FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BARBÁR,~E mb. 1. hist. Që ka të bëjë me popujt e tjerë, të cilët grekët dhe romakët e vjetër i mbanin si të pazhvilluar dhe i quanin me përbuzje me emrin “barbarë”. Fiset (racat) barbare. Dyndjet barbare. Ekspedita barbare. Ushtritë (hordhitë) barbare. Turma barbare. Me origjinë barbare. Gjuhë barbare (gjuh.) gjuhë që nuk ishte as greqishte e vjetër e as latinishte.
2. keq. Që shkatërron e vret pa mëshirë, i egër; shkatërrimtar e mizor, i hurit dhe i litarit. Masakër barbare. Çeta barbare.
3. përb. I prapambetur e primitiv në zhvillimin e tij, i pagdhendur e i pakulturuar; kund. i qytetëruar. Armiku barbar. Zgjedhë barbare. Sundim (agresion, sulm) barbar. Mjete barbare. Veprim (qëndrim, akt) barbar. Ligj barbar. Sjellje barbare. Kushte barbare.
✱Sin.: i egër, i pamëshirshëm, shkatërrimtar, mizor, çnjerëzor, gjakatar, gjakësor, i tërbuar, i prapambetur, primitiv, i pagdhendur, i pakulturuar, i pashkolluar.

CIVILIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal., libr. Qytetëroj; e bëj dikë të qytetëruar, të kulturuar dhe të edukuar. Shtypi është munduar të civilizojë e të futë kurajën në çdo qelizë të shoqërisë shqiptare.

CIVILIZÚAR (i, e) mb., libr. Që është civilizuar; i qytetëruar. Shtet ligjor i civilizuar. Kombe (vende) të civilizuara dhe demokratike. Sjellje e civilizuar.

EKONOMIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. E shpenzoj a e përdor diçka me ekonomi; vë diçka mënjanë, kursej. Ekonomizoj materialet (lëndën e parë). Bota e qytetëruar ekonomizonte pasurinë pyjore. Si e ekonomizoj kohën time. Një bashkim që ekonomizon përdorimin e burimeve.
2. fig. Kursej. Ekonomizon energji duke rregulluar temperaturën. Trajneri ekonomizoi forcat në pjesën e dytë. Qëllimi për të ekonomizuar kohën.

EMANCIPÚAR (i, e) mb. 1. Që është çliruar nga varësia e dikujt a e diçkaje, që është emancipuar. Shoqëri e emancipuar. Gra të emancipuara. Kam votuar si njeri i emancipuar. Nuk e dimë sa e emancipuar politikisht është shoqëria.
2. Që ka hequr dorë nga kufizimet morale, që është çliruar nga pengesat e një morali konvencional. Mendja e saj e hapur dhe e emancipuar. Luftonin për një jetë më të emancipuar. Duhet të jemi të emancipuar në të gjitha pikëpamjet.
✱Sin.: i çliruar, i ndriçuar, i qytetëruar, i zhvilluar.

GDHEND vep., ~A, ~UR kal. 1. E bëj të rrafshët me sëpatë, me thikë a me daltë sipërfaqen e një druri, të një guri a metali; latoj. Gdhend drurin. Gdhend trarët. Gdhend bishtin e sëpatës.
2. Skalit me daltë a me diçka tjetër të fortë sipërfaqen e rrafshët të një druri, të një guri a të një metali për të bërë aty një figurë, për të shkruar një emër etj.; skalit. Gdhend shkronjat (një mbishkrim, një emër). Gdhend një figurë (një fytyrë). Gdhend në dru (në gur, në mermer, në metal).
3. Bëj një send prej druri, prej guri a prej metali, duke e gërryer a duke e kruar me daltë. Gdhend një lugë. Gdhend një bust.
4. fig. Përpunoj me kujdes, limoj për ta bërë sa më të përsosur; e tipizoj bukur, e paraqit dikë me tipare të qarta e tipike në një vepër letrare. Gdhend vargun. Gdhend stilin. Gdhend figurën e heroit. E ka gdhendur si në mermer.
5. fig. Ngulit diçka në mendje a në kujtesë. Gdhend në kujtesë.
6. fig., bised. Edukoj, mësoj dikë që të jetë i njerëzishëm, i shtruar e i dëgjueshëm, që të dijë të sillet në shoqëri si njeri i qytetëruar; i jap kulturë dhe arsim dikujt; shtroj, zbut një njeri të pabindur. E gdhendi shkolla (shoqëria, puna, familja). E gdhendën librat.
7. bised. Rrah, zhdëp. E gdhendi në dru.
✱Sin.: latoj, përlëpij, çepelis, skalis, thadroj, grapcoj, çekanis, zdrugoj, përpunoj, ngulis, rrah shtroj.

MORALITÉT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Parimet në lidhje me dallimin midis sjelljes së drejtë dhe të gabuar, midis sjelljes së mirë dhe të keqe. Në përputhje me moralitetin e popujve të qytetëruar. Diskutoj për problemet e moralitetit.
2. Një sistem i veçantë vlerash dhe parimesh të sjelljes së mirë; kund. amoralitet. Moraliteti i një personi nuk përcaktohet vetëm nga ajo që ai bën, por edhe nga ajo që nuk bën. Vendos moralitetin në shoqëri. Bashkekzistenca e dy moraliteteve të ndryshme.
3. Masa në të cilën një ide, veprim a qëndrim është moral; kund. amoralitet. Të kesh zero moralitet, ky është fundi. Po ndiqja një bisedë për moralitetin e një poezie.

NJERÍ,~U m. sh. NJÉRËZ, NJÉRËZIT 1. Qenia e gjallë më e lartë, që është e aftë të mendojë e të flasë, të bëjë vegla e t’i përdorë ato në procesin e punës shoqërore; pjesëtar i shoqërisë njerëzore. Njeriu i parë. Njerëzit e lashtë. Njeriu i shpellave. Njeri i zhvilluar (i qytetëruar). Organizmi i njeriut. Të drejtat e njeriut. Një grup njerëzish. Shfaqja e njeriut në Tokë. Njeriu për njeriun është. (fj. u.). Njeriu, sa rron, mëson. (fj. u.). Mali me mal s’piqen, njeriu me njeriun piqen. (fj. u.).
2. Pjesëtar i shoqërisë njerëzore, i parë si mishërues e bartës i disa tipareve dalluese të karakterit, i cilësive morale e i aftësive mendore dhe i lidhur me mjedisin a me rrethin ku jeton e punon. Njeri i mirë (i ndershëm, i drejtë). Njeri i butë (i urtë, i dashur, i thjeshtë, i qeshur). Njeri i pjekur (i vendosur). Njeri i mrekullueshëm. Njeri i madh (i njohur, i dëgjuar). Njeri i keq (i lig, i poshtër, gënjeshtar, i ulët, i dobët). Njeri i marrë. Njeri i ftohtë. Njeri i punës. Njeri i artit (i kulturës, i shkencës, i pendës, i pushkës). Njeri i besës (i fjalës, i gojës). Njeri i rrugëve (i qejfit, i lekut). Njeri me mend. Njeri me shkollë. Njeri me vullnet të mirë. Ç’njeri është?
3. Pjesëtar i shoqërisë njerëzore, i cili mishëron e përfaqëson vetitë më të mira të qenies së gjallë të zhvilluar në shkallën më të lartë (në kundërvënie me kafshën). Para së gjithash duhet të jesh njeri. Ai s’është njeri. Puna të bën njeri. - Sillu si njeri! - Atij i them njeri unë! Të trajton si njeri. Flet (përgjigjet) si njeri.
4. kryes. sh. Farefisi, të afërmit më të ngushtë. Njerëzit e mi. Njerëzit e shtëpisë. Njerëzit e nuses (e dhëndrit). Te njerëzit e vet. Njeri pa njeri njeri që ka mbetur i vetëm, pa të afërm.
5. I besuar i dikujt, mbrojtës a përkrahës i dikujt; ai që është në shërbim të dikujt. Ishte njeriu i ministrit. Është njeriu ynë (i tyre). Është njeri i miqve tanë.
✱Sin.: vdekatar, i vdekshëm, rob, njerëzim, person, vetë, shpirt, frymë, gojë.
♦ Ç’ha *goja e njeriut. Është bërë *gjysmë njeriu (dikush). E bëri *gjysmë njeriu (dikë). Një *grusht njeri. Njeri pa njeri dikush që është fare i vetëm, jetim a i braktisur; ai që s’ka kush ta mbrojë, ta mbështetë a ta përkrahë. Pesë (dy) *para njeri (burrë). S’ia pret njeri *qimen (dikujt). Nuk sheh dy *sy njeriu (dikush). *Shpirt njeriu. S’e zë (s’e kap) njeri për bishti (dikë a diçka) shpërf.

NJERIDÁSHËS,~E mb., libr. Që i do e i ndihmon njerëzit, që u bën mirë të tjerëve; filantrop. Ishte shumë njeridashës. Apelojmë ndjenjat njeridashëse të popujve të qytetëruar.

NJERËZORËZÚAR (i, e) mb. 1. Që është njerëzorëzuar; që është bërë njerëzor a më njerëzor; që është bërë si njeri, që është mbushur me përbërës të jetës së njeriut. Krijimi shumë i shpejtë i teksteve të njerëzorëzuara.
2. fig. I qytetëruar, i edukuar, i emancipuar, i latuar.
✱Sin.: i njerëzuar, i humanizuar, i qytetëruar, i edukuar, i emancipuar, i latuar, i gdhendur.

OKSIDENT,~I m. Vendet perëndimore në raport me Lindjen; bota e qytetëruar perëndimore, kulturat, mendësia dhe traditat e shoqërive perëndimore; kund. Orient. Arti i Rilindjes është një nga arritjet më të mëdha të Oksidentit. Letërsia moderne shqiptare është ndikuar shumë nga Oksidenti. Kundërvënia midis kulturës dhe injorancës, Oksidentit dhe Orientit, qytetit dhe fshatit. Dy botë të ndara, Orienti dhe Oksidenti.

OKSIDENTÁL,~E mb. 1. Perëndimor; që lidhet me Perëndimin, me botën e qytetëruar perëndimore, kulturat, mendësinë dhe traditat e shoqërive perëndimore; kund. oriental. Trashëgimia e mendimit oksidental. Qëmtohen vlerat dhe normat e shoqërive të ndryshme europiane, arabe, orientale dhe oksidentale. Mendim oksidental mendim i frymëzuar nga tradita e Europës Perëndimore.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit. Ai shndërrohet menjëherë në oksidental militant. Shqiptarët kanë një identitet: nuk janë as orientalë e as oksidentalë.

PACIVILIZÚAR (i, e) mb. I paqytetëruar; kund. i qytetëruar. Mjedis i pacivilizuar.

PAQYTETARÍ,~A f. Mungesë qytetarie; kund. qytetari. Dhunë e paqytetari, bërtitje e kacafytje, fyerje e kërcënime. Një komb duhet të ketë gjuhën e tij, të jetë i qytetëruar, se ashtu si egërsirë dhe paqytetari e dituri, nuk rron dot për shumë kohë.

PAQYTETËRÚAR (i, e) mb. 1. Që nuk ka arsim e kulturë dhe që nuk di të sillet në shoqëri; që nuk i njeh rregullat e mirësjelljes, i paedukuar; kund. i qytetëruar. Njeri i paqytetëruar.
2. Që është ose ka mbetur në një shkallë të ulët zhvillimi ekonomik e shoqëror, arsimor e kulturor. Fise të paqytetëruara.
✱Sin.: i pakulturuar, i pacivilizuar, i breshtë, i paedukuar, i paarsimuar, i pagdhendur, primitiv, i egër.

►QYTETËR/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Ngrihem në një shkallë më të lartë zhvillimi, arsimimi, kulture etj.; bëhem i qytetëruar. Ky vend po qytetërohet përditë.
2. pës. e QYTETËRÓJ.
✱Sin.: zhvillohem, kulturohem, arsimohem, edukohem.

QYTETËRÚAR (i, e) mb. 1. Që ka arsim e kulturë dhe që di të sillet në shoqëri; i edukuar. Njeri i qytetëruar.
2. Që është në një shkallë të lartë zhvillimi shoqëror, kulturor e material. Komb i qytetëruar. Vend i qytetëruar. Popull i qytetëruar.
3. keq., iron. Që e paraqit veten më të zhvilluar, duke përbuzur të tjerët si më të ulët e të e të prapambetur. Një nga finokët i quante gjoja vende të qytetëruara.
✱Sin.: i edukuar, i arsimuar, i kulturuar.

VEGËJÁSHT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT keq. 1. Ajo që i mban këmbët të zbuluara deri te kofshët (pa pantallona, me fund të shkurtër). Ashtu vishet ajo vegëjashta.
2. fig., keq. Ajo që ka sjellje të dyshimta si femër; që s’i vjen turp të bëjë diçka të pandershme, që s’ka turp, e paturp, e pacipë. Ajo vegëjashta s’ka marre, as turp. S'ka dert për fytyrë ajo vegëjashta. Vegëjashta e pamarre. Është qytetëruar si tepër kjo vegëjashtë.