FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AGALLÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bot. Bimë barishtore shumëvjeçare, me kërcell të gjatë, me fletë gjatoshe e me push, që rritet në livadhe e në gurishta dhe që lulëzon në qershor-gusht. Korr agallarë.

ÁJDËS,~I m. sh. ~A, ~AT bot. 1. (lat. Laburnum vulgare, Citysus laburnum) Dru gjetherënës i pyjeve malore, me lule të verdha në vile, lënda e të cilit është e fortë dhe përdoret për orendi, për sende a zbukurimi etj., karthë. Dru ajdësi. Ajdësi malor.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje ajdësi: Ajdësi i alpeve (lat. Laburnum alpinum) ajdës që rritet sidomos në toka gëlqerore, me lëvore të butë, me degë të gjera dhe me degëza me qime në pjesën e tyre sipërme, me gjethe të gjera vezake e me bisht të gjatë në ngjyrë të gjelbër në të mbyllët, me lule të dendura erëmira me ngjyrë të verdhë në të artë e me fara të zeza helmuese për njerëz, kuaj e dhi, që lulëzon në maj e qershor dhe që përdoret në industrinë e drurit, për djegie etj. Ajdësi jugor (lat. Laburnum anagyroides) ajdës zbukurues, që rritet në zona me diell e gjysmë hije, në shpate të ngrohta shkëmbore e gëlqerore, me lëvore të butë me ngjyrë të gjelbër në të mbyllët kah e zeza, me gjethe të gjelbra e qime të mëndafshta, me sytha vezorë e lule të verdha të mbledhura në një degë që lidhin fara helmuese, që përdoret për instrumente muzikore dhe në industrinë e drurit.
✱Sin.: ahafte, arzën, arrëz, ashkël, bobosfent, bubusfrat, donodfrat, hithkë, karthë, lin, perushan, vojës, vojmës, zgorofetë.

ARALÍ,~A f. sh. ~, ~TË bot. (lat. Aralia) 1. Lloj i bimëve gjetherënëse, zbukuruese dhe erëkëndshme, që kanë gjethe të përbëra nga lule të vogla që dalin tufë si çadër.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme të aralish: Aralia e egër (lat. Aralia nudicaulis) bimë shumëvjeçare gjetherënëse, me gjelbërim të përhershëm, gjysmëshkurre, si pemë e vogël, e përhapur në disa kontinente, që kultivohet si bimë zbukuruese e parqeve dhe e ambienteve të brendshme dhe si bimë mjekuese për organet e frymëmarrjes. Aralia japoneze. Aralia e grathët (lat. Aralia hispida) bimë shumëvjeçare që lulëzon në qershor e korrik, pëlqen tokat e thata dhe ranore, ka gjethe të dhëmbëzuara, vezake, frutat e së cilës janë të errëta dhe të rrumbullakëta, kurse rizoma mund të dimërojë në 50 centimetra mbi tokë. Aralia gjembake (lat. Aralia spinosa) shkurre e madhe, e drejtë, gjetherënëse aromatike, e cila për shkak të gjembave të fortë e të mprehtë që gjenden në gjethet e saj të mëdha, në kërcellin dhe në degët e saj, dhe bashkë me frutat e zeza me lëng, i japin kësaj shkurreje një pamje të veçantë dhe tejet zbukuruese; shkopi i djallit. Aralia kineze (lat. Aralia chinensis) shkurre e madhe gjetherënëse me gjemba, me gjethe të stërmëdha të përbëra me dy kërcej që formojnë një kurorë gjethesh, secili nga to me fletëpalosje vezake me ngjyrë të hirtë-jeshile të zbehtë, me lule të vogla e të bardha, që lulëzojnë dendur në fund të verës e deri në vjeshtë dhe pasohen nga bërthama mishtore që piqen në vjeshtë. Aralia e letrës (lat. Aralia papyrifera) bimë e gjelbër zbukuruese për ambientet e brendshme dhe të jashtme, që rritet në brigjet dhe shpatet e përrenjve pyjorë, ka gjethe të mëdha të gjelbra ose të argjendta të larme, në formë të rrumbullakët, me lëkurë të trashë, të përshkueshme dhe me teksturë të ngjashme me letrën, që lulëzon në vjeshtë ose në fillim të dimrit dhe ka veti mjekuese.

BANÍR,~I m. sh. ~E, ~ET Dita e banirit (etnogr.) festë popullore që kremtohet në qershor kur fshatarët dalin në majë të një kodre dhe, në të lindur të diellit, ngrenë një shkop që ka në majë një xhufkë me gjethe të njoma, si shenjë e begatisë etj.; xhufkë, flamur.

BINJÁK,~U m. kryes. sh. ~Ë, ~ËT 1. Secili nga dy djemtë që lindin njëkohësisht nga e njëjta mëmë. Lindi binjakë. Janë binjakë. Nënë e dy binjakëve. Më bëre binjakë, / Ndaj më qenke tretur, / Çupën ke në sisë, / Djalin ke nën sqetull. (folk.).
2. Kalli misri që përbëhet nga katër a pesë kallinj të vegjël të ngjitur së bashku; vëllezër. Kallinjtë e misrit rrallë bëhen binjakë.
3. Dash me dy palë brirë; ballaban.
4. fig. Frymor a send që i ngjan shumë një tjetri dhe që është i lidhur ngushtë me të. Binjakë të historisë.
5. vet. sh. i shquar, astrol. Një nga dymbëdhjetë yjësitë e zodiakut; shenjë e horoskopit për të lindurit nga 22 maji deri më 21 qershor.
✱Sin.: dyjar, dynjak, çiftar, dyshe, vëllezër.
♦ Të bëhet binjak pas bythe (dikush) bised. të qepet e nuk të ndahet, të ndjek pas ngado, të mërzit shumë; të bëhet rrodhe. I bën delja binjakë (dikujt) i ka punët për së mbari, është në rregull me gjithçka; e ka në terezi, nuk i mungon asgjë; i pjell edhe kau; i pjell edhe mushka; i pjell kokoshi (këndesi). Binjakë (*vëllezër) siamezë iron. Shpirti *binjak.

BOJLÍ,~A f. sh. ~, ~TË bot. Qershi që bën kokrra të mëdha, shumë të ëmbla, me ngjyrë të kuqe të mbyllur dhe që piqet në qershor. I ka faqet si bojlia. Buzët e nuses si bojli e pjekur (folk.). Mori çikë vetullkurorë, / A je bojli, a je mollë? (folk.).

DIZÉL,~I m., spec. 1. Lloj karburanti, që shfrytëzohet për fuqizimin e motorëve me djegie të brendshme. Shkarkimi i grimcave të dizelit.
2. Motor që shfrytëzon ngjeshjen e ajrit për të ngritur temperaturën e tij në një cilësi të tillë që të shkaktojë djegien e karburantit. Dizel me dy turbo. Dizeli i parë u ndërtua në qershor 1898.

FI/K,~KU m. sh. ~Q, ~QTË bot. (lat. Ficus carica) 1. Pemë frutore me kurorë të gjerë e të dendur, me lëvore ngjyrë hiri, me gjethe të mëdha e si këmbët e patës, që rritet në vende të ngrohta dhe bën kokrra në trajtën e një dardhe, me tul të ëmbël e plot fara të vogla, kokrra e kësaj peme. Fik i pjekur (i bërë, i arrirë;). Dru (gjethe) fiku. Varg fiqsh. Reçel fiku. Bukë fiku fiq të grirë, të ngjeshur si kulaç. Mblodhi një shportë me fiq.
2. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta që tregojnë lloje të ndryshme fiqsh. Fik i zi (i bardhë). Fik bishtak. Fik deti (frëngu) (lat. Opuntia ficus indica, O. erinacea) bimë shumëvjeçare a shkurre e vendeve të ngrohta, me gjethe të trasha, të tulta e të mbuluara me gjemba dhe me fryte që kanë shije si të fikut të zakonshëm; lule zbukurimi e ngjashme me këtë bimë. Fik dimëror, fik që piqet në nëntor. Fik murrash. Fik patëllxhanës fik që bën kokrra gjatoshe në ngjyrë të patëllxhanit. Fik llopës fik i bardhë kokërrmadh që piqet në shtator. Fik bualli fik vjeshtak kokërrmadh, që e ka cipën të murrme a të zezë dhe është shumë i ëmbël. Fik vjeshtak. Fik i vonë. Fik i lashtë fik që piqet herët. Fiq të parë fiqtë që piqen në qershor. Fiq të dytë fiqtë që piqen në gusht ose në vjeshtë. Fik kokërrmadh (kokërrvogël). Fik i egër (lat. Caprificus insectifera, Ficus palmata).
3. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta, të cilat shënojnë insektin që dëmton kokrrat, gjethet ose lëvoren e kësaj peme. Biruesi i fikut. Breshka e fikut. Çimka e fikut. Miza e zezë e fikut. Tenja e fikut.
♦ Ka rënë nga fiku (dikush) tall. nuk është më në atë pozitë të ngritur, ra nga grada ose nga pozita, e ulën në detyrë; e pësoi; ka rënë (ka zbritur) nga kali; ka rënë nga dega; i shkau (i rrëshqiti) këmba (dikujt). Gjethe fiku diçka që përdoret për me kot për të fshehur diçka. Kur të hipë *derri në fik iron. Kur të hipë *gomari në fik iron. Kërkon fiq (*thana, dardha, rrush) në shënëndre (në dimër) (dikush). I mbin *pjergulla në fik (dikujt). *Pjergull në fik. (Shkojnë) si fiku me arrën shkojnë shumë me njëri-tjetrin, i përshtaten shumë njëri-tjetrit; (shkojnë) si arra me palën. Kur shporta ka fiq, gjithë bota janë miq. (fj. u.). Mik për fiq (për interes) mik i rremë. Sheh fiku fikun (rrushi rrushin) e piqet marrin shembull njëri-tjetrin. Ulu (zbrit) nga fiku! iron. mos u mburr, shtrohu, mos u mbaj më të madh!; ule hundën!

HÍTHK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Laburnum alpinum) 1. Pemë gjetherënëse, bishtajore, me gjitha pjesët helmuese, që rritet me ritëm të shpejtë, që lulëzon nga maji deri në qershor, me faraqë piqen nga shtatori deri në tetor, me lule hermafrodite, me aromë vaniljeje, të ngjashme me bizelen, që pjalmohen nga insektet; ajdës; laburnumi alpin; laburnumi skocez. Dru hithke. Gjethet e hithkës.
2. Hithër.
✱Sin.: ajdës, hithër.

MART/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Bëj organizmin e dasmës dhe marr përsipër shpenzimet e saj, zakonisht për një pjesëtar të familjes ose një të afërm (të djalit, të vajzës, të vëllait, të motrës, etj.). Prindërit kishin një dasmë për të bërë, martonin djalin. E martoi xhaxhai se qe jetime. S’arriti ta martonte. Martoj djalin (vajzën) kam martesën e djalit, më martohet djali, bëj dasmën e djalit.
2. Kam dasmën e një familjari a të afërmi, jam i ftuar në dasmë. Pas një muaji martoj motrën (vëllanë). Të dielën martoj kushëririn.
3. Lidh me martesë një pjesëtar të familjes a një të afërm, duke i gjetur bashkëshortin a bashkëshorten, i jap dikë për burrë a grua (në martesat me mblesëri). Babai i kishte martuar dy djemtë e vet me dy vajza të reja. E martuan vajzën me një djalë që nuk e njihte. E martuan larg.
4. Lidh në martesë vajzën me një djalë a burrë që ka një familje të madhe, të famshme, të varfër etj. E martuan vajzën në një derë të madhe.
5. Var vargje fiqsh të egër në degët e një fiku të butë që t’i mbajë kokrrat. Fiqtë i martojnë në qershor.
6. fig., bised. Ia shes dikujt një gjë që nuk më duhet, e heq qafe diçka; e humbas diçka. E martoi çadrën.
♦ *Sot e vlon e sot e marton (dikë).

MIZAKÁPËS/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. (lat. Dionaea muscipula) Pjesë e parë e emërtimin për një lloj luleje mishngrënëse. Mizakapësja Venus bimë e vogël barishtore shumëvjeçare, që lulëzon në maj dhe në qershor, rritet në natyrë në moçalet bregdetare të Karolinës së Veriut dhe të Karolinës së Jugut, i tërheq mizat, fluturat etj. midis dy pllakëzave që mbyllen duke prodhuar një shkarkese elektrike dhe pastaj prodhon enzima tretëse për disa javë rresht derisa ta tresë plotësisht prenë.

NGJÍTË,~T (të) as. 1. Ngjitje.
2. Koha e ngjitjes në bjeshkë për verim e bagëtive gjashtë javë pas Shëngjergjit (rreth 21 qershor) dhe ritet përkatëse; të dalat. U martuan në të ngjitë të gjësë. Tri javë pas të ngjitët i lindi djali.

ORKIDÉ,~JA f. sh. ~, ~TË bot. 1. (lat. Orchis) Bimë zbukuruese e vendeve të nxehta, me lule të bukura e të merme, në trajta e në ngjyra të ndryshme, që përdoren për zbukurim ose për vajra erëmira. Llojet e orkideve. Lulja e orkidesë. Kujdesi për orkidenë
2. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta të llojeve të kësaj luleje. Orkideja fole zogu (lat. Neottia nidus-avis) orkide pa gjethe dhe pa klorofil, me ngjyrë kafe në të artë, që jeton në pyje ahu, që është e varur për t’u ushqyer nga simbioza me kërpudhat në tokë. Orkideja e tokës (lat. Cyperipedium pubescens) e njohur edhe si orkide e këpucës së verdhë, që rritet në pyje me lagështi dhe tokë të pasur organike, me gjethe të gjera, ovale, të gjelbra, të mbuluara me qime të holla, me një lule të madhe të verdhë në formë këpuce.
Orkideja e zezë (lat. Coelogyne pandurata) orkide me pamje të veçantë, me lule me aromë të këndshme, me petale jeshile të çelur dhe një pjesë të qendrës me ngjyrë të errët, pothuajse të zezë. Orkideja susamore (lat. Gastrodia sesamoides) orkide që jeton në simbiozë me kërpudhat në tokë që e furnizojnë me ushqim, me rrënjë të trashura dhe të zmadhuara, që ngjajnë me patatet, me kërcell zakonisht ngjyrë kafe ose të verdhë, pa gjethe, me lule në formë zilesh, zakonisht me ngjyrë kafe të kuqërremtë ose portokalli. Orkideja ushtarake (lat. Orchis militaris) orkide me lule ngjyrë rozë të çelët ose lejla, me petale të sipërme të mbledhura në formë helmete, me buzë të ndara në tre pjesë si trup njeriu, që lulëzon nga prilli në qershor. Orkideja me pak lule (lat. Orchis pauciflora) orkide e njohur për bukurinë dhe strukturën e saj luleve, me pak lule në çdo kërcell, me ngjyrë të verdhë të ndritshme.

OTÁV/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bised. 1. Korrja e dytë e barit; kositja e dytë që pritet në një arë me bar, pas kositjes së parë, zakonisht në fund të verës ose në fillim të vjeshtës. Kosa e parë ishte e dobët, por otava u bë më e mirë. Priti otavën në fund të gushtit për ta ruajtur si ushqim dimëror. Lopë të mbajtuna me otavë.
2. Bimësia e re që mbin pas korrjes. Bari i parë u kosit në qershor, tani po pret që të rritet otava.

PRANVÉR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Stina e parë e vitit që vjen pas dimrit, stina kur nis e gjelbëron natyra (në gjysmërruzullin verior fillon me 22 mars e mbaron më 21 qershor). Pranverë e ngrohtë (e nxehtë, e thatë, e mbarë, me shira). Pranverë e hershme (e vonë, e vonuar). Muajt e pranverës. Flladi i pranverës. Shirat (ujërat) e pranverës. Bimët e pranverës bimët që mbillen në pranverë. Grurë pranverë grurë që mbillet në pranverë dhe korret në verë. Panxhar pranverë panxhar që mbillet në pranverë. Mbjelljet e pranverës. Erdhi pranvera. Shkoi (iku) pranvera. Pranvera që shkrin dëborën / nxirre, moj, në portë meshollën (folk.). Çka ndjell zogla e bie pranvera. (fj. u.). Kalë në pranverë mos bli kurrë. (fj. u.).
2. fig., poet. Koha më e bukur e jetës, mosha e rinisë. Në pranverën e jetës.
3. fig., libr. Fillimi i diçkaje, agimi; kohë e lumtur dhe e gëzuar. Pranvera e lirisë.
✱Sin.: behar, paraverë, agim, rini, fillim, gëzim, lumturi.

QERSHÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Lloj molle me kokërr mesatare e me cipë të gjelbër, që piqet në qershor. Në treg dolën qershoret e para.

RRËKÚA/LL,~LLI m. sh. ~J, ~JT bot. Bimë barishtore dyvjeçare me gjethe të mëdha e të dhëmbëzuara, me lule të verdha, që rritet në vende të thata dhe që lulëzon në qershor-shtator. Mbledh rrëkuaj.

SHÍN/E,~IA f. sh. ~, ~T (lat. Prunus domestica italica) 1. Një lloj kumbulle me fruta me ngjyrë të gjelbër, që piqet herët, ditën e Shën Gjinit më 24 qershor; kumbulla shahini, kumbulla Stambolli. Kumbulla shine.
2. Fruta e kësaj peme. Shine të lëngshme.

SHËNGJÍN/E,~IA f. sh. ~E, ~ET 1. Një lloj dardhe që piqet në mes të verës, që ka kokrra rrumbullake e të ëmbla. I pëlqenin më shumë shëngjinet se dardhat e tjera. Ishte koha e shëngjineve.
2. Një lloj kumbulle që piqet e para në qershor, që hahet edhe e papjekur. Ndër kumbulla, shëngjinia mund të shijohet edhe gjysmë e pjekur. Shëngjinia ia bënte me sy nga lart.

SHËNGJÍNËS mb. Që piqet në qershor. Fik shëngjinës. Fiqtë e shijshëm shëngjinës. Gliko me fiq shëngjinës.