FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

►ENDËZ/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR vet. v. III, bot. 1. vetv. Pllenohet bima a pema, pjalmohet. Endëzohet me anë të erës.
2. pës. e ENDËZÓN.
✱Sin.: pjalmohet, pllenohet, endet, çelet.

FRYT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Organ i bimëve që zhvillohet e bëhet kokërr në trajtë e në madhësi të ndryshme, pasi pllenohet vezorja e lules dhe që ka brenda fara ose bërthama për riprodhimin e bimës. Fryti i kumbullës. Fara e frytit. Formimi e zhvillimi i frytit.
2. kryes. nj., biol. Embrioni i pjellës së njeriut dhe i kafshëve gjitare. Studimi i frytit të gjitarëve.
3. fig. Ajo që arrihet me një punë a me një veprimtari, përfundimi i dobishëm i diçkaje, rezultat. Fryti i përpjekjeve. Punë që jep fryt.
✱Sin.: këpujë, pjellë, rezultat, përfitim.

►FRYTËZ/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR vetv., vet. v. III 1. Mbillet për të dhënë prodhim. Toka ishte frytëzuar më së miri.
2. Përdoret diçka për një punë të dobishme, shfrytëzohet. U frytëzuan të gjitha burimet.
3. Pllenohet. Frytëzohen pemët.

►NDËRZ/ÉHET jovep., ~ÝE (u), ~ÝER zootek., vet. v. III 1. vetv. Bashkohet femra e një kafshe shtëpiake me mashkullin. Ndërzehen delet.
2. pës. e NDËRZÉJ.
✱Sin.: pllenohet, mbarset, kapërcehet, çiftohet, çohet, hakërrohet, përçitet, thërpehet, dëbuhet, hiqet, kërkon, ndiqet.

PAPLLENÚESHME (e) mb. Që nuk është e pllenueshme, që nuk mund të pllenohet, e pafekondueshme; kund. e pllenueshme. Vezë të papllenueshme.

PLLENÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. biol. Veprimi kur pllenoj ose kur pllenohet. Pllenim artificial (i kryqëzuar). Pllenimi i vezores. Pllenimi i pemëve. Bëhet pllenimi.
2. përmb. Bagëtia që ka pjellë, kafshët pëlleja. Ndajnë pllenimin nga shterpëria (nga shterpat).
✱Sin.: fekondim, mbarsje, ndërzim, barrësim, përçitje, ethje, shkelje, pjalmim, endëzim, pëllatë, frytëzim.

►PLLEN/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR biol., pës. vet. v. III e PLLENÓJ. Pllenohet lulja. Pllenohet lopa.

PLLENÚESHME (e) mb. Që mund të pllenohet; e fekondueshme; kund. e papllenueshme. Nuk është e pllenueshme.

►SHKÉL/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Shkelim njëri-tjetrin. Njerëzit shtyheshin e shkeleshin. U shkelën e u copëtuan.
2. vetv., vet. v. III Bashkohet me mashkullin, pllenohet (zakonisht për shpendët). Shpendët u shkelën.
3. pës. e SHKEL.
✱Sin.: shtypem, ndrysem, pllenohet, shitohem, shuplakem, hukatem.

VETËFEKOND/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR biol., vetv., vet. v. III 1. Vetëkrijohet në vezore embrioni i një frymori nga bashkimi i dy qelizave të kundërta seksuale të prodhuara nga një individ, vetëmbarset.
2. Fekondohet vetë, pllenohet fara e një bime duke u bashkuar bërthama mashkullore (pjalmi) me qelizën femërore. Vetëfekondimi i luleve.

VETËPLLENÚES,~E mb., biol. Që pllenohet vetë, i vetëpllenuar.

VÉZ/Ë,~A_II f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Kokërr me madhësi të ndryshme, e rrumbullakët e pak e zgjatur, me një cipë të hollë a me një lëvozhgë të fortë, që e pjellin femrat e shpendëve dhe të disa kafshëve të vogla, si: të peshqve, të disa zvarranikëve, të disa kandrrave etj. Vezë pule (pëllumbi). Vezë qefulli (blini). Vezë breshke (gjarpri). Vezët e fluturave (e mizave). E bardha (e verdha) e vezës. Vezë syze vezë e skuqur pa u rrahur, duke ia ruajtur të verdhën të paprishur. Bën (pjell) vezë. Ngroh vezët. Që në vezë (fig.) që në fillim, që në çastin kur sapo ka lindur e nis të zhvillohet diçka. Më mirë një vezë sot se një pulë mot. (fj. u).
2. Pjesa e parë e emërtimeve për lloje të ndryshme vezësh. Vezë inkubacioni vezë e prodhuar nga pula riprodhuese, me cilësi të veçanta, që plotëson kushtet për t'u vendosur në inkubator ose në klloçkë për të çelur zogj. Vezë peshku kokërr e vogël me madhësi të ndryshme, e rrumbullakët e pak e zgjatur, me një cipë të hollë, që e pjellin femrat dhe që pllenohet me spermën e peshkut. Vezë pluhur masë pluhurore në ngjyrë të kuqërremtë, e përftuar nga tharja e vezëve në tharëse me zbrazëti.
3. biol. Qelizë seksuale femërore e një qenieje, prej së cilës zhvillohet një organizëm i ri. I janë tharë vezët nuk lind a nuk pjell më. Vezët e femrës. Vezët e gruas.
✱Sin.: ve, farë, llukë, boçë, putargë, ikër.
♦ U bë vezë (dikush). 1. U mblodh shuk; u kërrus nga sëmundja a nga pleqëria; u bë grusht. 2. U tremb, u frikësua shumë. Ku bën dreqi vezë shumë larg, në një vend të shkretë; ku ha pula gurë; në anë të dynjasë. (Bën) si *pula kur i vjen veza (dikush). I bën vezë edhe gjeli (edhe këndesi, edhe kaposhi) (dikujt) i ecën mbarë çdo gjë, i ka punët shumë mirë; i ka të gjitha të mirat, i vjen e mira edhe nga nuk e pret; i pjell edhe gjeli (edhe këndesi, edhe kaposhi); i pjell edhe mushka; i pjell edhe viçi; i vjen e mira te dera. E bën vezën *deve (dikush). Nuk bën vezë të kuqe (dikush) iron. nuk është kushedi se çfarë, s’ka vlera të veçanta, nuk bën çudira. Sa ka dalë nga veza (dikush) mospërf. sapo ka lindur, është ende i njomë e nuk e njeh jetën, është i mitur e i papjekur; është ende i pazhvilluar nga trupi ose nga truri; është në shpërgënj; është filiz (i ri); i ka buzët me qumësht. S’ka dalë nga *lëvozhga (e vezës) (dikush) mospërf. S’ka dalë nga veza (dikush) mospërf. është shumë i ri ende, s’di gjë nga jeta, s’e njeh fare jetën, është i papërvojë; s’ka dalë nga lëvozhga (e vezës); s’ka dalë nga shpërgënjtë. E do vezën *të qëruar (dikush). Ecën mbi vezë (dikush). 1. Ecën ngadalë, pa zhurmë e me shumë kujdes, ecën lehtë ose me ngathtësi të madhe. 2. Ka shumë kujdes kur bën diçka, i ruhet të mos dëmtojë a të mos prishë asgjë në një punë; është shumë i matur e i vëmendshëm; ecën mbi gjemba. Iu ftohën vezët (dikujt) tall. vulg. u plak e iu shterën fuqitë, nuk ka më fuqi për të bërë seks. Gjen *qime në vezë (dikush). *Gjel mbi vezë. Jam (si) mbi vezë nuk e ndiej veten të qetë, kam frikë se mos bëj ndonjë dëm a mos prish ndonjë punë; pres me frikë ç’do të ndodhë a si do të vejë diçka, jam në ankth; rri (si) mbi gjëmba. Ta jep vezën pa të verdhë (pa të kuqe) (dikush) është shumë i zoti e i shkathët; është shumë dinak e i djallëzuar dhe ta hedh kur të duash; të bën atë që s’ta pret mendja; e merr vezën në bark të pulës (të sorrës). Kërkon *qimen në vezë (në përpeq) (dikush). Kërkon vezë në hell (dikush) iron. shih kërkon qiqra në hell (dikush). Nuk e lë vezën të ftohet (dikush) është i nxituar, nuk duron e nuk pret kohën e duhur për diçka, ngutet. E merr vezën në bark të pulës (të sorrës) (dikush) është shumë i zoti, i shkathët e i gjallë; është dinak; ta hedh a të vjedh pa e ndier; ta jep vezën pa të verdhë (pa të kuqe). Mëson veza pulën! iron. i jep këshilla një tjetri dikush që di më pak ose që ka më pak përvojë se ai; i tregon babait arat. Ngarkon vezë në lak (dikush) kërkon të bëjë një punë pa mend në kokë, ia hyn një pune të pamundur pa e kuptuar; është i marrë; bën litar me rërë. I ngeci veza kryq (dikujt) ka një hall të madh që s’po e zgjidh dot, e ka zënë belaja me dikë a me diçka, ka ngecur keq e s’ia del dot; i ngeci sharra në gozhdë; i zuri sharra në gozhdë; i ra sëpata në gur; i ngeci plori. Ka ngordhur ajo *pulë (që bënte ato vezë). Ngroh vezë (dikush) tall. rri kot e nuk punon, është dembel e shumë i plogët; e merr një punë shumë ngadalë; ngrohet (theket) në diell; nxjerr (çel) zogj. E njoh që në vezë (dikë) e njoh shumë mirë, e kam njohur qysh sa ka lindur; (e njoh) me dhëmbë e (me) dhëmballë. (Përpëlitem) si veza në prush shih (përpëlitem) si zorra në prush. Piqet veza në *rërë. Qeth *leshtë e vezës (dikush) thjeshtligj. Rruan vezë (dikush) tall. bën një punë të kotë, bën diçka që s’është e nevojshme; tund (luan) derën; dredh (tund zinxhirin); numëron qimet e postiqes; numëron (heq) tespihet; kruan thonjtë; prashit (mih) në ujë. E skuq *të verdhën e vezës dy herë (dikush) keq. Më shtrëngoi veza kam nevojë të ngutshme, kam një hall që s’pret; jam shumë ngushtë e s’duroj dot më pa e bërë diçka; më erdhi veza (për të pjellë). Shumë *pula e pak vezë. Vezë me dy të verdha (të kuqe). 1. Njeri me vlera të shumta; me pasuri të madhe. 2. Diçka shumë e rrallë, gjë e rrallë. Vezë kllukë. 1. Njeri shëndetlig e i dobët, që sëmuret shpesh ose që preket shpejt nga sëmundjet; njeri i pafuqishëm. 2. mospërf. Njeri i plogët, që rri diku si i fjetur, që s’bën asgjë. Vezë në kulaç (në mes të kulaçit) njeri i rrethuar nga të gjitha të mirat, në bollëk e në mirëqenie; ai që nuk e prish gjakun për asgjë, ngaqë vetë është në gjendje shumë të mirë; rehat, pa punuar; pjergull në fik (të bardhë); pulë në grurë (në thekër, në mulli). Vezë e prishur përb. njeri pa vlerë e i keq, të cilit nuk ke dëshirë t’i rrish afër; njeri që nuk bën asgjë të dobishme, që nuk i hyn në punë askujt dhe asgjëje. Si vezët e qyqes shih si zogjtë e korbit (e qyqes). Vezë pa të verdhë keq. njeri pa vlera. Më erdhi veza thjeshtligj. e ndiej veten shumë ngushtë, kam një punë të ngutshme e s’jam gati, s’kam nga t’ia mbaj; jam në çastin e fundit kur duhet të marr një vendim a të kryej një punë dhe s’po mundem; e kam pisk; më shtrëngoi veza. Të vjedh vezët nën klloçkë (dikush) është vjedhës i regjur e i shkathët; nuk e kap dot në hile; të vjedh hundën midis (në mes të) syve; të heq (të merr) opingat nga këmbët.