FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AUTORITÁR,~E mb., pol. 1. Që ka të bëjë me autoritetin, që i përket autoritetit, i autoritetit; që lidhet me një sistem ose person që ushtron kontroll të rreptë dhe kufizon pjesëmarrjen demokratike apo të lirë të njerëzve në vendimmarrje; i pushtetshëm. Shtet (regjim) autoritar. Sistem autoritar. Qeveri autoritare. Figurë autoritare.
2. Që ushtron me rreptësi autoritetin e vet, që kërkon bindje pa fjalë; që shpreh një urdhër të prerë, që nuk lejon kundërshtim. Menaxher autoritar. Prind (njeri) autoritar. Qëndrim autoritar. Zë (ton) autoritar. Sjellje autoritare.

DÍT/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1.. Koha që kur lind dielli e derisa perëndon; drita e diellit ose moti gjatë kësaj kohe; kund. natë. Ditë e vrenjtur (e nxehtë). Ditë e natë vazhdimisht, pa pushim. Mori dita u rrit, u zgjat dita. U thye dita kaloi mesdita, erdhi pasdrekja. U bë ditë u gdhi. Me ditë pa u errur ende. Dita e mirë duket që në mëngjes. (fj. u.).Dita ka sy e nata ka veshë. (fj. u.). Kush ka ditën të mos presë mesditën. (fj. u.). Paraja e bardhë për ditë të zezë. (fj. u.). Dita për punë, nata për gjumë. (fj. u.).
2. Koha prej njëzet e katër orësh, gjatë së cilës Toka bën një rrotullim të plotë rreth boshtit të vet; koha prej njëzet e katër orësh, që llogaritet zakonisht prej mesnate në mesnatë dhe që merret si masë. Ditë kalendarike. Ditë diellore koha nga një mesditë në mesditën tjetër. Ditë hënore kohë prej katërmbëdhjetë ditësh. Ditët e vitit (e muajit, e javës). Ditë polare pjesë e vitit në pol, gjatë së cilës Dielli nuk perëndon për afër një gjysmë viti. Para (pas) disa ditësh. Kaluan edhe dy ditë. Mbushi pesë ditë foshnja. Ka shumë ditë që s'e kam parë. Është punë (çështje) ditësh do të kryhet, do të arrihet etj. së shpejti. Kush vuan një ditë, mëson sa për një vit. (fj. u.). Ditët që shkojnë, për asnjë s’mendojnë. (fj. u.).
3. Një kohë e caktuar brenda javës, muajit a vitit, gjatë së cilës kryhet a vazhdon një punë, një veprimtari; koha e zënë ose jo me një punë a veprimtari; koha e punës brenda njëzet e katër orëve; puna që bëhet gjatë kësaj kohe. Ditë e lodhshme (e ngarkuar, e qetë). Ditë pune. Ditë mësimi. Ditë pazari. Ditë pushimi. Ditë feste. Dita e punës. Shërbimi i ditës. Roja e ditës. Paguhen për ditën e sotme (e djeshme, e nesërme). I shkoi (i iku) dita. Ka munguar pesë ditë. Ka bërë dy ditë më shumë. Do (kërkon) dy ditë kjo punë. E paguante me ditë. Miku i mirë shihet në ditë të ngushtë. (fj. u.).
4. bised. Paga për punën brenda njëzet e katër orëve, pagë ditore. Ditë e plotë. I dha (ia preu) ditën. I ecte dita. E kishte ditën të ulët (të lartë).
5. Një datë kalendarike, e cila lidhet me një ngjarje të caktuar. Dita e Çlirimit. Dita e Pavarësisë. Dita e Mësuesit (e Gruas, e Fëmijëve, e Dëshmorëve). Dita e Verës (etnogr.) dita e katërmbëdhjetë e marsit, kur festohet ardhja e pranverës; kryemoti. Ditë moti (fet.) ditë e shënuar; ditë feste fetare. Dita e provimit. Dita e lindjes. Dita e martesës. Dita e zgjedhjeve. Dita e Pashkës (e Bajramit) (fet.). Dita e takimit me prindërit. Ditë zie. Caktuan (prenë) ditën. Kam ditën për kontroll (për vizitë).
6. vet. sh. Pjesë e një periudhe të jetës së njeriut, të një epoke etj.; koha që lidhet me një moshë, me një epokë a me një periudhë të caktuar; vetë kjo moshë, kjo epokë a kjo periudhë; koha sa jeton dikush; jeta e njeriut Ditët e rinisë (e pleqërisë, e vajzërisë, e djalërisë). Në ditët tona në kohën tonë; në kohën e sotme. Në ato ditë. Ishin ditë të bukura (të rënda, të vështira, të gëzuara, të stuhishme, të arta). Shtynte ditët. Iu nxiftë dita! (iu nxifshin ditët!) (mallk.) T'u preftë (t’u shkurtoftë) dita! (mallk.).
7. Kohë e pacaktuar; çast, kohë. Një ditë njëherë, dikur. Që ditën... Ditën që... Edhe sot e kësaj dite deri tani, deri (më) sot. Sot e gjithë ditën. Do të vijë dita kur... Do të vijë ajo ditë.
8. Njësi mase popullore për kohën sa zgjat një udhëtim, një punë etj. Tri ditë udhë me këmbë (me kalë). Duhen dhjetë ditë punë për të bërë murin (për të hapur kanalin, për të lëruar arat).
9. fig. Gjendje e caktuar e dikujt (edhe në një varg njësish frazeologjike). Nuk është në ditë të mirë. Është në ditë të keqe (të errët). Është në ditët e veta është gati të lindë (gruaja shtatzënë).
♦ I janë afruar ditët (dikujt) është plakur shumë; është në prag të vdekjes; i ka ditët të numëruara (dikush); i ka të paka bukët (dikush); iu mblodh litari; iu mblodh (iu mbështoll) lëmshi. T’u bëftë dita një *mijë! ur. E bëri ditë (diku) e ndriçoi shumë; i dha shumë dritë; e shkëlqeu. Kur të bëhen dy ditë bashkë iron. asnjëherë, kurrë; kur të hipë derri në fik; kur të hipë gomari në fik; kur të qethen dhentë e kuqe; kur të bëjë larushku rrush; kur të bashkohet (të puqet) qielli me tokën; kur të bëjë qarri arra. S’i ka bërë ditët (dikush), edhe mospërf., është ende i vogël e pa përvojë, s’e ka mbushur moshën e s’është bërë ende për diçka; është ende fëmijë; s’është bërë ende që t’ia kem frikën. Bën *kupa gjithë ditën (dikush) tall. E bëj natën ditë punoj shumë e pa ndërprerje, punoj me të gjitha forcat; nuk pushoj përpjekjet pa arritur qëllimin. Bli ditë e shko (dikush) e kalon kohën pa bërë asgjë, e shkon kohën kot; shtyn ditën, e zgjat me zor. Ditë e bardhë çast i gëzuar a kohë e lumtur; gjendje e gëzuar; lumturi; kund. ditë e zezë. Një ditë të bukur në një kohë që nuk pritej, papritmas; dikur, njëherë (për diçka që ka ndodhur a që do të ndodhë); një ditë prej ditësh. Ditë më ditë asnjë ditë më pak, në ditën e caktuar; nga fillimi deri në fund. Nga dita në ditë. 1. Shumë shpejt, në njërën prej ditëve më të afërme, së afërmi. 2. Për çdo ditë që kalon, nga njëra ditë në tjetrën. Një ditë prej ditësh në një kohë që nuk pritej, dikur, njëherë (për diçka që ka ndodhur a që do të ndodhë); në një ditë çfarëdo; një ditë të bukur. 1. Ditën, në mes të ditës. 2. Në sy të të gjithë njerëzve, hapur, sheshit; në dritën e diellit. Ditë pa diell diçka jo shumë e mirë, jetë, kohë a ngjarje jo e këndshme, e errët ose jo e dobishme. Në ditë të errët në gjendje të keqe a të vështirë; në gjendje jo të mirë, jo në formën e duhur a të zakonshme. Në ditë të hallit (të pikës) në gjendje shumë të vështirë, kur s’ka ku të vejë më keq; në pikë të hallit; gjallë e në zall (e për gazep). Ditë e madhe kohë kur dikush ka arritur diçka shumë të rëndësishme, i ka buzëqeshur fati, është bërë i lumtur. Ditë e natë pa ndërprerje, pa pushim; gjithë kohën, vazhdimisht, përherë; natë e ditë. Si dita me natën shih si nata me ditën. Ditë pashke çaste të gëzueshme e festive. Ditë e zezë çast i keq a kohë me mjerime; gjendje e rëndë; fatkeqësi; kund. ditë e bardhë. Në *fund të ditës. Ia gjeti ditën (dikujt) e ruajti që t’i gjejë çastin e volitshëm për t’i dhënë a për t’i bërë diçka, për ta dëmtuar etj. (Është) në ditët e veta është gati të lindë; do të lindë së shpejti (për gruan shtatzënë). Të ketë ditë (dikush) ur. etnograf. të rrojë sa më shumë! I ka ditët *të numëruara (dikush). I ka ditët *të shkurtra (dikush). Marrsh nga ditët e mia! ur. rrofsh edhe më shumë!, t’u zgjattë jeta! E majm *kaun ditën që do ta therë (dikush). Në *mes të ditës. Si *nata me ditën. I ngrys ditët (diku) kaloj pleqërinë, jetën a vitet e fundit të jetës i mbyllur, në vetmi a pa jetuar si duhet. Numëroj ditët. 1. Pres me padurim dikë a diçka, mezi pres. 2. Jam në çastet e fundit të jetës, nuk e kam të gjatë, pres të vdes nga dita në ditë. Në *pikë të ditës. Pres ditën (e dasmës) etnogr. caktoj me krushkun ditën kur do të bëhet dasma e djalit dhe e vajzës. I pret ditën (dikujt) ruan ta zërë ngushtë, i gjuan rastin që ta ketë në dorë. Ia preu ditën (dikujt) e vrau; e bëri të vdesë; ia preu jetën (fillin e jetës). Në *rendin e ditës libr. Sot e gjithë ditën (sot e kësaj dite) gjithnjë, pandërprerë, në vazhdim; deri tani, deri në kohën tonë. Ia shkurtoi ditën (ditët) (dikujt) e bëri të vdesë para kohe; ia shkurtoi jetën; i mori jetën; ia preu jetën (fillin e jetës). Pa ditën (dikush) shih pa dritën (e diellit) (dikush). S’ka parë një ditë të bardhë (dikush) ka vuajtur shumë, e ka kaluar jetën gjithë halle e derte; ka hequr lëngun e ullirit; ka hequr pikën e zezë; ka hequr gurin e gjakut; ka zier në lëng çeliku. Më shumë ditë se kuleçë në gjendje të vështirë ekonomike, kur nuk ia del dot për t’u ushqyer e për të jetuar, kur vuan për bukën e gojës. I erdhi dita (dikujt) erdhi çasti kur dikush mund të plotësojë dëshirat a qëllimet që ka pasur ose kur dikush bëhet i fuqishëm, i pushtetshëm etj. pasi ka pritur një kohë. M’i zbardhi ditët (dikush) më lumturoi, më gëzoi pa masë, m’i bëri ditët më të bukura; m’u hapën qiejt; u bëra me krahë; u bëra me fletë.

GJITHËPUSHTETSHMËRÍ,~A f. Të qenët i plotfuqishëm. Fjalë të gjithëpushtetshme. Vështrim i pushtetshëm. Në mënyrë të pushtetshme.

LAKÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur lakoj dikë a diçka apo lakohem. Lakimi i shufrave. Lakimet e trupit e shfaqnin të zhdërvjellët.
2. Kthesë a dredhë rruge. Udhë plot lakime. Lakimet e rrugës nuk mbaronin.
3. Anim, prirje, dhënie. Lakimi i tij ndaj njerëzve të pushtetshëm bëhej në baza të rregullta.
4. gjuh. Tërësia e ndryshimeve që pëson trajta e emrit, mbiemrit, përemrit, numërorit, nyjës dhe e çdo pjese të ligjëratës që përdoret si emër, kur i lakojmë sipas rasave, numrit e gjinisë; tërësia e trajtave që ka emri, mbiemri etj. kur lakohet; tërësia e emrave që marrin trajta të njëjta kur lakohen. Lakimi i parë (i dytë...). Nxënësit i ndanë emrat në lakime.
✱Sin.: harkim, përkulje, kthesë.

MJÁLT/Ë,~I m. 1. Lëng i trashë e shumë i ëmbël, zakonisht në ngjyrë të qelibarit, që e bëjnë bletët me nektarin e disa luleve dhe që përdoret si ushqim. Mjaltë i pavënë në zjarr (i pazier, i tretur, i vënë në zjarr). Mjaltë sherbele (bliri). Pitet (hojet) e mjaltit. Sherbet mjalti. Karamele (petulla) me mjaltë. I ëmbël si mjaltë shumë i ëmbël. Mbledh mjaltin. Lyej bukën me mjaltë. Lëngu i trashë që nxjerr kokrra e fikut kur piqet shumë, rrëshira e fikut. Mjalti i tërheq mizat. (fj. u.) thuhet kur dikush i bën lajka e i sillet rrotull një njeriu të pasur a të pushtetshëm për të nxjerrë përfitime prej tij. Çdo mizë nuk bën mjaltë. (fj. u.). Këmbë për baltë, gojë për mjaltë. (fj. u.). Lëpi mjaltin, po mos e ha gishtin! (fj. u.) fol e bëj shaka, po mos e tepro; ki kujdes, mos lakmo aq shumë, se e pëson. Bota është gatuar me mjaltë e me helm. (fj. u.).
2. si mb. Shumë i ëmbël. Pjepri ishte mjaltë. Është pjekur rrushi e është bërë mjaltë.
3. si ndajf., fig. Shumë mirë; pa halle e pa brenga, ëmbël. E shkon jetën mjaltë. I rrjedhin ditët mjaltë. U shkon muhabeti mjaltë.
4. si ndajf. Përdoret me mbiemrin ‘i ëmbël’ për të treguar shkallën me të lartë të ëmbëlsirës së diçkaje me kuptimin ‘shumë’. Ishte mjaltë i ëmbël.
♦ U bë *qumësht e mjaltë (dikush). Nuk bën *kulaç me mjaltë (dikush) iron. E bën mjaltin *baltë (dikush). Ka rënë në mjaltë (dikush) jeton në mes të gjithë të mirave, është si s’ka më mirë; (është) si veshka në mes të dhjamit. I ra luga në mjaltë (dikujt) i eci mbarë çdo punë, me pak mundime e me shumë përfitime; ra në rrethana shumë të përshtatshme. I buron (i nxjerr, i rrjedh) goja mjaltë (dikujt). flet mirë e bukur, flet ëmbël; është gojëmbël; e ka gojën të ëmbël (dikush);(është) mjaltë e qumësht (e sheqer) (dikush); nxjerr sheqer nga goja (dikush). Kam ngrënë *bukë e mjaltë (me dikë). Ka ngrënë mjaltë (dikush) është gojëmbël e zemërmirë; i buron (i nxjerr) goja mjaltë; (është) mjaltë e qumësht (e sheqer). Të ngrëntë goja mjaltë! ur. ashtu qoftë si thua ti!; paç gjithnjë të mira! (kur dikush thotë një urim a një fjalë të mirë). Ha mjaltin e prish kosheren (dikush) shih ha bukën e përmbys kupën (dikush). Janë mjaltë e gjalpë (e tëlyen) shkojnë shumë mirë, duhen shumë, nuk ndahen kurrë nga njëri-tjetri; janë dy trupa e një shpirt; rrinë faqe për faqe; i mbajnë anën e lëmshit (njëri-tjetrit) iron. (Është) mjaltë e qumësht (mjaltë e sheqer) (dikush) është shumë i mirë; është shumë i këndshëm e gojëmbël, shkon mirë me të gjithë; ka ngrënë mjaltë; i buron (i nxjerr) goja mjaltë (dikujt). *Muaji i mjaltit libr. Është zier në mjaltë (dikush) është gojëmbël, është fjalëmbël, flet me të mirë e thotë vetëm fjalë të gëzueshme; nxjerr mjaltë nga goja; e ka gojën të ëmbël; nuk e prish (nuk e ndyn) gojën; kund. është për t’i qitur (për t’i nxjerrë) sytë (dikush). I dha një *gisht mjaltë (dikujt). E ka gojën mjaltë (huall) (dikush) shih i buron (i nxjerr) goja mjaltë (dikujt). E ka mjaltë (mjaltë e sheqer, mjaltë e qumësht) (me dikë) shkon shumë mirë me dikë, ka marrëdhënie shumë të mira me të; e duan shumë njëri-tjetrin; e ka grurë. Si *mizat në mjaltë. Mjalti i mjaltit fëmija i fëmijës tim, që është më i dashur dhe më i ëmbël për mua; gjaku i gjakut; mishi i mishit. Nxjerr mjaltë nga guri (dikush) është shumë i zoti, i shkathët e këmbëngulës; di të përfitojë edhe nga diçka e rëndomtë ose që nuk jep gjë; nxjerr vaj nga guri; nxjerr dhjamë nga pleshti. E shet helmin për mjaltë (dikush) keq. bën hile, mashtron paturpësisht, u hedh hi syve të tjerëve; e shet sapunin për djathë. Shumë *miza e pak mjaltë.

PAPUSHTÉTSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që nuk është i pushtetshëm; i pafuqishëm.

PUSHTÉTSHMËRÍ,~A f. Të qenët i pushtetshëm. Pushtetshmëri e rrezikshme. Pushtetshmëri kallpe (mesjetare).

PUSHTÉTSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që ka pushtet mbi dikë a mbi diçka; i plotfuqishëm; që ka prirje a që e ka zakon të japë urdhra, autoritar. Njeri (prind) i pushtetshëm. Është bërë i pushtetshëm.
2. Që nuk mund të kundërshtohet; që shpreh pushtetin që ka dikush a diçka ndaj dikujt a diçkaje tjetër; nënshtrues. Fjalë të pushtetshme. Vështrim i pushtetshëm. Në mënyrë të pushtetshme.
✱Sin.: autoritar, i plotfuqishëm, i rreptë, i pakundërshtueshëm, nënshtrues.