FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ALMÍS/E,~JA f. kryes. sh. ~E, ~ET 1. Mjet i thjeshtë pune; vegël bujqësore. Almiset e bujkut. Almiset e punës (e shtëpisë). Almiset e luftës (vjet.) mjete të thjeshta prej druri, që përdoreshin gjatë sulmit kundër kështjellave. Ndreq (bëj) almise.
2. Pjesë e një vegle, e një mjeti pune a e një mekanizmi. Almiset e vegjës (e parmendës, e zgjedhës). Almiset e mullirit. Almise qesh.
✱Sin.: almishte, almistër.

ARGALÍS/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv., bised. Qesh e luaj; dëfrehem me dikë. Argaliset gjithë ditën. Argaliset me fëmijët.
✱Sin.: argëtohem, dëfrehem, zbavitem, lazdrohem, ngacmohem, ngucem, provokohem.

ASHK,~U m. 1. Ngrohtësi e brendshme e tokës së lëruar; gjendje e ngrohtë e tokës që është bërë për t’u mbjellë; afsh. Ashku i tokës. Ashk e vlagë. Vjen toka në ashk.
2. fig. Dëshirë e brendshme e zjarrtë, ndjenjë e fortë; afsh, zjarr. Ashku i punës (i luftës). Flet (qesh) me ashk. Punoj me ashk. Puth me ashk. E pi duhanin me ashk.
♦ Me ashkun (me *afshin) e zemrës.
✱Sin.: ngrohësi, nxehtësi, afsh, valë, avull, zjarr, vrull, dëshirë.

BALLËNÚR,~E mb. 1. Që e ka ballin të bukur e të hijshëm, ballëndritur, ballargjend.
2. fig. I gëzuar e i qeshur; që shkëlqen nga lumturia, që i qesh nuri, që i ndrit fytyra, ballëndritur; kund. ballënxirë, buzëpaqeshur.
3. si em. f. Sipas kuptimeve të mbiemrit. As aman, moj ballënure, / As aman se më sëmure, / Në dhe të gjallë më vure. (folk.).

BALLËNXÍRË mb. 1. fig. Shumë i ngrysur në fytyrë, ballëngrysur, i vrenjtur; që s’i qesh buza kurrë, me një pëllëmbë hundë; kund. ballëndritur, ballënur. Plak ballënxirë.
2. fig. Që ka bërë turpe, që s’ka sy e faqe para të tjerëve; i turpëruar, ballëfshehur, bishtlagur; me bisht ndër shalë, si pulë e lagur; kund. ballëhapur.
✱Sin.: i turpëruar, i poshtëruar, faqezi, ballëfshehur, bishtlagur.

BEHÁR,~I m. sh. ~E, ~ET bised. Pranverë; muajt e ngrohtë të vitit (pranvera dhe vera) kundrejt muajve të ftohtë; verë; kund. dimër. Behar i nxehtë. Dimër e behar. Muajt e beharit. Rroba behari. Shi behari. Vapa e beharit. Ethe behari. Doli behari. E kaloi beharin. Mollë behari mollë kokërrvogël me formë vezake e me ngjyrë të kuqe në të verdhë. - Ç'tha i pari, e zëntë behari! (ur.) ashtu qoftë! I ziu kam tre beharë, / Që kam ngrirë e jam tharë, / Për miken që s’e kam parë. (folk.). Hapi sytë e zez, / Të na sjellësh beharë. (folk.). Ç'lë dimri, e gjen behari. (fj. u.). Nikoqiri rrobat e dimrit i bën në behar. (fj. u.). Shiu i beharit si vrapi i gomarit. (fj. u.). Kur këndojnë shumë qyqe, i del lezeti beharit. (fj. u.). Me një lule s’vjen behari. (fj. u.). Po t’i dëgjonte perëndia galat, behari s’vinte kurrë. (fj. u.).
♦ U bë behar (dikush) u çel në fytyrë, u gëzua; u lumturua. Më bëhet zemra behar gëzohem shumë, më kënaqet shpirti, lumturohem; më këndon zemra; më qesh zemra. Ta bën dimrin behar (verë) (dikush) shih ngrin akull në korrik₂ (dikush). *Ethe behari. E ka gojën behar (dikush) është gojëmbël, flet me të mirë e thotë vetëm fjalë të gëzueshme; nuk e prish (nuk e ndyn) gojën. *Shi behari shaka. *Vetëtimë behari.

BÍJ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vajza kundrejt prindërve të vet; vajzë, çupë. Bija e madhe (e vogël). Bijë e dashur (e dhembshur). Bijë e vetme. Ime bijë. E bija vajza e tij ose e saj. Bijë në shpirt vajzë e bijësuar. Nënë (mëmë) e bijë. Atë e bijë. - Eja, bijë e nënës! Martoi të bijën. E kam si bijën time. Kush të pa e nuk shastisi?! / Holl’ e gjatë si qiparisi, / Lule prilli, bijë fisi. (folk.). Kur vjen bija, qesh shtëpia. (fj. u.). Selit vreshtë në pleqëri, trashëgim për bir e bijë. (fj. u.). Atë s’e qasin në fshat, kërkon të bijën e priftit. (fj. u.). Bija pa nënë- si nata pa hënë. (fj. u.). Nga avllia duket shtëpia, nga nëna duket e bija. (fj. u.).
2. edhe fig. Vajzë ose grua në lidhje me vendin e lindjes ose me shtresën e vet shoqërore; lart. vajzë ose grua luftëtare që është fryt i një lëvizjeje të madhe shoqërore a që është e lidhur me mish e me shpirt me vendin e me popullin e vet. Bijë e denjë e këtyre anëve. Bijë e fshatit tonë. Bijë prej Mirëdite. Bijat e arsimit shqip. Bijë besnike e popullit të vet. Bijat luftëtare.
3. Përdoret për të thirrur një vajzë a një grua të re nga një i moshuar, i cili e quan atë të afërt si vajzën e vet. - Eja, moj bijë! - Të falem nderit, moj bijë!
4. Pjellë femër e drejtpërdrejtë e një kafshe. Mëshqerrat bija.
5. bised. Pjesa që shkëputet nga një kupon, nga një çek etj. Amë e bijë.
6. fig. Fryt i diçkaje, diçka që ka dalë nga një gjë tjetër, në lidhje me burimin ose me prejardhjen e vet. Vera është bija e hardhisë. Gjuha shqipe është bijë e ilirishtes.
✱Sin.: vajzë, çupë, gocë, çikë, keçe.
♦ I bërtet së bijës të dëgjojë e reja (dikush) qorton e shan dikë që të marrë vesh dikush tjetër, i cili është fajtori i vërtetë; flet me nënkuptime e me të hedhur; i bie pragut të dëgjojë dera. Si *e ëma dhe e bija mospërf. S’i kuqet e bija e mendjes (dikujt) përçm. 1. S’i vjen keq fare, s’preket aspak për të ndihmuar dikë, tregohet i ftohtë e zemërgur. 2. Nuk bindet, këmbëngul, qëndron në të tijën; s’lëshon ashkël; s’lidhet as për bishti e as për krye.

BLOF/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., jokal. Bëj blof, mashtroj me diçka të paqenë. Blofon e nuk ka turp. Blofon më shumë me kartat e veta. Është duke blofuar.
✱Sin.: mashtroj, gënjej, rrej, tundoj, njimtoj, shpërkëndej, torrloj, lurtoj, laroj, kurthoj, qesh.

BOBÓ pasth. 1. Shpreh keqardhje, dhembje ose vuajtje për një fatkeqësi; bubu, oh. - Bobo, ç'e gjeti! - Bobo, ç'u rrëzua! - Bobo, i shkreti ai! Mos qesh kur tjetri bën “oh”, se do të qeshë tjetri kur të bësh “bobo”. (fj. u.).
2. Shpreh habi para një të papriture ose për diçka jo të zakonshme; obobo. - Bobo, sa thellë qenka! - Bobo, sa shumë male! - Bobo, sa e paska kokën!
3. Shpreh shqetësim për diçka të papëlqyeshme që mund të ndodhë, frikë para një rreziku etj.; obobo, bubu. - Bobo, kush i del atij përpara! - Bobo, ç’më gjeti!
4. Shpreh mërzi ose mungesë dëshire për të bërë diçka. - Bobo, kush ia hyn asaj pune!

BOBOLÉSH,~E mb., fig., mopërf., bised. I papjekur a i papërvojë në jetë; fëmijë, kalama. - Bobolesh hesapi! Mos ia vër re. Çupa jonë qesh e ngjesh, / Djali juaj bobolesh, / Di të hajë vetëm përshesh! (folk.).

BOT ndajf., bised. 1. Pa pushim, pa ndërprerje, pa u ndalur. Qesh e bot. Qaj e bot. Pi e bot. Fol e bot. Thirr e bot. Puth e bot të birin. E bot, e bot, kush ta pyeste më parë. (folk.).
2. Fort, me të gjitha fuqitë; me shumë forcë, me duar e me këmbë, me thonj e me dhëmbë. - Bjeri e bot! Ai bot me dru, ti bot me bukë. (fj. u.). Ti bot me bukë, ai bot me gurë. (fj. u.).
3. Mënyrë loje fëmijësh me të prekur në vrapim e sipër. Luajmë bot.
4. si em. Me bot me të madhe, me zjarr; me forcë. Qan me bot. Punonte me bot.
5. si kallëzues. Duke punuar a duke u përpjekur me sa kam fuqi, me përpjekje të mëdha. Bot e bot me shumë mundime, pas shumë përpjekjesh. Bot e qyt përpiqem shumë, jap e marr për një kohë të gjatë. Bot andej, bot këtej. Mori kalin hergjele, bot e qyt nëpër dhe. (fj. u.).
♦ Bot e bir (bot e bot) me përpjekje të mëdha, me të gjitha forcat e për një kohë të gjatë. Dhashë e bot shih dhashë e mora.

BRÉSHK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. 1. (lat. Testudo hermanni) Kafshë e vogël zvarranike që e ka trupin të futur në një guaskë kockore pulla-pulla, e rrumbullakët lart dhe e sheshtë poshtë, që ka katër këmbë të shkurtra dhe ecën shumë ngadalë. Breshkë toke. Breshkë uji breshkujëse. Breshkë kënete (deti). Gropë breshke. Vezë breshke. Samar (guaskë) breshke. Grurë breshke (bot.). Liri i breshkës (bot.). Lule breshke (bot.). Trëndafil breshke (bot.). Ecën si breshkë ecën shumë ngadalë. Si kokë breshke. - Po ç’shikon andej-këtej, / Moj breshk’ e ugareve? / Kërkoj udhën e s’e gjej, / O petrit i maleve. (folk.). S’ka fushë pa breshkë. (fj. u.). Lisit të rrëzuar edhe breshka i hip përsipër. (fj. u.). Druan breshka se i mbarohet dheu. (fj. u.). Mos u sorollat si breshka në ujë. (fj. u.). E keqja vjen me këmbët e kalit dhe ik me këmbët e breshkës. (fj. u.). Pak nga pak e dalëngadalë, edhe breshka e hip malë. (fj. u.).
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të breshkës. Breshkë deti (lat. Dermochelys coriaceae; Chelonia) lloj breshke e ujërave të ngrohta me guaskë brinake, me këmbë të përshtatura për të notuar, që mund të qëndrojë për një kohë të gjatë nën ujë e që ushqehet me kafshë të vogla e bimë. Breshka guallbutë (lat. Eretmochelus imbricata) lloj breshke kryesisht ujore, me samarin e mbuluar me një shtresë lëkure të butë, me turi të zgjatur si feçkë për të marrë frymë kur trupin e ka nën ujë, me buzë të tulta e të buta që mbulojnë sipërfaqen e nofullave dhe që ushqehet me insektet e ujit, me gaforre të vogla e butakë. Breshkë kafshuese (lat. Chelydra serpentina) lloj breshke e ujërave të ëmbla, që peshon rreth njëzet e pesë kg, me nofulla të fuqishme të pajisura me kreshta të mprehta brinore, sa mund të këputin gishtin e njeriut. Breshkë lëkurore (lat. Dermochelys coriaceae; Chelonia) breshkë deti me lëkurë të trashë në vend të guallit të brirtë, që peshon deri gjashtëqind kg, me gjatësi deri dy-metra dhe me gjerësi një metër e gjysmë. Breshkë mali (lat. Testudo marginata) breshkë me guaskë kockore të zezë, me pulla të zbërdhulëta, e përhapur në viset e ngrohta të Ballkanit e që ushqehet me bimë. Breshkë me pllaka (lat. Testudo hermanni) breshkë deti me trup shumë të madh e me kokë si sqep, që rron në oqeanet me ujëra të ngrohta. Breshka qafëgjatë (lat. Chelodina longicollis) lloj breshke me qafë të gjatë, pothuaj sa vetë gualli i saj, që bën të mundur kapjen e presë, sepse merr frymë mbi sipërfaqen e ujit, ndërsa trupi i qëndron nën ujë. Breshkë toke breshkë e ugareve. Breshkë e ugareve (lat. Testudo hermanni) breshkë me guaskë kockore, me pulla ngjyrë kremi në të verdhë e me vija të errëta, me gjatësi rreth një metër, që peshon rreth pesëdhjetë kg dhe që është e përhapur në viset e nxehta. Breshkë e zezë breshkë lëkurore.
2. zool. Breshkëz₂.
3. mjek. Breshkëz₃. E mjekonin për breshkë.
4. bot. Breshkëz₄. Nga breshka e ullirit del fidani i ri.
5. bised. Lëvozhga e fortë që mbështjell zakonisht kokrrat e disa pemëve (e lisit, e valanidhit etj); gujavë, gëzhojë. Breshka e valanidhit. Breshka e arrës përdoret për të ngjyer leshin.
6. det., bised. Një lloj çikriku për ngritjen e velave etj.
7. krahin., fig., keq. Grua e pazonja, e ngathët në punë.
♦ Ecën me *hapin e breshkës (dikush). Gjer në *gju të breshkës tall. I ka hipur breshkës (dikush) iron. ecën shumë ngadalë, vonohet shumë; punon shumë ngadalë, zvarritet në punë, nuk përparon shpejt. (E kërkoi) si breshka gozhdën (dikush) e kërkoi vetë të keqen; nuk e kuptoi të keqen dhe nuk e shmangu, sikur e deshi vetë; (shkoi, vajti) si breshka te nallbani; (shkoi, vajti) si cjapi te kasapi; ngriti këmbën e nguli gozhdën; i ha koka për brirë (dikujt). *Kos breshke përçm. E ngriti këmbën si breshka (dikush) keq. shih (e kërkoi) si breshka gozhdën (dikush). Qesh *kërmilli kurrizin e breshkës iron. (Shkoi, vajti) si breshka te nallbani (dikush) e kërkoi vetë të keqen, vajti symbyllur tek e keqja; ç’kërkoi e gjeti; (e kërkoi) si breshka gozhdën; (shkoi, vajti) si cjapi te kasapi; (e kërkoi) si dhelpra në pazar; ngriti këmbën e nguli gozhdën.

BRÍNJ/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. anat. Eshtër e trupit të njeriut dhe të kafshëve të mëdha, e gjatë, e ngushtë dhe e kthyer si hark, që del nga boshti i kurrizit e shkon deri te kocka e kraharorit. Brinja e djathtë (e majtë, e poshtme). Brinjë e verbër (e varfër, e rreme) brinjë që nuk ngjitet te kocka e kraharorit. Theu brinjët. Ra e këputi brinjët. Heq brinjën. E goditi në brinjë. I dalshin brinjët! (mallk.). Iu thafshin brinjët! (mallk.). Hajvanëve (kafshëve të samarit) më mirë t'u numërosh brinjët, se sa t'u numërosh gjurmët. (fj. u.). kafshët e samarit më mirë të jenë të dobëta, sesa të mos i ndjekësh dot kur ecin e të lodhin.
2. Ana e djathtë ose e majtë e trupit të njeriut, që nis nga supi e shkon deri te mesi; ijë, krah. Shtrihem (fle, kthehem) në brinjë. Me sëmbon (me ther) në brinjë. E mori plumbi brinjë me brinjë. Fle (shtrihem) brinjë më brinjë me dikë. Qesha sa me dhembin brinjët.
3. Copë mishi që nxirret nga pjesa anësore e trupit të bagëtive dhe që përdoret për ushqim. Brinjë dashi (qengji, viçi). Pjesë brinje.
4. sh. edhe ~A, ~AT Faqe e thepisur e një mali, e një shkëmbi etj., ana e pjerrët, rripë; vend që vjen pak i pjerrët, e përpjetë e vogël. Brinjë e zhveshur (e thatë, e keqe). Brinjë mali. Brinjë shkëmbi. Shkoi brinjas. Kullotin brinjave. Brinja vinte e thepisur. Vështirë të kalohet natën ajo brinjë. Nuk mund t’i bëhej ballë borës ndër brinja. Mustafë Broci plak me thinja, / I mbeti çallma në ato brinja. (folk.). Të më duash derëzinë, / Se për ty prisha shtëpinë, / Shita sharkun e kusinë, / Lashë dhen e dhi në brinjë! (folk.). Lepuri në brinjë e helli në zjarr. (fj. u.). Kokën me thinja, mendjen nëpër brinja. (fj. u.).
5. Skaji a ana e ngushtë e një sendi që e kufizon atë, buza; vija a pjesa anësore e diçkaje. Brinja e anijes (e lundrës). Brinjët e samarit. Brinjët e krehrit të tezgjahut. Brinja e arës. Deri në brinjë të tryezës së drunjtë.
6. gjeom. Vija anësore e një figure gjeometrike; vija ku priten dy faqe të një trupi gjeometrik. Brinjët e trekëndëshit (e katrorit). Brinja e kubit. Gjatësia e brinjës. Raporti ndërmjet brinjës së pesëkëndëshit të rregullt dhe diagonales së tij.
7. krahin. Bucelë për ujë. Mbushi brinjat.
8. usht. Krah; anë. U dha urdhër për t'i sulmuar nga brinjët.
✱Sin.: ijë, krah, të hollët, rripë, brinjoke, shpat, rrëpirë, kërnalle, dërrmë, breg, buzë, cak, qenar, anë, anie, skaj, skiç, zgrip, kufi, bucelë, bulirë, cumër, bukli.
♦ Në atë brinjë fli! iron. shih në atë krah fli! iron. Më ranë (m’u këputën, shtira) brinjët. 1. U këputa së punuari, punova shumë e u lodha pa masë, u rraskapita; më dhembin brinjët nga lodhja; mbaj (zë) brinjët me dorë; më ra bretku; më ranë kockat; më ra lëkura. 2. Qesha aq shumë sa më dhembin brinjët, u këputa së qeshuri me të madhe, u gajasa; mbaj barkun me dorë; mbaj ijët me dorë; mbaj (zë) brinjët me dorë; rashë në shpinë (në kurriz). Brinjë më brinjë. 1. Tejpërtej; gjithë, krejt. 2. Shumë, fort. Iu frynë (iu ënjtën, i kërcitën) brinjët (dikujt) iron. u fry, u ngop jashtë mase, iu bë barku daulle. Është me dy fije brinjë (dikush) shih është bërë kockë e lëkurë (dikush). S’i ka *mish brinja (dikujt). Më këputi (më theu) brinjët (dikush) iron. 1. Më këputi së qeshuri, më bëri të qesh aq shumë, sa më dhëmbin brinjët, më gajasi; më la me duar në ijë; mbaj (zë) brinjët me dorë. 2. Më gënjeu rëndë, më tha shumë gënjeshtra, më ngopi me gënjeshtra; më këputi ijët. Kërkon *lesh nga kau i brinjës (dikush). Mbaj (zë) brinjët me dorë shih më ranë (m’u këputën, shtira) brinjët₂. I kanë mbetur vetëm brinjët (dikujt) është dobësuar shumë, është me dy fije brinjë (dikush); është bërë kockë e lëkurë (dikush); i numërohen brinjët. E mbështeti brinjën (dikush) shpërf. shih i ktheu patkonjtë nga dielli (nga qielli) (dikush) shpërf. I numërohen brinjët (dikujt) shih është bërë kockë e lëkurë (dikush). E njoh me *lëkurë e me brinjë (dikë). T’u thafshin brinjët! mallk. u tretsh!, u dobësofsh nga shëndeti! I theu brinjët (dikujt) keq. e rrahu fort, e shqepi; i theu dhëmbët; i zbërtheu brinjët. S’e vë në brinjë (dikë) mospërf. nuk e merr për grua a për burrë, s’pranon ta ketë në krah si bashkëshorte a si bashkëshort. I zbërtheu brinjët (dikujt) keq. 1. shih i theu brinjët (dikujt). 2. E detyroi t’i nxirrte të gjitha ç’kishte; ia zbuloi të gjitha të fshehtat a mendimet. Ia zbuti brinjët (dikujt) keq. shih ia zbuti kurrizin (shpinën) (dikujt) keq.

BUDALLÁÇK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bised. Vajzë a grua budallaqe. Budallaçkë e madhe. - Mos u bëj budallaçkë! Po qesh si budallaçkë.

BURBÚQ,~E mb., fig. 1. Bojëshkurtër, shtatshkurtër; kund. shtatgjatë, shtatlartë, trupgjatë.
2. Që sa ka nisur të rritet e të zbukurohet. Vajzë burbuqe.
3. Gazmor e i dashur, shumë i gjallë e i shkueshëm me të gjithë, fol e qesh. Me zemër (me fytyrë) burbuqe.

BÚRM/Ë,~A_III f. sh. ~A, ~AT 1. Gropëz në mjekër a në faqe, qukë, gropëçele. Burmat e faqeve. Burma e mjekrës. Burmat e fëmijërisë. I bëhen burma kur qesh.
2. Gropëz a vrimë e vogël që mban diçka (si bubëza e pushkës, kupëza e lules etj.). Burma e pushkës.
3. Pulla që i qepen dyshekut, një sipër dhe një poshtë, për të mos u mbledhur leshi, pambuku etj., kilzë.

BÚZ/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Secila nga dy pjesët e mishta e të lëvizshme, zakonisht ngjyrë trëndafili, që mbulojnë dhëmbët dhe që kufizojnë e mbyllin gojën nga jashtë, duke u bashkuar në të dyja anët e saj në pjesën e poshtme të fytyrës; gojë. Buza e sipërme (e poshtme). Buzë të holla (të trasha, të kuqe, të njoma, të fryra). Buzët e njeriut. Buzët e qenit. Cepi i buzëve. Të kuq buzësh. Me buzë në gaz. Me buzë të qeshur. Kafshoi buzën. Lëpiu buzët. Fshij buzët. Lyej buzët (me të kuq). Puthen buzë me buzë. Vë në buzë. Ha (flet, qesh, përgjigjet) me majën e buzëve. Shqiptoj me buzë. Flet me buzë flet me shumë naze. Më çahet (më thahet) buza. Qeshi nën buzë. I lidhi buzën (të vdekurit). Se m’u tha buza për ujë, / Për ujë buza m’u tha, / O floriri pa mardha. (folk.). Kur i ke buzët me mjaltë, t’i puthin të gjithë. (fj. u.). Buzët qajnë e buzët qeshin. (fj. u.). Po s’qeshi buza, do qajë zemra. (fj. u.). Syri flet më parë se buza. (fj. u.). Buza mban nga ana e hundës. (fj. u.). Shan hunda buzën. (fj. u.). Ia donte buza, po s’e linte hunda. (fj. u.).
2. Pjesë e parë e disa emërtimeve të pathjeshta. Buzë gomari (lat. Verbascum thapsus) (bot.) bimë barishtore dyvjeçare me kërcell deri dy metra të lartë, me gjethe vezake e me push nga të dyja anët, që çel lule të verdha në tufë. Buzë lepuri (mjek.) e çarë e thellë në buzët e një njeriu që ka lindur me këtë cen. Buzë nuseje (bot.) gjembaç që lëshon lule të verdha.
3. Skaji i një sendi, ana ku mbaron një send; vija që kufizon një truall a diçka tjetër, zgrip. Buzët e tryezës. Buza e vatrës. Buzët e gotës (e filxhanit, e tepsisë, e pjatës). Buzët e një arne (e një letre). Buzët e gjethes (e lules). Buza e briskut. Buza e rrugës (e shkëmbit, e greminës). Buza e arës (e pyllit). Buza e plagës. Me buzë të dhëmbëzuara (të kthyera, të trasha, të holla). Mbush buzë më buzë. Buzë e pupës parmak rreth pupës së barkës a të anijes.
4. Vija ku takohet uji me tokën, vendi ku mbaron uji e fillon toka; breg (lumi, deti, liqeni). Buza e detit (e liqenit, e kënetës, e lumit, e kanalit). Buza e Matit (e Vjosës). Dal në buzë. Qëndroi në buzë të ujit. Kush ka frikë valët, mos shkojë në buzë të detit. (fj. u.).
5. fig. Fillimi i një kohe; fillimi i një ngjarjeje, pragu i diçkaje. Në buzë të beharit (të dimrit, të vjeshtës). Në buzë të mbrëmjes (të agimit). Në buzë të pleqërisë. Në buzë të shkatërrimit.
6. sh. ~A, ~AT Shkëmb mali i thepisur; vend me pjerrësi të madhe, humnerë; copë shkëmbi. Buzë e rrezikshme (e thepisur, e zhveshur, e rrëpirët). Buzë e shkëmb. Ra nga buza. Ra në buzë. Buzave të shkëmbinjve.
✱Sin.: zgrip, breg, brinjë, cak, cik, qenar, anë, anie, skaj, skiç, breg, fillim, prag, vigjilje, humnerë, rrëzomë, rrëzim, greminë, humbëtirë, humbore, humbishtë, humbellë, dërrmë, theqafje, thellësirë, abis.
♦ Me *barkun te buza (te goja). I bëj buzë (diçkaje) nuk e pëlqej, nuk e përfill (zakonisht për të ngrënat); i bëj naze; fshij buzët. I ra pas buze (dikujt) e pësoi vetë, e gjeti e keqja (thuhet për dikë që ka dashur t’i bëjë keq një tjetri dhe e pëson vetë). Buzë më buzë. 1. Plot, sa s’mban më (për enë, për lumin etj.); breg më breg; degë më degë; cip më cip; çip më çip. 2. Me shumë inat, sa s’mban më; i zemëruar keq. 3. Shumë i dashur me të tjerët, i shkuar e i afruar, i shoqërueshëm; fol e qesh. Me buzë të fryra shumë i zemëruar e i mërzitur, tërë inat. Buzë gjyshi shumë i ftohtë; i ngrirë, akull. Me buzë të plasur shumë i dëshpëruar, i pikëlluar; me shpirt të plasur; me zemër të plasur. Në buzë të varrit gati për të vdekur, duke dhënë frymën e fundit; në grykë të varrit. Me buzët varur (të varura) i vrenjtur, i ngrysur, i zemëruar; i pakënaqur e i mërzitur; gjithë (tërë) buzë; gjithë (tërë) hundë (hundë e buzë); me hundë varur (të varura); me një pëllëmbë hundë. M’u dogj buza (për dikë) shih m’u dogj (m’u përvëlua) zemra (shpirti) (për dikë). Ma ka djegur qulli (luga) buzën e kam pësuar një herë, e kam provuar një herë diçka të keqe; jam djegur një herë nga diçka dhe kam fituar përvojë; kam rënë (shumë herë) nga kali. Ia do buza po s’e lë hunda (dikë) e dëshiron shumë dikë a diçka, por s’ka mundësi që ta ketë; është ca kryelartë dikush e s’e ul veten për diçka. I dridhet buza (dikujt) është tronditur shumë nga diçka, është prekur thellë në shpirt, është mallëngjyer pa masë; ngashërehet; i dridhet mjekra. Fshij buzët shih i bëj buzë (diçkaje). I fshij buzët (nga diçka) heq dorë nga diçka; nuk kam më shpresë për diçka; i laj (i fshij) duart. Sa për të fshirë buzët shumë pak, fare pak, një çikë; sa për të kruar dhëmballën. Fshiji buzët për murrizi (pas murrizit)! iron. mos u bëj gati kot, mos shpreso e mos prit kot, se gjë s’ke për të ngrënë a për të marrë; fshiji mustaqet për murrizi (pas murrizit)! Fshiji buzët me torbën e gomarit bised. iron. shih fshiji buzët për murrizi (pas murrizit). Gjithë (tërë) *hundë (hundë e buzë) (dikush). *Hundë më buzë. (Është) në buzë të greminës (të humnerës) (dikush) është para një rreziku të madh, është para një dështimi a para një rrënimi, është para një pasoje të rëndë për jetën, për pasurinë etj.; gati po shkatërrohet krejt, po falimenton; është në zgrip; i erdhi fundi (dikujt). (Është) në buzë të varrit (të gropës) (dikush). 1. Është shumë plak ose shumë i sëmurë; është fare afër vdekjes; (është) me një këmbë në varr (në gropë); (është) në fill të vdekjes; (është) larë e shkuar; i erdhi fundi (dikujt); është në zgrip. 2. shih (është) në buzë të greminës (të humnerës) (dikush). Kafshoj buzën (me dhëmbë) pendohem a më zë turpi për diçka dhe tërhiqem, hesht etj. E ka te buza (dikush) të përgjigjet menjëherë, aty për aty e pa u menduar gjatë; e di që më parë se ç’duhet të thotë, është gati; është i mprehtë dhe i shkathët në dialog; e ka në majë të gjuhës. I ka buzët me *qumësht (dikush) mospërf. S’ka *hundë e buzë (dikush). E ka vajin në buzë (dikush). 1. Qan shpejt, qan lehtë; qan për hiçmosgjë. 2. Ankohet vazhdimisht, gjithnjë qahet; s’pushon së ankuari; mbeti me vaj në buzë. Lëpin buzët (dikush) bëhet gati për të ngrënë diçka që i pëlqen; mprihet për të shtënë në dorë diçka që e dëshiron shumë ose për të marrë pjesë në diçka që i sjell kënaqësi a fitime; mpreh dhëmbët. Të lidhsha buzën (me shami)! mallk. vdeksh! I ka lyer buzët (dikush) është përzier në një faj a në një gabim ose në një punë jo të pastër, nga e cila ka përfituar diçka; ka marrë pjesë në diçka të keqe; ka gisht; e ka ngjyer gishtin; ka dorë; i ka lyer (i ka përlyer) duart. I mban buzët *varur (dikush). Mbeti me vaj në buzë (dikush). 1. Mbeti duke qarë e duke vajtuar; s’iu ndanë fatkeqësitë. 2. Ankohet vazhdimisht, gjithnjë qahet; s’pushon së ankuari; e ka vajin në buzë. Mbledh (tharton, rrudh, përdredh, shtrembëron) buzët (dikush) shpreh pakënaqësi, mospajtim, mospërfillje a përbuzje ndaj dikujt a ndaj diçkaje; mbledh (tharton, rrudh, përdredh, shtrembëron) turinjtë; mbledh (tharton, rrudh, përdredh, shtrembëron) hundën. I ngriu *gazi në buzë (dikujt). Palosi (përveshi) buzët (dikush) nuk i erdhi mirë për diçka a nuk mbeti i kënaqur nga dikush; u mërzit e u bë gati për të qarë; ka mospërfillje ose përçmim për dikë a për diçka; i erdhi thartë. Ta pëlcet buzën (dikush a diçka) të lodh e të mërzit shumë, sa e humbet fare durimin; ta pjek peshkun në buzë (dikush); të bëhet gur në opingë. Ma poqi buzën (dikush a diçka) më mundoi e më mërziti shumë, më lodhi shumë; më plasi buza (me dikë a me diçka); ma solli në majë të hundës; ta pjek peshkun në buzë (dikush). Ta pjek *byrekun në buzë (dikush). Ta pjek *peshkun në buzë (dikush). Më plasi buza u sfilita, u lodha shumë; s’duroj dot më; u mërzita shumë; më erdhi (shpirti) në majë të hundës; jam mbushur deri në fyt; jam mbushur deri në grykë; ma poqi byrekun në buzë (dikush). I qepi buzët (dikush). 1. shih e mbylli (e kyçi, e mbërtheu, e qepi) gojën (dikush). 2. shih i doli fryma (dikujt). I qeshi buza (dikujt) u gëzua; u kënaq; i pëlqeu diçka dhe u çel. S’i qesh buza (dikujt) është njeri i ngrysur, gjithnjë rri i zymtë, është nursëz; rri gjithnjë si i pakënaqur e i mërzitur; s’i qesh fytyra. T’i shposh buzën (buzët) (dikujt). 1. Është i vendosur e i papërkulshëm, çfarëdo që t’i bësh nuk ndërron mendje. 2. Është i inatosur aq shumë, sa i ka ikur gjaku nga fytyra; u xhindos. M’u tha (m’u poq) buza (për diçka) kam etje të madhe, dua të pi; kam kohë që s’kam pirë a s’kam ngrënë diçka; m’u tha goja; m’u tha fyti; m’u tha gryka; m’u tha gurmazi. I vari (i lëshoi) buzët (një pëllëmbë) (dikush) është i prekur, i ka mbetur qejfi nga dikush a për diçka; e shpreh dukshëm pakënaqësinë, tregon me shprehjen e fytyrës se diçka nuk i pëlqen; është i zemëruar shumë, është i pezmatuar, rri i heshtur e i ngrysur; i mban buzët varur; i vari (i uli) veshët; i vari (i lëshoi) hundët (një pëllëmbë); i ranë (iu varën) vetullat (dikujt); i ra bruzi (dikujt). Më vajti (më shkoi) buza (goja) te *veshi (prapa veshit). E vë buzën në *gaz. Më ka vënë (më ka zënë) buza *shirit. Iu zbardh buza (dikujt) u tremb shumë, e kapi tmerri; u shqetësua shumë e u zverdh në fytyrë nga frika, nga një fatkeqësi etj.; u bë dhe (dikush); u bë baltë në fytyrë (dikush); i ra çehrja e vdekjes.

BUZËGÁZ,~E mb. 1. Buzagaz. Djalë buzëgaz. Gjithnjë buzëgaz. Çupë e hollë e buzëgaze, / Ke të ecurit me naze. (folk.).
2. si em. f. Sipas kuptimit të mbiemrit. Fol e qesh, moj buzëgaze, / Zemrën ma mbushe me maraze. (folk.).

BUZËHÉLM,~E mb. Shumë i mërzitur, që s’i qesh fytyra; kund. buzagaz.

BUZËMAVÍ mb. 1. Që i ka buzët të mavijosura (nga të ftohtët, nga ndonjë sëmundje etj.).
2. fig., keq. Fytyrëngrysur, që s’i qesh buza.
3. si em. m. e f. Sipas kuptimeve të mbiemrit.