FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

KUSÁR,~E mb. Që vjedh, që plaçkit, duke përdorur edhe dhunë; vjedhës i regjur; hajdut i madh; grabitës. Njeri (djalë) kusar.
✱Sin.: vjedhës, hajdut, hajn, plaçkitës, grabitës, pirat.

KUSÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ai që vjedh dhe plaçkit, duke përdorur edhe dhunë. Kusar deti pirat. Bandë kusarësh.
✱Sin.: vjedhës, hajdut, hajn, grabitës, pirat.

MBÉTURA,~T (të) f. vet. sh. 1. Ato që kanë mbetur a kanë tepruar nga gjellët, nga të ngrënët e të pirat etj., të lënat. Të mbeturat e drekës (e darkës). Të mbeturat e sofrës. Nuk ha të mbeturat e të tjerëve.
2. Mbeturina që dalin kur prodhojmë a kur ndreqim diçka. Të mbeturat e fabrikës. Të mbeturat e qytetit.
3. Jashtëqitjet e kafshëve ose të shpendëve, pleh. Të mbeturat e pulave (e pëllumbave).
4. fin. Shuma e parave që mbetet pa u harxhuar; shuma që mbetet nga zbritja e një shume tjetër. Të mbeturat e muajit (e vitit) të kaluar. Të mbeturat nga huaja. Të mbeturat e papaguara të prapambeturat.
✱Sin.: të lëna, mbeturinë, jashtëqitje, pleh.

MBETURÍN/Ë,~A f. kryes. sh. ~A, ~AT 1. Ato që kanë mbetur nga diçka e shkatërruar, e prishur, e thyer etj.; diçka që ka mbetur pasi është vjetruar, është përdorur gjatë etj.; gërmadhë. Mbeturinat e shisheve të thyera. Mbeturinat e një makine të prishur. Mbeturina teneqesh e hekurishtesh. Mbeturina anijesh të vjetra. Mbeturinat e një aeroplani. Mbeturinat e një muri të rrëzuar (e një kështjelle të rrënuar). Pastroj (grumbulloj) mbeturinat e gurta një shtëpi të rrënuar nga cikloni.
2. Ato që teprojnë ose që mbeten nga gjellët, nga të ngrënat e të pirat, të mbeturat, të lënat. Pastroj tavolinën nga mbeturinat e mëngjesit. Mbeturinat e drekës (e darkës). Mbeturinat e ushqimeve (e pijeve, të mishit). Mbeturinat e gjellëve. Mbeturinat nga tryeza e gostisë. Hëngri ca mbeturina. Mbledh (fshij, hedh) mbeturinat.
3. Pjesë e vogël a copë e diçkaje, që del gjatë përdorimit të saj, gjatë përpunimit etj. e mbetet mënjanë, hedhurinë. Mbeturinat e drurit (e zdrukthit). Mbeturinat e letrës. Mbeturina metali. Mbeturinat e leshit (e pambukut). Përpunimi (shfrytëzimi) i mbeturinave.
4. Ajo që kullon nga një lëng e mbetet në fund të një ene, llurbë, fundërrinë. Mbeturina e vajit në shishe. Mbeturina kafeje.
5. kim. Lëndë e padëshirueshme a e padobishme pas përdorimit kryesor, që duhet hedhur në mënyrë të përshtatshme. Mbeturina radioaktive (organike, kimike, spitalore). Mbeturina të rrezikshme.
6. Ajo pjesë që i ka shpëtuar shfarosjes së plotë ose zhdukjes (për njerëzit). Mbeturinat e ushtrisë mbretërore. Mbeturinat e fundit të njerëzisë.
7. Ajo që ruhet ende sot si diçka e vjetër, e trashëguar nga e kaluara. Mbeturinë e miteve të lashta. Mbeturina gjuhësore të së kaluarës. Mbeturinë e një kulture të hershme.
8. Koncept, mënyrë të menduari a paragjykim i mbetur prej së shkuarës dhe që mendohet si diçka negative dhe e dëmshme. Ajo ideologji ishte mbeturinë e së kaluarës.
✱Sin.: mbetje, gërmadhë, të mbetura, tepricë, hedhurinë, zgaq, fundçe, fundajë, rrëmbythje, rrozgë, rrezhdë, furde, mbijetojë.

PIRATJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Veprimi kur pirat ose kur piratem.

►PIRAT/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR pës., vet. v. III e PIRATÓJ. U piratua filmi. U piratuan fotot (këngët). U piratuan sistemet (softweret).

PIRAT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Vjedh, kusaroj, ndërhyj si pirat në një program etj. dhe vjedh të dhëna.

PLAGJIÁT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT libr. Plagjiator.
✱Sin.: vjedhës, hajdut, pirat.

UJK,~U_I m. sh. UJQ, ÚJQIT dhe ÚJQËR, ÚJQËRIT 1. zool. Kafshë e egër mishngrënëse, e ngjashme me qenin, me qime të përhime në të verdheme, me veshë të drejtë me majë. Kope (lukuni) ujqish. Këlysh ujku. Strofull ujku. Ujku mjegull do. (fj. u.). S’trembet ujku nga mushkonjat. (fj. u.). Ujku qimen ndërron, por zakonin s’e harron. (fj. u). Unë them “ja ujku!”, ti kërkon gjurmët. (kur ke ujkun, mos i kërko gjurmët!) (fj. u.). Delen (dhinë) që ndahet nga tufa, e ha ujku. (fj. u.). Qeni që s’di të lehë, ta sjell ujkun në vathë. (fj. u). Çakalli bëri kërdinë, ujkut i doli nami. (fj. u.).
2. fig., keq. Njeri shumë i egër e i pamëshirshëm; lakmues i pangopshëm; njeri shumë i fortë; njeri shumë i aftë për punë; njeri i rrahur nga jeta. Ujk i vjetër (plak).
✱Sin.: bishë, gojëkyçuri, gojëlidhuri, gojëmbërthyeri, lakmitar, i pangopshëm, i zoti, i aftë.
♦Ia beson delen ujkut (dikush) iron. shih ia var ujkut mëlçinë në qafë iron. U bë ujk (dikush) shih u bë bishë (dikush). M’u bë ujk (dikush a diçka) m’u mërzit shumë dikush a diçka, sa s’e duroj dot më; e shoh si kafshë dikë dhe e urrej; e kam halë në sy (dikë); nuk e shoh dot me sy (dikë a diçka); më doli nga zemra. Bën ujkun *çoban (dikush) iron. Të çaftë (të preftë, të ngrëntë) ujku! mallk. Vdeksh!; ngordhsh! Kur të dalë ujku i bardhë kurrë, asnjëherë; kur të qethen viçat; kur të bëjë qarri arra. *Dhi (dele) në mes të ujqve. Ka fjetur me ujkun (dikush) zemërohet shumë e menjëherë, tërbohet nga inati; është bërë si i shkalluar e i rrezikshëm, është i egër e duhet të ruhesh prej tij. Fle ujku me delen bën acar i madh, është shumë ftohtë, thahesh së ftohti; fle macja me miun; të ngrin gjuha në gojë; të bien thonjtë; të bie hunda përdhe. E fut ujkun në *kular (dikush). Në *gojë të ujkut (të qenit). I kalli ujkun (diçkaje) e braktisi diçka, e la fare, e flaku, nuk e çan më kokën fare për të; i kalli djallin; i kalli flamën. Kam *lëkurën e ujkut. I ka *pordhët si të ujkut (dikush) tall. vulg. Kam *qimen e ujkut. *Kope ujqish (çakenjsh) keq. Leh në *erë të ujkut (dikush) Tall. Mori *udhën e ujqve (dikush). (E pagoi) si ujku me lëkurë (dikush) mori dënimin e merituar; vdiq a u vra për shkak të një veprimi të keq ose të gabuar; e pagoi shtrenjtë. E sjell (e fut) ujkun në *vathë (dikush). (E shikon) si ujku hënën (dikë) e ka shumë inat dikë, e urren; e sheh me kërcënim. Ia shkul *gjuhën ujkut (dikush). E ka parë ujkun që i vogël (dikush) është njeri i rrahur me jetën, ka parë shumë të këqija e ka kaluar shumë rreziqe a vështirësi; nuk trembet më nga kërcënimet e rreziqet; (është) i rrahur (i regjur) me vaj e me uthull. I tregon *dhëmbët e ujkut (dikujt). I tregon *lëkurën e ujkut (dikujt). Prej ujkut ra në gjarpër (dikush) shpëtoi nga një e keqe, por ra në një tjetër më të madhe; iku nga shiu e ra në breshër (ra nga shiu në breshër). Ujk me brirë 1. Njeri i vrazhdë e ters, me të cilin nuk merresh dot vesh. 2. Njeri i shëmtuar, sa të vjen pështirë ta shikosh. 3. Diçka e pahijshme dhe shumë shëmtuar; diçka që nuk shkon mbarë e krijon pengesa e vështirësi të mëdha; dështim. Ujk deti. 1. Detar i vjetër e me përvojë, i regjur me vështirësitë e rreziqet e detit; pirat. 2. Njeri i regjur me vështirësitë e rreziqet e jetës, që lufton e nuk tërhiqet para pengesave; i rafinuar; ujk i vjetër (plak); i rrahur (i regjur) me vaj e me uthull. Ujk pa dhëmbë mospërf. njeri që duket i egër e i frikshëm, por që nuk ka forca e mundësi të të bëjë keq. Ujk me dy këmbë iron. njeri që vjedh, hajdut; vjedhës bagëtish. Ujk me lëkurë qengji njeri fsheharak e i pabesë, që i mbulon qëllimet e veta keqbërëse e grabitqare duke u shtirë si i mirë e i parrezikshëm. Ujk i vjetër (plak) njeri i rrahur në jetë, i pjekur e me përvojë, që nuk ia hedh dot askush; njeri i zoti të arrijë atë që do; i rafinuar; ujk deti; i rrahur (i regjur) me vaj e me uthull. I var ujkut *mëlçinë në qafë (dikush). Vë ujkun *bari (dikush) iron. Vë ujkun të ruajë delet (dikush) ia beson një të keqi të ruajë diçka të mirë, i zë besë një të ligu; vë ujkun bari; ia var ujkut mëlçinë në qafë.