FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ÁRKË,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Kuti e madhe katërkëndëshe, e bërë zakonisht me dërrasa, që shërben për të ruajtur e për të mbartur sende e mallra. Arkë druri (dërrase, hekuri). Arkat e bukëve. Arka birre (qumështi). Arka municioni. Arka e ndihmës së shpejtë. Arka e ushtarit (usht.). Kapaku i arkës. Çelësi i arkës. Hap (mbyll) arkën. Shtie (fut) në arka. Ruaj arkën. Zbukurimet e arkës.
2. etnogr. Orendi katërkëndëshe prej dërrase, me kapak dhe me dry, zakonisht e zbukuruar, që shërbente për të mbajtur rroba dhe pajën e nuses. Arka e nuses arkë druri e zbukuruar me vizatime lulesh shumëngjyrëshe, që shërbente për pajën ose për rrobat e nuses. Arka e pajës (e rrobave). Rrobat e arkës. Mban në fund të arkës. (fj. u.). Arka e peshkut (zool.) guaskë peshku; lupare, vesh peshku.
3. Kasafortë. Fut (vë) paratë në arkë. Mbyll arkën. Arkë parash.
4. ek. Zyrë a vend i posaçëm, ku bëhen pagesat dhe veprime të tjera me të holla. Arka e bankës. Arka e ndërmarrjes. Nëpunësja e arkës. Paguan në arkë. Derdh paratë në arkë.
5. fin. Fondet në të holla që ka si gjendje një shtet, një ndërmarrje, kompani, biznes, institucion etj. Arka e shtetit. Libri i arkës. Gjendje arke. Mbush (zbraz) arkën e shtetit. Mbaj arkën. Mbyll arkën llogarit hyrjet e daljet në të holla për të parë gjendjen e fondeve.
6. bised. Arkivol. Arka e të vdekurit. Të vënça në arkë! mallk. vdeksh!
7. vjet., fin. Ent ku depozitoheshin të hollat e kursyera nga punonjësit, të cilat këta mund t’i tërhiqnin kur të donin. Arka e kursimit. Derdh të holla në arkën e kursimit.
♦ Arkë pa dry (pa çelës) në mëshirë të fatit, pa u mbrojtur, pa e ruajtur kush. Arkë e dry të lidhur si mishi me thoin njëri me tjetrin, të pandarë njëri nga tjetri. Arkë me dry (me shtatë dryna) shih arkë e mbyllur. Arkë e mbyllur ai që e mban të fshehtën e nuk ua thotë të tjerëve; ai që nuk i hapet askujt; varr i mbuluar; qeli pa dritare (e mbyllur). Arka (barka) e Noes libr. mjet a vend shpëtimi nga një rrezik i madh. *Fundi i arkës. Janë arkë e dry shih janë mish e thua. I kallëzoj *fundin e arkës (dikujt). E ka gojën arkë (dikush) shih e mban gojën mbyllur (dikush) nuk nxjerr fjalë nga goja, i ruan mirë të fshehtat. E ka gojën si arka e plakës (dikush) e mban të fshehtë një sekret, nuk ia tregon askujt, është i besës; e fut fjalën në fund të dheut; e hedh fjalën në pus; kund. e nxjerr në pazar të gomarëve (diçka) tall. I nxjerr *fundin e arkës (dikujt). Është *sapun në arkë (dikush). Të vënça në arkë! mallk. vdeksh!
✱Sin.: kuti, sënduk, sandëk, sanak, arkëz, baule, kanavete, kashun, kanistër, sepete, valixhe, kasafortë, kasë, arkivol, arkëmort.

BIRÚC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vrimë e vogël. Birucë miu.
2. bised. Vrimë ku mbërthehet kopsa.
3. Ndërtesë e posaçme për të burgosurit, zakonisht për një njeri që mbahet i veçuar nga të tjerët; burg. Birucë burgu. Birucë e errët (e ftohtë). E futën (e mbyllën) në birucë.
4. fig. Dhomë e vogël, e ngushtë dhe pa dritë. Jetonte (banonte) në një birucë.
✱Sin.: burg, qeli, kaush, hapsanë, haps, bodrum.

DRITÁR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Pjesë e hapur në murin e një ndërtese, në automjete, në vagonët e trenit, në kabinat e anijeve etj., nga e cila hyn drita dhe ajri ose nëpërmjet së cilës shohim jashtë; korniza me xhame që mbyll këtë të hapur. Dritare të mëdha (të vogla). Dritare katrore (katërkëndëshe, të rrumbullakëta). Dritaret e makinës (e trenit, e anijes). Dritarja e vendstrehimit. Xhamet e dritares. Kanatet (fletët) e dritares. Pezuli i dritares. Perdet e dritares. Dhomë me dy dritare. Hap (mbyll) dritaren. Rri (del) në dritare. Shikon nga dritarja. Nxori kokën nga dritarja. E hodhi (e flaku) jashtë nga dritarja.
2. Dritarez₂. Dritarja e kuzhinës. Dritarja e biletarisë. Shkoi në dritare.
3. fig. Dalje në det, nëpërmjet së cilës një vend mund të lidhet drejtpërdrejt me një vend tjetër. Nuk ka dritare në det.
4. fig. Diçka që të lidh me botën e jashtme, që të hap e të zhvillon horizontin e dijes etj. Libri është një dritare për të parë botën. (fj. u.).
5. bised. Pak kohë e lirë në mes të orarit të punës; orë e lirë midis mësimeve në shkollë; një orë pushimi në orarin e ditës së mësimeve. Ka një dritare të hënën.
✱Sin.: dritore, penxhere, dritarez, dollap.
♦ E nxorën nga *dera e hyri nga dritarja (dikush a diçka). *Qeli pa dritare (e mbyllur).

EREMÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. Shkreti. Jetonte gati në eremi të plotë. Jetojmë që të gjithë në një eremi të përditshme.
2. Qeli murgu. Njeri që ka kaluar në manastire apo eremi të ndryshme.

KAÚSH,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Qese e vogël prej letre e mbështjellë si hinkë, që përdoret zakonisht nga shitësit a biznesmenët e vegjël si një ambalazh për kafenë pluhur, sheqerin, piperin, kokoshkat etj.); ambalazh i ngjashëm me këtë qese. Mbush (zbraz) kaushin.
2. Sendi dhe ambalazhi që mbështillet në këtë qese. Bleva një kaush me sheqer (me kafe, me duhan të grirë). Peshova kaushin.
3. vjet. Qeli ose kthinë e vogël, e mbyllur dhe e errët, ku mbaheshin dikur të burgosurit.
✱Sin.: fishek, qeli.

KLLAPÍT vep., ~A, ~UR bised. 1. mjek., jokal. Bie në kllapi a në komë; përhumbem. Kllapiti pasi u godit në kokë.
2. jokal. Bie në gjumë të thellë dhe filloj të flas përçart; flas përçart. Kllapiste natën (në gjumë).
3. fig., kal. Bie në kllapë; zë në grackë a në kurth. E kllapiti në grackë.
4. edhe kal. I vë hekurat a kllapat dikujt; arrestoj dikë, duke ia lidhur duart. E kllapitën dhe e futën në makinë (në qeli).
5. edhe kal. Gëlltit menjëherë një copë të madhe buke a diçka tjetër. Shumë shpejt e kllapiti copën e mishit.
✱Sin.: lidh, përhumbem, përçartem, gëlltit.

KUVLÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. Kafaz për shpendë. Zogu është mbyllur në kuvli.
2. Kthinë e ngushtë, e errët dhe me pak komoditete, zakonisht në katin përdhes të një shtëpie; qeli. Banon (e burgosën) në një kuvli.
✱Sin.: kafaz, kthinë, qeli.

LAVR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Manastir me disa godina dhe me qeli të murgjve, karakteristikë për traditën ortodokse.
2. arkeol. Kompleks i ndarë dhomash në një manastir, shpesh brenda një shpelle, përdorur nga eremitët për meditim dhe përkushtim. Në gërmime u zbuluan disa lavra brenda një shpelle.

MBÝLLUR (i, e) mb. 1. Që është mbyllur me derë, me kapak, me çelës a me diçka tjetër; që është zënë me diçka (për derën, dritaren a një hapësirë tjetër që shërben si kalim); kund. i hapur; i çelur. Rrinte me derë (me dritare) të mbyllur. Dhomë e mbyllur. Arkë (kuti) e mbyllur. Dollap i mbyllur.
2. Që e ka grykën a pjesën e sipërme të zënë me tapë a me diçka tjetër, që ka mbyllëse, kapak etj.; kund. i hapur. Shishe e mbyllur. Vozë (fuçi) e mbyllur. Kuti e mbyllur. Zarf i mbyllur. Me grykë të mbyllur.
3. Që është mbushur me diçka e është bërë rrafsh për një vrimë, një të çarë, një gropë etj.); i mbuluar. Vrimë (gropë) e mbyllur. Plagë e mbyllur plagë që është shëruar e ka zënë kore.
4. Që i ka pjesët, fletët, anët etj. të bashkuara ose të puthitura mirë njëra me tjetrën; i mbledhur; kund. i hapur. Me gishtërinj të mbyllur. Me gojën të mbyllur. Me buzë të mbyllura. Me sy të mbyllur. Libër i mbyllur. E la çadrën të mbyllur.
5. Që e ka ndërprerë punën e vet, për një kohë të caktuar a përgjithnjë; që nuk punon më (për një ndërmarrje, institucion etj.); kund. i hapur; i çelur. Dyqan i mbyllur. Fabrikë e mbyllur. Shkollë e mbyllur.
6. Që është mbuluar me diçka; që ka sipër një mbulesë si strehë ose që ka çati; kund. i hapur. Automjet i mbyllur. Kinema e mbyllur kinema dimërore. Pishinë (palestër) e mbyllur.
7. Që është i ngushtë e i kufizuar në hapësirë; që është si gropë; që është i rrethuar me mur a me diçka tjetër. Vend i mbyllur. Qytet (fshat) i mbyllur. Gji deti i mbyllur.
8. Që është zënë e nuk mund të kalohet për të dalë në anën tjetër; i tillë ku është ndërprerë lëvizja a qarkullimi; kund. i hapur. Kufi i mbyllur. Shteg (kalim) i mbyllur. Rrugë të mbyllura.
9. Që është ndërprerë, është ndalur a është shuar; kund. i hapur. Me drita të mbyllura.
10. Që ka marrë fund, që është zgjidhur përfundimisht; që nuk flitet më për të. Çështje e mbyllur. Llogari e mbyllur (fin.).
11. Që përfshin një rreth shumë të kufizuar njerëzish, i ngushtë, i kufizuar; kund. i hapur. Mbledhje e mbyllur. Rreth i mbyllur njerëzish (shokësh). Veprimtari e mbyllur.
12. fig. Që rri i veçuar e si mënjanë, që nuk shoqërohet e nuk përzihet me shokë, që nuk u hap zemrën të tjerëve; i druajtur, i turpshëm; që sheh vetëm punën e vet e nuk shqetësohet për asgjë tjetër; kund. i hapur, i çelur. Njeri (tip) i mbyllur. Natyrë e mbyllur (për njerëzit). Bën një jetë të mbyllur.
13. Që është e errët a e thellë (për ngjyrën); kund. i hapur; i çelur. Ngjyrë e mbyllur. E kuqe (e kaltër) e mbyllur.
14. I vrenjtur, i zymtë (për qiellin, motin). Qiell i mbyllur.
15. Pjesë e dytë e disa emërtimeve teknike: Qark i mbyllur (elektr.) qark elektrik në të cilin rryma rrjedh në mënyrë të pandërprerë nga njëri pol i burimit deri te poli tjetër. Rimë e mbyllur (let.) rimë e një strofe katërshe, ku vargu i parë përkon me të katërtin dhe i dyti me të tretin (skema abba). Rrokje e mbyllur (gjuh.) rrokje që mbaron me një bashkëtingëllore. Zanore e mbyllur (gjuh.) zanore që përftohet duke e ngritur shpinën e gjuhës drejt qiellzës më shumë se kur shqiptojmë zanoret e hapura.
✱Sin.: i zënë, i bllokuar, i kyçur, i fikur, i shuar, i përfunduar, i përtharë, i druajtur, i fshehtë, i errët, i vrugët, i mbyllët, i thellë, i vrenjtur, i shtypur, i shtuposur.
♦ *Arkë e mbyllur. *Cikël i mbyllur libr. Me *dyer të mbyllura libr. E ka (e mban) gojën të mbyllur (dikush). 1. shih e mban gojën mbyllur (dikush). 2. Nuk ka më të drejtë të kundërshtojë, të kërkojë diçka, të ankohet etj., sepse i është plotësuar çdo dëshirë ose nuk e meriton; s’ka gojë (të flasë, të kërkojë). *Kapitull i mbyllur libr. *Plagë e mbyllur. *Qeli e mbyllur (pa dritare).*Rreth i mbyllur libr. Troket në *derë të mbyllur (dikush