mirë. Armatura e automjetit. Armatura e anijes.
5. Rreth, skelet ose kornizë (për syze, pasqyra etj.); kuti (për radio etj.); këllëf. Armatura e syzeve.
6. Raft ku vihen të mbështetura më këmbë armët, armëmbajtëse; raft për veglat e punës. Armatura e pushkëve. Armatura e veglave. Lë në armaturë. Marr nga armatura.
7. hist. Pajisja luftarake e një ushtari në kohët e vjetra e në mesjetë. Armaturë e lehtë (e rëndë). Armatura e luftëtarit. Heq (vë) armaturën.
8. muz. Tërësia e diezëve dhe e bemoleve, që vihen pas çelësit për të shënuar shkallën e një pjese.
✱Sin.: armatesë, përforcuese, pajisje, kornizë, rreth.

ARMËMBÁJTËS/E,~JA_II f. sh. ~E, ~ET usht. Raft ku vihen armët të mbështetura më këmbë; armaturë. Marr armën nga armëmbajtësja.

BIBLIOTÉK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Institucion që merret me grumbullimin, ruajtjen dhe përpunimin e librave, të revistave e të botimeve të tjera, që i bën këto të njohura dhe ua jep lexuesve përkohësisht për t’i shfrytëzuar; ndërtesa ose salla e këtij institucioni. Biblioteka Kombëtare. Bibliotekë shkencore (digjitale). Biblioteka e Akademisë së Shkencave. Biblioteka e universitetit (e shkollës, e fakultetit, e institutit). Biblioteka e qytetit (e lagjes, e fshatit). Bibliotekë shëtitëse (lëvizëse) libra, revista etj., që dërgohen me mjet të veçantë nga një vend në tjetrin për t'u shfrytëzuar nga lexuesit. Bibliotekë e gjallë (fig., libr.) njeri shumë i ditur, i cili i ka fituar njohuritë me studime vetjake; erudit. Salla e bibliotekës. Fondi i bibliotekës. Skedari i bibliotekës. Anëtar i bibliotekës.
2. Tërësia e librave që ka mbledhur dikush për t’i lexuar ose për të punuar me to. Bibliotekë vetjake (e pasur). Krijoj një bibliotekë.
3. Raft i posaçëm në të cilin mbahen libra. Bibliotekë me xham. Bibliotekë në mur. Bëj një bibliotekë. Vë librat në bibliotekë.
4. Libra me përmbajtje e me tematikë të afërt ose me përmasa të njëllojta, që shtypen varg nga një shtëpi botuese a që i drejtohen një grupi të caktuar lexuesish. Biblioteka e poezisë. Bibliotekë xhepi.

BUFÉ,~JA f. sh. ~, ~TË 1. Dollap në shtëpi ku mbahen zakonisht qelqurinat, pjatat, pijet dhe disa ushqime të thata; raft i gjatë ku mbahen pijet dhe ëmbëlsirat në një restorant, në një kafene etj. Bufeja e kuzhinës. Shishet vihen në bufe.
2. Lokal ku shiten pije të ndryshme, kafe, ëmbëlsira, meze etj. dhe ku njerëzit hanë e pinë zakonisht më këmbë.
3. Pritje me pije, me meze të ftohta e me ëmbëlsira; tryeza e shtruar me këto të ngrëna e pije. Bufe e pasur. Bëri bufenë e fejesës.

CEPATÁR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Dërrasë ose raft i vogël në trajtë trekëndëshi, që vihet në një kënd të murit të dhomës.

DHALLÁJKËS,~I m. sh. ~ , ~IT Enë balte që përdoret për të mbajtur dhallë. Mbi raft kishte një dhallajkës.

DIVÁN,~I_I m. sh. ~E, ~ET 1. Kanape e gjerë dhe e gjatë si shtrat, kanape e veshur si kolltuk; shtrat i ngushtë anës murit të dhomës, ku mund të ulemi ose të shtrihemi. Divan me raft. Hap divanin. Ulet (shtrihet) në divan. Fjeti në divan. Boll u shtriqe në divane, / dil në shkall’ e çaj bajame. (folk.).
2. Korridor i gjerë, zakonisht në katin e dytë të një shtëpie, ku dalin dyert e dhomave, paradhomë, mesore.
3. Ballkon i mbuluar në hyrje të shtëpisë ose në katin e dytë. Doli në divan. Hanin bukë në divan. Në verë flenë në divan.
4. hist. Këshilli i zyrtarëve me të lartë në oborrin e sulltanit të Turqisë, që kryente funksionet e gjykatës së lartë; dhoma ku mblidhej ky këshill.

DOLLÁP,~I m. sh. sh. ~Ë, ~ËT 1. Orendi me përmasa të ndryshme, që është si një arkë e vendosur me këmbë e zakonisht me dy kanate dhe që shërben për të vënë brenda rroba, ushqime a sende të tjera; raft. Dollap i madh (i vogël). Dollap druri (hekuri). Dollap buke (rrobash). Dollapi i enëve. Dollap me xham (me rrjetë teli). Dollap në mur. Hap (mbyll) dollapin. Vë (mbaj) në dollap. Çupa për prindërit – dollap me kyç. (fj. u.).
2. krahin. Dritare. Dollap qorr kamare. Dollapi i kullës.
3. bised. Qebap për të pjekur kafenë. Dollapi i kafesë.
♦ U bë *molë në dollap (dikush) keq. Dollap pa pasqyrë bised. keq. shih ka një dërrasë (ca dërrasa) mangët (dikush) tall. Më mbetën (i kam) sytë dollap. 1. Nuk më zë gjumi, nuk fle dot. 2. Vëzhgoj me kujdes, jam syçelë; i mbaj sytë hapur. I ngordhte *miu në dollap (në magje) (dikujt).

EKSPOZITÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Vend i posaçëm ku paraqiten kafshë, shpendë, prodhime etj., për t’i reklamuar para shikuesve a blerësve. Këqyra një ekspozitor me veshje. Ekspozitor i bardhë. Duhen ekspozitorë për ekspozitën e librit antik. Raft ekspozitori. Ekspozitori i mbushur plot.

ETAZHÉR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Raft për libra, objekte zbukuruese etj. Etazheri i librave. Etazher prej druri. Mori një dosje nga etazheri. Të vëna në ndonjë etazher si pa kujdes.

FILMOSTÁT,~I m. sh. ~E, ~ET kinem. Kuti (bobinë) filmi. Vuri filmostatet në raft.

FUT (FUS) vep., ~A, ~UR 1. kal. E shtie a e vë diçka brenda në një vend (në një orendi, në një vend tjetër të mbyllur); e shpie dikë a diçka në një vend të mbyllur, të rrethuar, të mbrojtur a të fshehtë; kund. nxjerr, qit. E futi në sirtar. I futi rrobat në dollap (në valixhe). I futi librat në raft. Fut në xhep. I futi dhentë në vathë. E futi nga dera (nga dritarja).
2. kal. E zhyt në ujë etj., e kredh diku në thellësi; kund. nxjerr. E futi në ujë (në liqen, në pus). I futi këmbët deri në gju.
3. kal. Ngul në tokë a në një trup; e shtie diçka në një vrimë a në zbrazëtinë e një sendi; vë. E futi gozhdën thellë. Fut krahun në mëngë. Fut çelësin në derë. Fut gishtin në unazë (unazën në gisht).
4. kal., edhe fig. Bëj që të hyjë e të zërë vend midis njerëzve a sendeve; bëj që dikush të ndërhyjë për diçka. E futën në mes. Futi ndërmjetës (dorëzanë).
5. kal. Hedh diçka në një gjë tjetër; shtie. I futi ujë verës. I fut kripë gjellës.
6. kal., fig. Bëj që ta njohë e ta kuptojë më thellë diçka ose të ketë të qartë thelbin e një çështjeje; bëj që të marrë vesh diçka të fshehtë a të panjohur; e bëj të rrahë diçka në mendje, e zhyt. E futi në thelbin e çështjes. E futi në mendime të thella.
7. kal., fig. Bëj që të hyjë thellë e të zërë vend diku, bëj që diçka të kuptohet e të përvetësohet mirë nga dikush. E kanë futur në jetën e përditshme.
8. kal., bised. Vendos një arnë, një copë etj. në një rrobë, në këpucë etj.; vë, hedh. I futi një arnë këmishës. U futi gjysma këpucëve.
9. kal. Vë mënjanë para, prodhime, ushqime etj. dhe i ruaj për t’i përdorur më vonë ose për një qëllim të caktuar, shtie në shtëpi; jap një sasi të hollash bashkë me të tjerët për një qëllim të caktuar; vë. I futën zahiretë e dimrit. Futën nga një mijë lekë secili.
10. kal. Vë dikë në një punë, e caktoj në një detyrë; e bëj anëtar të një organizate, e pranoj të marrë pjesë diku; kund. heq, nxjerr, përjashtoj. E futi në punë (në shkollë). E futi djalin në zanat. E futën në kategorinë e parë.
11. kal., fig. E përfshij brenda diçkaje, e vë a e shtoj diku; kund. heq. E futën në rendin e ditës. Nuk e kanë futur në këtë numër të revistës.
12. kal., fig. E shpie dikë në një gjendje të caktuar; bëj që dikush a diçka të vijë në një gjendje të veçantë; i kalit dikujt një ndjenjë etj. I futi në grindje (në sherr). E futi në kurth (në grackë).
13. kal., bised. Veproj shpejt me një mjet, kryej një punë a një veprim me një mjet; i heq, i shkoj; vë diçka në një makinë ose në një aparat që të punohet a të përpunohet. Ia futi me fshesë oborrit e fshiu shpejt e shpejt. I futi një përdaf murit e sheshoi murin me përdaf. I futi një të larë me makinë.
14. kal., bised. I bie me diçka, e godas fort; i jap, ia këput; i vë. Ia futi me pëllëmbë. I futi një të sharë. Ia futi një vulë (një firmë).
15. kal., fig. Bëj që dikush të nisë e të veprojë ose të marrë pjesë në diçka; hedh, vë. E futi në veprim (në lëvizje). E futi në garë.
16. kal., fig., bised. Nis diçka, e përdor a e vijoj më tej; vë; kund. heq. E futi rakinë (duhanin). E fut në përdorim (në qarkullim).
17. kal., bised. Flas në njëfarë mënyre; them diçka; flas kot; kryej diçka në tym. Ia futi qorrazi (në tym, në erë). Mos ia fut kot!
18. kal., bised. Ha ose pi diçka me një frymë a me shumicë; bëj diçka që më kënaq. Ia futi një pilaf. Ia futi një gjumi të mirë fjeti mirë e mirë.
19. kal., bised. Iki me të shpejtë e si të mundem; çaj diku. Ia futi fushës (pyllit, rripave). Ia futën përpjetë (tatëpjetë).
20. jokal., v. III, bised. Bie me shumicë (për reshjet); fryn papritur, me forcë (për erën etj.). Ia futi një shi. Ia futi një erë.
✱Sin.: shtie, vë, kall, këllas, rras, trus, zhulat, cit, zhap, shkoj, vë, qit, mbjell, marr, jap, heq, hyj, ngop, përfshij, këput, godit, hedh.
♦ E futi në batak (dikë). E fut (e shtie) në *bigë (dikë). E fut (e vë) në *brazdë (në hulli) (dikë). E futën (e rrasën) brenda e futën në burg. S’e fut (s’e vë, s’e ka) në *defter (dikë a diçka) mospërf. S’di ku të futë *kokën (kryet) (dikush). Fut *duart (diku) keq. I futi (i kalli) dreqin (*djallin) (dikujt a diçkaje). I futi (i shtiu) *të dridhurat (dikujt). Ia fut *dushk (dikush). I futi (i shtiu) *ethet (dikujt). Fut *fite (dikush). Fut *fitila (dikush). Fut *flakën (dikush). I futi (i vuri) *gërshërën (diçkaje). Fut gishtin (duart) diku përzihem në një punë që nuk më takon. E futi (e shtiu) në *grackë (dikë). Është futur deri në *grykë (dikush). Ia ka futur në *gjak (dikujt). Fut *gjemba (dikush). I fut *gjilpërat (dikujt). Ia fut (ia këput) *gjumit (dikush). Fut hundët në diçka ndërhyn në një çështje që s’të takon. E fut (e vë) në hulli (në *brazdë) (dikë). Fut *hundët (hundën) (dikush) keq. I futi *hundëzën (dikujt). I fut në një *kallëp. E fut në *kallëpe (dikë a diçka). Ia fut *katundit (dikush) vulg. Fut (kall) *këmbët (diku). *Këput e fut (rras) (dikush) keq. E futi (e shtiu) në *kllapë (dikë). S’di ku të futë *kokën (kryet) (dikush). Ia fut katundit flas pa u menduar mirë. Ia fut si kau pelës ia këput tjetër për tjetër. Fut *kokën (diku). Ia futi në *kokë (në krye) (dikujt). E fut në *kornizë (dikë a diçka) libr. Ia fut kot flas kuturu. I fut *krahun (dikujt). I futi *krimbin (dikujt). Ia futi në krye (në *kokë) (diçka). Fut *kunja (dikush). E futi (e shtiu) në *kurth (dikë). E futi (e zuri) në *lak (dikë). Ia fut (ia shtie) në *mend (diçka). Ia fut (ia shtie) në *mendje (diçka). I futi (i shtiu) *mizat (dikujt). I futi (i kalli) *murtajën (dikujt a diçkaje). S’e fut (s’e vë, s’e zë, s’e shtie) në *numër (dikë). Fut *pyka (dikush). Ia fut *qorras (dikush). E futi (e shtiu) në *rreth (dikë). E futi (e vuri) në *sirtar (diçka). Fut *spica (dikush). I fut *spicat (dikujt). E fut nën sqetull dikë e marr në mbrojtje. Fut (shtie) shejtanin (djallin) në shishe është shumë i zoti, i shkathët e dinak. I fut (i vë) shkopinj në rrota i nxjerr pengesa e ngatërresa. Ia fut (ia lëshon) *shpatit (dikush). E fut në shpirt (në *zemër) (dikë a diçka). E futi në *shtrungë (dikë). E futi në *torbë (dikë). Ia fut në *tru (diçka). Fut *turinjtë (dikush) keq. Ia fut në *tym (dikush). E futi (e shtiu) në *thes (dikë) keq. I ka futur (i ka ngulur) *thonjtë. E ka futur ndër *thonj (dikë). I fut thumba dikujt e bëj të dyshojë a të shqetësohet për diçka. E futi në *valle (dikë). E futi (e shtiu) në *vathë (dikë). Më futi (më shtiu) *veremin (dikush a diçka) vjet. Ia futi (ia shtiu) në *vesh (dikujt). Fut ujkun në vathë fut armikun në shtëpi. Ia fut vetes vras veten; dëmtoj veten. I fut (heq, vë) vizë (vijë) dikujt a diçkaje nuk e përfill më; e fshij nga defteri. E fut në *zemër (në shpirt) (dikë a diçka). I futi (i shtiu) *xixat (dikujt). E futi në *xhep (dikë). E fut (e vë) në *xhep (diçka). E futi në *zdrukth (dikë). I fut në një *zdrukth. I futi (i shtiu) *zekthin (dikujt). E fut në *zemër (në shpirt) (dikë a diçka). E futi e vuri (e vuri) në *zgjedhë (dikë). Fut *zjarrin (dikush). Fut *zjarrin në kashtë (dikush).

GALVANIZÚAR (i, e) mb., tek. Që është veshur me zink, që ka kaluar në procesin e galvanizimit. Tel i galvanizuar. Çeliku i galvanizuar. Raft metalik i galvanizuar.

HAPÉ,~JA_II f. sh. ~, ~TË krahin. Raft ku vihen enët e kuzhinës. Vëri sahanët në hape.

HAZËRÍM,~I m. sh. ~E, ~ET vjet. 1. Veprimi kur hazëroj diçka ose kur hazërohem.
2. Përgatitja e gjërave ose e plaçkave që duhen për t’i marrë me vete (në një çantë, valixhe, kuti); rregullimi i tyre në një vend (dollap, raft, sirtar etj.); përgatitja e ushqimit duke e bërë gati për ta shërbyer. Hazërimi i drekës.
✱Sin.: përgatitje, parapërgatitje, ormisje, nderqje, rregullim.

KAMÁR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Vend i hapur në murin e një shtëpie a kuzhine (zakonisht përbri oxhakut), që përdoret si raft a si dollap, ku mbahen orendi të përdorimit të përditshëm; mazgallë. Kamare për xhezven dhe filxhanët.
2. Kabinë e vogël në një anije, në një tren etj.
3. Furriku i pulave.
4. fig., keq. Goja (si aparat artikulimi). Mbylle kamaren!
✱Sin.: mazgallë, furrik, gojë.
♦ E ka gojën kamare (dikush) përçm. 1. Ha shumë, nuk ngopet me të ngrënë; është grykës. 2. Është llafazan i madh, flet e flet pa pushim; e ka gojën shpellë; e ka gojën çorap; e ka gjuhën të gjatë; s’i pushon goja (dikujt). Vë këmbët në kamare (dikush) është kokëfortë, ngulmon në kërkesën a mendimin e tij; ngul këmbë si mushka.

KAT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Secila nga hapësirat horizontale të një ndërtese a pallati me disa apartamente të ngritura njëra mbi tjetrën, në të njëjtin nivel a lartësi. Kati i parë (i dytë) i pallatit. Ndërtesë me shumë kate.
2. Secila nga raftet ose ndarjet horizontale brenda një dollapi; raft. Kati i parë i dollapit.
3. bot. Grupim drurësh a bimësh që rriten në të njëjtën lartësi gjeografike dhe kërkojnë të njëjtën klimë. Kati i shkurreve (i pishave, i drurëve halorë).
♦ Hap kat e kat hap të dyja kanatat e një dere, e një dritareje etj.

LÍB/ËR,~RI m. sh. ~RA, ~RAT 1. Vepër shkencore, mësimore, letrare etj. me fletë të shtypura e të lidhura së bashku në një vëllim. Libër i ri (i vjetër). Libër i trashë (i hollë). Libër i rrallë. Libra shkollorë. Libri i parë shqip. Libri i gjuhës (i historisë, i gjeografisë). Librat e bibliotekës. Raft librash. Lidhja e librave. Botoi një libër. Blej një libër. Ka lexuar shumë libra.
2. Një nga pjesët kryesore të një vepre letrare ose shkencore, e cila është botuar në disa vëllime ose në disa pjesë; vëllim, ble. Libri i parë i kompletit të Rexhep Qosjes. Libri i parë (i dytë) i një romani.
3. vet. nj. Tërësia e veprave të shkruara në një nga fushat e dijes e të artit; tërësia e veprave që trajtojnë një çështje a një problem të caktuar; tërësia e veprave që botohen në një vend a në një gjuhë të caktuar; letërsi. Libri politik. Libri letrar (artistik). Libri tekniko-shkencor. Libri shqip. Ekspozita e librit shqiptar. Panairi ndërkombëtar i librit.
4. Shumë fletë të pashkruara ose me vija, të lidhura së bashku si fletore e trashë e me kapakë të fortë, e cila përdoret për të mbajtur shënime të ndryshme; regjistër. Libri i amzës. Libri i nderit. Libri i përshtypjeve. Libri i të ardhurave (fin.). Libri i ngjarjeve. Libër i artë regjistër nderi, ku shënohen emrat e njerëzve më të shquar. Libër i bardhë përmbledhje dokumentesh e shkrimesh zyrtare me të dhëna për një ngjarje a për një çështje të rëndësishme. Libri i regjistrit themeltar.
✱Sin.: vëllim, botim, vepër, ble, letërsi, tekst, librushkë, regjistër, qitap.
♦ Libër i hapur libr. Njeri i çiltër, pa të fshehta, që gjithkush e njeh shpejt dhe e kupton lehtë.
2. zool. Pilivesë (Libella depressa), lloj kandre.

LÚAJTSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që mund të luajë nga vendi ku është, i lëvizshëm; kund. i paluajtshëm. Raft i luajtshëm.
2. Që nuk qëndron në vend, i lëvizshëm. Tokë e luajtshme.
3. drejt. Që nuk është i lidhur me tokën dhe me ndërtesat si pronë a si pasuri e dikujt, që mund të mbartet nga një vend në një vend tjetër (për paratë, orenditë etj.); kund. i paluajtshëm. Pasuri e luajtshme.
✱Sin.: i lëvizshëm, i paqëndrueshëm, i lëkundshëm, i tundshëm.

LËPÍZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Dërrasë e vendosur gjatë murit dhe e dalë përpara, që shërben për të vënë mbi të enë e sende të ndryshme; sergjen, raft. I vënë (i mbajnë) enët në lëpiza.