FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ARÍ,~U m. sh. ~NJ, ~NJTË 1. zool. (lat. Ursus) Kafshë e egër gjitare, mishngrënëse, me trup të madh e të rëndë, të mbuluar me qime të ashpra, me ngjyrë të murrme a të bardhë. Ariu i murrmë. Ariu i bardhë. Ari pylli. Arinjtë e cirkut. Lëkurë ariu. Putër ariu. Ecën si ari ecën rëndë. Punon si ari punon fort.
2. fig., bised. Njeri i rëndë e i ngathët, por i fortë; njeri i pagdhendur, që sillet në mënyrë të vrazhdë.
3. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme arinjsh: Ariu amerikan (lat. Ursus americanus, Euarctos americanus) ariu i zi. Ariu i bardhë (lat. Ursus maritimus, Thalarctos maritimus) ari trupmadh me gëzof të bardhë që jeton në Polin e Veriut, që është përshtatur për të jetuar në mjedise të ashpra dhe me akull dhe që peshon prej treqind e pesëdhjetë deri shtatëqind kilogramë; ariu polar. Ariu i detit (lat. Enydra lutris) ari me gëzof të dendur e të butë me ngjyrë të kafenjtë, të hirtë ose të zezë, që jeton në ujërat e ftohta, që është i shoqërueshëm dhe përdor një varg tingujsh për të komunikuar; lundra e detit. Ariu i diellit ariu malajas. Ariu i Himalajeve ariu i kuq. Ariu i kuq (lat. Ursus arctos isabellinus) ari me gëzof në ngjyrë kafe, i përshtatur për të jetuar në mjediset e ashpra dhe të ndryshme të rajoneve malore, me trup të gjatë deri në dy metër dhe me peshë nga njëqind deri në dyqind kilogramë; ariu i Himalajeve. Ariu malajas (lat. Ursus malayanus, Helarctos malayanus) kafshë vetmitare, me gëzofin në ngjyrë të zezë a gri të errët, me një shenjë të bardhë karakteristike në gjoks në formën e shkronjës U ose të shkronjës V; ariu i diellit. Ariu i murrmë (lat. Ursus arctos) ari shumë i njohur, me ngjyrën e gëzofit nga e verdha e hapur deri në të kafenjtë të errët ose të zez,ë me gjatësia trupore dhe më pesha të ndryshme, që varen nga nënlloji dhe vendi i jetesës. Ariu panda (lat. Ailuropoda melanolleuca) ari bimëngrënës e rrallë mishngrënës, me gëzof me ngjyrë të zezë e të bardhë, me gjatësi trupore deri në dy metër, me peshë deri njëqind e njëzet e pesë kilogramë dhe që jeton në pyjet me bambu në malet e larta të Kinës. Ariu i përhimë (lat. Ursus arctos horribilis) ari u murrmë, që jeton në vetmi, me gjatësi që arrin deri në dy metër e gjysmë e me peshë deri në dyqind kilogramë. Ariu përtac (lat. Melursus ursinus) lloj i veçantë i arinjve që jeton në territorin indian dhe që peshon deri në njëqind e pesëdhjetë kilogramë, me gjatësi trupore deri në një metër e tetëdhjetë centimetër, që jeton në vetmi dhe ushqehet kryesisht me insekte, termite, milingona etj. Ariu polar ariu i bardhë. Ariu me syze (lat. Tremarctos ornatus) ari që jeton kryesisht në Amerikën e Jugut, me peshë deri në dyqind kilogramë, me gjatësi trupore deri në dy metër, me gëzof të zi ose ngjyrë kafeje të errët dhe me njolla të bardha ose të verdha rreth syve. Ariu i shpellave (lat. Ursus spelaeus) ari bimëngrënës me tru të madh, që ka jetuar në shpella në Evropë para mijëra vjetësh, me peshë deri në një mijë kilogramë. Ariu me xhep (lat. Phascolarctos cinereus) koalë. Ariu i zi aziatik (lat. Ursus thibetanus, Euarctos thibetanus) ari i murrmë e i zi me kraharor të bardhë, që jeton në disa pjesë të Azisë me trup mesatar, me shenjë të bardhë në kraharor në formën e shkronjës V, me kokë e madhe, me veshë të mëdhenj e me kthetra të forta e të mprehta. Ariu i zi (lat. Ursus americanus, Euarctos) ari me gëzof të zi, me gjatësi trupore deri në dy metër, me peshë deri në katërqind kilogramë, që jeton në pyje, në zona të mbrojtura dhe jo rrallë pranë vendbanimeve njerëzore.
✱Sin.: gojëkyçyr, gojëlidhur, tezë.
♦ Bën *gjumin e ariut (e arushës) (dikush). Hahet me ariun (dikush) është shumë i fortë dhe trim; ia shkul gjuhën ujkut. Ia heq *gjuhën ariut (dikush). Mban *shtegun e ariut (dikush) keq. *Pallë ariu thjeshligj. Pinë arinjtë, pinë dhe minjtë shaka. thuhet për ata që dehen shpejt, që pihen me një gotë raki; dehet pa pirë (dikush) iron. E tremb ariun me *shoshë (dikush) iron. I var *zilen ariut (dikush) shaka. E vranë ariun iron. iku ajo kohë, nuk është si më parë, nuk ka më të mira pa fund; ka kaluar ajo kohë kur e gjeje çdo gjë gati, s’ka më aq lehtë ose qyl; s’ka më qofte te daja iron; s’këndon më ajo qyqe.

BADIHAVÁ ndajf., bised. 1. Pa paguar asgjë; pa shpërblim; falas, shumë lirë, gati falas. Merrte (jepte) badihava. Hante badihava. Punonte badihava. E bleu (e shiti) badihava. Sapuni pesë para, / Ujët badihava. (folk.). Kujunxhi të kam vëlla, / Më tret florinë badihava. (folk.).
2. fig. Pa dobi, kot së koti, kot; pa e marrë me gjithë mend dhe pa ndier përgjegjësi; në erë, në tym. Fliste (bluante) badihava. Dëgjonte badihava. Puno badihava, po mos rri badihava. (fj. u.).
✱Sin.: falas, gratis, darovisht, xhaba, qyl, qelepir, humbazi, veresie, bosh, humbur, huq.

BOSH ndajf., bised. 1. Zbrazur, pa njeri a pa gjë tjetër brenda; pa gjë në duar; kund. plot. Solli një enë (një kuti) bosh. Erdhi me duar bosh. Mbeti vendi bosh. U kthye bosh. E kishte barkun bosh s’kishte ngrënë asgjë, ishte i uritur. E kishte shtëpinë bosh. E kishte xhepin bosh. E shkrepi pushkën bosh. E bëri bosh e zbrazi, ia hoqi gjërat që kishte brenda. E la bosh. Është bosh në shtëpi. Më mirë djepi bosh se shejtani brenda. (fj. u.). Kush hedh këmbën bosh, bie përposh. (fj. u.). Një ditë mbetet barku bosh dhe tërë jetën s’e harron. (fj. u.).
2. Pa ngarkesë, pa kryer punë të dobishme ose pa plotësuar qëllimin për të cilin bëhet. Lëvizje bosh. Goditje bosh. Rrotullohet bosh. Makina punonte bosh.
3. fig. Kot, humbur, huq, pa dobi, pa vlerë; pa kuptim. Rri bosh. Flet bosh. I shkoi (i vajti) puna (mundimi) bosh. E bëri rrugën bosh. I shkoi fjala bosh. Krevati mbeti bosh. I ziu bosh u ndodha, / Të flisja më merrej goja. (folk.). Në mendje bosh e në fjalë fushë. (fj. u.).
✱Sin.: zbrazët, zbrazur, lirë, tytë, fyell, firë, dakull, kot, humbur, dëm, humbazi, batall, fuq, kuturu, badihava, qyl, veresie, sallamatas, huq.
♦ Me *barkun bosh (të zbrazët). Ta bën fjalën bosh (dikush) nuk ta pranon, nuk e merr parasysh, të hedh fjalën poshtë. Me *duar bosh (zbrazur, thatë). E ka kokën (kryet) bosh (dikush). 1. Nuk i vjen asnjë mendim në kokë; është i hutuar e nuk di ç’të bëjë; nuk i punon truri (dikujt); është mizë pa kokë (pa krye). 2. Nuk di gjë fare, nuk ka mësuar asgjë, është i paditur; s’ka tru; s’ka tru (në kokë); është poç nga koka (nga mendja); është trokë nga mendja; është trëndelinë (nga mendja); kund. e ka kokën (kryet) plot. S’i mbetet luga bosh (dikujt) s’mbetet pa ngrënë, ka kurdoherë diçka për t’u ushqyer; s’i thahet luga. *Misër në thes e tenxheret bosh (dikush) iron. U ndodha (më zuri) bosh isha i papërgatitur para diçkaje të papritur, nuk dita si të përgjigjesha a si të veproja në një rast të vështirë; u kapa në befasi; s’e kisha në dorë veten. I shkoi fjala bosh (dikujt) nuk ia plotësuan kërkesën, ankesën etj.; nuk ia arriti asaj që kërkonte, nuk i shkoi. Me *xhepin bosh (zbrazët).

BÝTH/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT bised. 1. anat. Pjesa e prapme e trupit të frymorëve në fund të kurrizit; organi i jashtëqitjes dhe mollaqet; të ndenjurat. Bytha e foshnjës. Bytha e kalit. Bytha e pulës. Rri në bythë. I dha një shkelm bythëve. Me bythën sa të pulës, do (kërkon) vezë sa të patës. (fj. u.).
2. Fundi i një ene nga ana e jashtme. Bytha e kusisë (e kazanit, e tiganit).
3. Pjesa e poshtme e një druri a e një sendi që rri pingul në tokë, fundi i një druri, rrëza. Bytha e fikut (e ullirit, e lisit, e arrës, e kumbullës). Në bythë të mullarit.
4. Bythçe.
5. krahin. Rrënjë (edhe si njësi numërimi). Njëqind bythë ullinj.
6. Bifton. Kudo shkon e ka bythë me vete.
7. fig., bised. Fuqi, forcë; përgjegjësi, zotësi, trimëri. - Kush ka bythë, le të shkojë në digë.
✱Sin.: prapanicë, të ndenjura, rrëzë, bythçe, rrënjë, bifton, banike, fuqi, forcë, përgjegjësi, zotësi, aftësi, këllqe, trimëri, guxim.
♦ Të bëhet *binjak pas bythe (dikush) bised. U bë *bythë (dikush) keq. vulg. shih u bë tapë (dikush). Bythë më bythë bised. shumë pranë, ngjitur; ngjeshur. Bythë e plasur (nga Kolonja)! shpërf. vulg. as që mërzitem kur dikush zemërohet, as që dua t’ia di kur ai është i pakënaqur, kur inatoset etj.; s’më plas bytha. Më çau bythën (dikush) përb. vulg. më mërziti shumë dikush me fjalë, me kërkesa a me ankesa, s’dua ta dëgjoj më e as të merrem më me të; s’e duroj dot dhe s’ia kam frikën; më çau trapin shpërf. vulg.; më çau veshët mospërf.; më çau kokën mospërf. I di bytha (dikujt) tall. vulg. di ç’të kërkojë, e njeh ç’është e mirë për të, zgjedh diçka që i pëlqen (edhe kur nuk është për të). Do bythë (diçka) vulg. është shumë e vështirë (një punë, një sipërmarrje a një veprim) dhe kërkon forcë, energji e qëndresë. S’i ka hequr *shtytkat nga bytha (dikush) bised. përçm. vulg. Është *bark e bythë (dikush) përçm. vulg. Është bythë e brekë (me dikë) keq. vulg. është tepër i afërt me dikë, është i lidhur shumë ngushtë me të; s’kanë kufi midis tyre e mund të bëjnë çdo gjë të keqe së bashku; pjerdh në një poç (me dikë) keq. vulg. Është bytha e dreqit (dikush) përb. është i zgjuar dhe i djallëzuar; është dinak i madh dhe shumë i prapë; nuk ia hedh dot për asgjë; i del mbanë çdo situate të vështirë; ia kalon edhe dreqit në djallëzi; ka lindur përpara shejtanit keq.; ka bërë shkollën e shejtanit keq. Është për të fshirë bythën (diçka) mospërf. vulg. nuk ka asnjë vlerë. S’ka bythë të rrijë (diçka) tall. vulg. është diçka jashtë mendjes, nuk mund të kuptohet a s’mund të pranohet, nuk duhet bërë, nuk shkon. S’ka më bythë viçi tall. nuk është më bollëk si më parë; ka kaluar ajo kohë kur e gjeje çdo gjë gati, s’ka më aq lehtë ose qyl; s’ka më ha Muço, pi Muço; s’ka më qofte te daja iron.; s’këndon më ajo qyqe. E ka *damar pas bythe (dikë) bised. iron. I lëpin bythën (dikujt) përb. vulg. i lutet dikujt, i bën qejfin dhe i shërben i poshtëruar, i përulet e i nënshtrohet pa pikë turpi e dinjiteti; i bëhet bajgë bised. S’ia mban bytha (dikujt) tall. vulg. ka shumë frikë, nuk guxon të përballojë një rrezik a t’ia hyjë diçkaje të vështirë. E mban pas bythe (dikë) përb. vulg. nuk e ndan nga vetja dhe e mëson keq të jetë i varur prej tij a të marrë huqet e tij, të bëhet i dobët e i përkëdhelur etj. Si *miza në bythë të kalit vulg. iron. S’më plas (s’më pëlcet) bytha (për dikë a për diçka) shpërf. vulg. as që dua t’ia di, nuk më ha meraku, nuk shqetësohem fare; bythë e plasur! shpërf. vulg. Ia pret bytha perin (spangon) (dikujt) iron. vulg. është shumë i zgjuar e i zoti, është i shkathët e me përvojë, nuk ia hedh dot njeri; është për t’i qitur (për t’i nxjerrë) sytë (dikush); të ha në dritë të syrit (dikush); kund. i ka trutë hime (krunde) (dikush) shpërf. Më rruan bythën (dikush) përb. vulg. s’ka ç’më bën fare, s’ia kam fare frikën, s’ka fuqi të më bëjë keq; më rruan bishtin përb. bised.; më rruan trapin shpërf. vulg. Kur të shohësh bythën e mizës përb. vulg. kurrë, asnjëherë; kur të bashkohet (të puqet) qielli me tokën; kur të bëhen dy ditë bashkë. S’i zë bytha *vend (dikujt) keq. vulg.

DAROVÍSHT ndajf. Falas, si peshqesh. Ia dha darovisht.
✱Sin.: falas, badihava, gratis, qyl, qelepir, humbazi, veresie.

FÁLAS ndajf. 1. Pa paguar asgjë; pa kërkuar asnjë shpërblim, pa shpërblim. Ia dha falas. Punoi falas atë ditë. Arsim (shërbim shëndetësor) falas.
2. Shumë lirë, gati pa para. E shiti (e bleu) falas.
✱Sin.: gratis, darovisht, qyl, badihava, veresie.

FYTÁK,~E mb. Qelepirës, qelepirxhi; që kërkon të hajë qyl. Ishte një burrë fytak.

GAGXHÍ,~U m. Njeri që ha e pi qyl, qylaxhi.

LËPÍRËS,~I m. sh. ~, ~IT 1. keq. Ai që kërkon të hajë e të pijë qyl tek të tjerët, ai që rron në kurriz të të tjerëve duke u bërë lajka, sahanlëpirës. Lëpirës i keq.
2. Gishti tregues. Lëpirësi i dorës. Vrau lëpirësin.
✱Sin.: servil, sahanlëpirës, çanaklëpirës, qylaxhi.

MUFT ndajf., vjet. Qelepir, qyl. Ha (kërkon) muft.

PËRTÁC,~E mb. 1. Që nuk ka dëshirë të punojë, që i pëlqen të rrijë pa punë, dembel. Njeri përtac.
2. I ngathët, i plogët. Gjumi i tepërt të bën përtac. Mos u bëj përtac!
✱Sin.: dembel, përtacol, përtacuk, përtacul, përtacush, i përtuar, i përtueshëm, qyl, krahëthatë, bjerrakohës, bjerraditë, bjerraditës, çartabukas, bjerramot, duarmpirë, duarngrirë, duartharë, duarthatë, ngathët, i plogët, i plogësht, i përtejshëm, përtesëderr, përtesëdosë, shalëngjitur, parazit, baltavec.

PËRZÓRR vep., ~A, ~UR keq., kal. Lyp; shkoj pa u ftuar ku ka një gosti etj., dhe kërkoj të ha qyl.

PËRZÓRRJ/E,~A f. Veprimi kur lyp a bredh pas gostive për të ngrënë qyl.

QELEPÍR ndajf., bised. Pa paguar gjë, falas, në kurriz të të tjerëve, pa punë e pa mund; qyl. E do qelepir. Rron qelepir. Ha qelepir.
✱Sin.: falas, qyl, muft.
♦ I bie qelepirit (dikush) bised. keq. i pëlqen e përpiqet të hajë e të pijë në kurriz të të tjerëve; i do gjërat falas, është qelepirxhi; përfiton falas nga diçka që nuk është e tij; i bie qylit; i bie qarit.

QÓFT/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. gjell. Gatesë me mish të grirë, me qepë, me vezë dhe me erëza, në trajtë të rrumbullakët a të zgjatur dhe e pjekur a e skuqur; gatesë e tillë me perime të grira; kërnackë, qebap. Qofte të skarës. Qofte shtëpie. Mish për qofte.
2. keq. Njeri i qullët, që nuk është i zoti për diçka. Dukej si qofte. Ngeli si qofte.
♦ E do qofte (dikush) kërkon t’ia bëjnë të tjerët diçka, pa u munduar e pa u lodhur vetë; e do gati diçka; e do në gojë; e do në pjatë; e do në tepsi. S’ka më qofte te daja iron. ka kaluar ajo kohë kur e gjeje çdo gjë gati, s’ka më aq lehtë ose qyl; s’këndon më ajo qyqe.

QYL,~I_І m. Baltë, llucë. Ra shi e u bë qyl. Mezi e kaluan këtë qyl.

QYL,~I_ІІ m. bised. E ngrënë ose e pirë pa paguar asgjë; një send a diçka tjetër që merret rastësisht falas. I pëlqen qyli.
♦ I bie qylit (dikush) keq. i pëlqen e përpiqet të hajë e të pijë në kurriz të të tjerëve; i do gjërat falas, është qelepirxhi; përfiton falas nga diçka që nuk është e tij; i bie qarit.

QYL,~I_ІІI m. sh. ~A, ~AT Njeri që nuk punon; njeri përtac, i ngathët, i pazoti. I sheh këta qylat?

QYL,~E mb. I falur, i dhënë. Nuk parapëlqente t’i merrte gjërat qyl.

QYL_I ndajf. Pa paguar; falas. E do qyl. Është mësuar keq, i do gjërat qyl.
✱Sin.: falas, gratis, qelepir, veresie.