FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

DALL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR. 1. kal. Shquaj me shqisa a me mend një njeri, një send, një dukuri etj. nga një tjetër, midis të tjerësh ose në një mjedis, ndaj a veçoj njërin nga tjetri dy njerëz, dy sende etj. sipas veçorive e tipareve të ndryshme që kanë; nuk e ngatërroj dikë a diçka me dikë a me diçka tjetër; e vë re dhe e njoh dikë a diçka në një mjedis. Dalloj ngjyrat (format, tingujt). Dalloj shkrimin e dikujt. Dalloj Yllin Polar. Dalloj të zezën nga e bardha. Dalloj të mirën nga e keqja. Dalloj kuptimet e fjalës. Mezi e dalloi në errësirë. Kjo cilësi e dallon nga të tjerët. E dalloi nga zëri (nga e ecura). S’ka asgjë që ta dallojë. S’dallonte dot grurin nga thekra. S’e dallon dot.
2. bised., kal. Vë në dukje para të tjerëve vlerat, punën a veprimtarinë e shquar të dikujt e nxjerr të dalluar dikë. Klasën (shkollën) e tyre e dalluan.
3. jokal. Kam tipare e veçori që më shquajnë nga të tjerët, nuk jam si të tjerët; dallohem. Dallojnë mirë njëra nga tjetra. Dallon shumë nga të tjerët.
✱Sin.: shquaj, përshquaj, veçantoj, njoh, shëmbëllej, shoh, vërej, diktoj, ndaj, shkoqit, pikas, mëtoj, vegoj, veçantoj, diferencoj, diskriminoj, ndryshoj, shikoj, syzoj.

DANÍK vep., ~A, ~UR 1. kal. E ndaj nga diçka a nga të tjerët; veçoj, dalloj diçka a dikë. I danika qengjat. E danik mes të tjerëve.
2. jokal. Del mbi sipërfaqe ose jashtë radhe diçka. Daniku mbi ujë.
✱Sin.: ndaj, veçoj, veçantoj, shkëput, izoloj, mënjanoj, dalloj, del, shoh, vërej, diktoj, pikas.

DIKT/ÓJ_I vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Arrij të zbuloj, të gjej ose të shoh dikë a diçka pasi e kam ndjekur, e pikas. Diktoi armikun. Diktoi gjurmët. S’diktoi asgjë. S’e diktoi dot. E diktoi menjëherë.
2. Arrij ta kuptoj diçka të fshehtë. Diktoi qëllimet e dikujt. Ia diktoi mendjen ia bleu mendjen.

DIKTÚES,~E mb. Që dikton; që zbulon dikë a diçka pasi e ka gjurmuar, që e pikas; zbulues. Makineri (aparate) diktuese. Rrethana diktuese. Traditë me prirje diktuese.

GJE/J vep., ~TA, ~TUR kal. 1. E zbuloj atë që ka humbur a që është zhdukur, që është fshehur a që është mbuluar; kund. humb, humbas. E gjeti librin. E gjeti poshtë krevatit. E kërkova, po s'e gjeta. Gjej rrugën nëpër errësirë.
2. E ndesh rastësisht dikë a diçka; has në diçka zakonisht të papritur; shtie në dorë rastësisht; vë re atë që po e kërkoja. Gjeti një kuletë. Gjej emrin në listë. Nuk i kam gjetur në rrugë i kam siguruar me punë e me mundim. Gjeta përkrahje. Gjen gabimet e shtypit. Nuk gjej fjalë ta shpreh.
3. Arrij të kem atë që më duhet a që më duket më i përshtatshëm. Gjeta punë. Kanë gjetur shoku-shokun. Gjeti një grua të mirë. Gjeti ngjyrën që i pëlqen. Gjej njëherë bari, pastaj shko e bli dhi! (fj. u.) Kush kërkon, gjen (fj. u.).
4. Arrij të shfrytëzoj një pjesë të kohës a të mundësive që kam për të bërë diçka tjetër. Nuk gjeti kohën e duhur. S'gjen dot një minutë edhe për këtë? E gjeti rastin.
5. Përcaktoj diçka, zgjidh ose i bie në të pasi e mendoj. Gjej zgjidhjen (përfundimin). Gjej pjesët e një fjale. Gjej rrënjën katrore të një numri. Gjej një gjëegjëzë. Gjeje sa janë (sa bëjnë)! Gjeje kush ma ka thënë!
6. E zbuloj diçka pas kërkimesh e studimesh të veçanta; bëj një zbulim; shpik; zbuloj mënyrën a mjetin për të bërë diçka (edhe në njësi frazeologjike). Gjetën naftë (mineral). Gjej një gjëegjëzë. Ia gjeti anën (shtegun) (fig.). Gjej të vërtetën. Ia gjeti ilaçin (fig.) Ia gjeti verigën (rrëfanën) (diçkaje). Ia gjeti vidhat (telat) (dikujt).
7. E zë diku ose e takoj në një gjendje të caktuar; e kap diku; e kap. E gjeta shëndoshë e mirë në shtëpi. E gjeti në gjumë (edhe fig.). I gjeti librat rrëmujë. Mirë ju gjetsha! përshëndetje kur largohemi nga një vend, në të cilin do të kthehemi përsëri. Mirë se ju gjejmë! përshëndetje kur vijmë a hyjmë diku.
8. Më vjen a më ndodh një e keqe, pësoj (edhe në njësi frazeologjike). E gjeti belaja. Gjeta belanë (me dikë a me diçka). Ç’e gjeti të shkretin! I gjeti mushka drutë (fig.). E gjeti si breshka te nallbani.
9. Vlerësoj, e quaj. E gjetën të arsyeshme. E gjeti të udhës (iron.) nuk qëlloi në atë që duhet, që është më i përshtatshëm ose më i mirë. Gjete çfarë të na thuash! Gjete kujt t’ia japësh!
10. E kam si veti a si aftësi dhe e shfaq kur duhet. Gjen guxim. Ku e gjen ai këtë të drejtë?!
11. E kërkoj si përligjje për diçka të padrejtë a të parregullt; kërkoj a pres rastin për t’i bërë dikujt një të keqe a për t’i zbuluar anën e dobët. Gjen shkak. I gjeti pikën e dobët.
12. Ndiej, përjetoj diçka; bie në një gjendje të caktuar; dëshiroj shumë; më pëlqen. Gjej kënaqësi. Ku ta gjej të vij edhe unë.
13. I shkoj pas mendjes a pas shijes dikujt; merrem vesh me dikë (edhe në njësi frazeologjike). E gjeti fjalën (me dikë). Ia gjeti zemrën. I kanë gjetur telat bashkë. Kanë gjetur gjuhë të përbashkët. Gjeti mendja mendjen. Ka gjetur rasa vegshin (keq.). Ka gjetur tenxherja kapakun (keq.). Gjejmë një emërues të përbashkët i sheshojmë, i rrafshojmë gjërat; biem në një mendim. Ia gjej fillin diçkaje ia gjej shkakun, burimin diçkaje.
13. etnogr. I drejtohem dikujt për të ngritur një dolli, duke thënë një urim. Të kam gjetur me dy shëndete! Ti që më ke gjetur mua, të gjettë e mira!
14. vet. v. III Përdoret me emra prejfoljorë dhe së bashku shprehin kuptimin e një veprimi. Gjen zbatim zbatohet. Gjen shpëtim shpëton. Gjen përhapje përhapet. Gjen përkrahje përkrahet. Gjen vdekjen vdes. Gjen mishërim mishërohet. Gjen strehim strehohet. Gjen pëlqim pëlqehet.
✱Sin.: zbuloj, ndesh, has, pikas, siguroj, rregulloj, përcaktoj, sajoj, zë, shoh, quaj, kam, nxjerr, pres.
♦ Si bëri* e gjeti (dikush). Ka gjetur Amerikën (dikush) iron. ka rënë në një gjendje shumë të mirë ekonomike, është në bollëk e s’ka më halle. Ia gjej *anën (diçkaje). S’ia gjej (dot) *anën (diçkaje). Ia gjeti barin (ilaçin) (diçkaje). Gjeta *belanë. Më gjeti (më polli, më ndezi) *belaja (me dikë). Gjen pa bën (dikush) keq. shih gjen shesh e bën përshesh (dikush). Ia gjej burgjitë (*vidhat). Ia gjej *burmat (dikujt). Ia gjeti *cekën (dikujt). Ia gjeti *çaren (diçkaje) vjet. Gjej një *të çarë. Ia gjeta *çelën (diçkaje). Ia gjej çelësin (dikujt a diçkaje). Ia gjeti *damarin (dikujt). Gjeti *dengu dengun keq. Gjej *derman. Ia gjeti *ditën (dikujt). S’e gjen në të gjithë *dheun (dikë a diçka). Ia gjej *fillin (diçkaje). S’ia gjej (dot) *fillin (diçkaje). E gjej *fjalën (me dikë). Gjen (bën, ngre, zë) *fole (diçka). I gjej (i nxjerr) *fundin (diçkaje). E gjeti *gremçin (për diçka). I gjej *gjurmët (dikujt a diçkaje). Gjeti *hazinenë (dikush). Ia gjeti ilaçin (*barin) (diçkaje). Nuk gjen as për *ilaç (diçka). Gjeti (zuri) *karar (dikush a diçka). S’i gjehet *karari (dikujt a diçkaje). Nuk ia gjen (dot) *këmbët (dikujt). Ç’*kërkoi e gjeti (dikush). Ia gjeti *kleçkën (dikujt). Ia gjeti *melhemin (diçkaje) vjet. E gjen *mendjen (dikush). Gjeti *mendja mendjen. Ma gjeti *midenë (dikush a diçka). Të gjettë *e mira! ur. E gjetsh nga mos e pandehsh! mallk. e pësofsh keq dhe nga nuk e pret!, të gjettë e keqja pa e ditur e papritur! I gjetën *pipëzat (pipat) (njëri me tjetrin). E gjej me *qiri (dikë a diçka). Ka gjetur ndonjë *qyp (dikush) tall. Ia gjej *rrëfanën (diçkaje). I gjej *rrënjët (diçkaje). E gjen *rrugën (udhën) (dikush). Si e gjete *rrugën? shaka. Gjeti *sebep (dikush) keq. Gjen *strehë (dikush a diçka). Ia gjeti *shtegun (dikujt a diçkaje). Ia gjen *shtegun (diçkaje). M’i gjeti (m’i preku) *telat (dikush). I gjetën *telat (me njëri-tjetrin). E gjej (e shoh, e quaj) *të udhës (diçka). Gjeti *ustanë (dikush). Ia gjeti *vaun (dikujt). Ia gjej *veglën (diçkaje a dikujt). Ia gjej *vjegën (verigën) (diçkaje). Gjen *vend. E gjeti *vendin (dikush) mospërf. Ia gjeti *vendin (diçkaje). E gjej me *vend (diçka). Gjen *verigë (për diçka). Ia gjeti verigën (*vjegën). E gjej *veten Ia gjej *vidhat (burgjitë) (dikujt a diçkaje). I gjeti një *yçkël (dikujt). Ma gjeti *zemrën (dikuh). E gjeti *të zotin (puna).

HET/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. drejt. Kërkoj të gjej a të zbuloj prova e fakte për hetimin e një vepre kriminale a kundërvajtësi ligjor, duke u nisur nga disa të dhëna paraprake; bëj hetimin e dikujt a diçkaje. E hetoi punën mirë. Hetoi vendin e ngjarjes.
2. drejt. Vëzhgoj dhe shqyrtoj provat përse është kryer një krim ose një kundërvajtje penale. Hetoj një çështje penale.
3. Shikoj me vërejtje dikë a diçka, vëzhgoj (zakonisht për të zbuluar diçka). Hetoj vendin (rrugët). E hetoj me sy. E hetoj në fytyrë. E hetonte nga dritaret. Hetoj përreth.
4. Vërej i pari një njeri a një send dhe kuptoj diçka; vë re dikë a diçka, diktoj. Nuk e ka hetuar kush. Pa e hetuar njeri.
✱Sin.: vëzhgoj, gjurmoj, vërej, shikoj, shqyrtoj, hulumtoj, kërkoj, pikas, diktoj.

MOSPIKÁSJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Mungesë e pikasjes së dikujt a diçkaje, kur nuk e pikas dikë a diçka. Mospikasja në kohë e sëmundjes.

MËT/ÓJ_II vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Dalloj a kuptoj diçka, vë re; e marr vesh, e zbuloj diçka pasi e kam gjurmuar a hetuar, e pikas, e nuhat (edhe fig.). E mëtoi vonë (shpejt). S’e mëtoi dot nga larg. E mëtoi se çfarë njeriu ishte. E mëtoi ku e kishte hallin. E mëtoi se ku e kisha fjalën. Ia mëtova dredhitë. E mëtova ku e kishte qëllimin.
2. Gjej, diktoj, pikas, zbuloj. - A ke gjetur punë? - Jo, nuk kam mëtuar gjë.
3. E shtyj dikë të bëjë diçka që nuk e dëshiron, e detyroj, e imponoj. Nuk të mëton kush për këtë punë. Nuk po të mëtoj për këtë gjë. Nuk e mëton plakun që të kërcejë.
4. Vë në rregull diçka, rregulloj, ndreq; qeveris. Mëtoi dhomën (shtëpinë). Mëtoi opingat.
✱Sin.: dalloj, kuptoj, zbuloj, pikas, nuhat, rregulloj, ndreq, qeveris.

PIKÁSJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Veprimi kur pikas ose kur pikasem. Pikasja e qëllimeve të dikujt.
✱Sin.: diktim, zbulim, gjetje, të kuptuar.

PIKÁSËS,~E mb. Që pikas, që zbulon e gjen. Nuk i shpëtoi syrit pikasës të shqiponjës. Mendje pikasëse.

PIKÁT_II vep., ~A, ~UR kal. Pikas.

PIKÁTJ/E,~A_II f. Veprimi kur pikat a pikas ose kur pikatem ose pikasem.

SPËRKÁT (SPËRKÁS) vep., ~A, ~UR kal. 1. Lag lehtë përsipër duke i hedhur pikla uji a të një lëngu tjetër; stërpik. Spërkat rrobat (dyshemenë). Spërkat duhanin e grirë. Spërkat me ujë (me kolonjë). Spërkat me dorë (me furçë).
2. I hedh një lëndë kimike të lëngët në trajtë vese një bime për ta mbrojtur nga sëmundjet ose një pellgu me ujë të ndenjur për të zhdukur mushkonjat etj. Spërkati hardhinë (pemët). E spërkati me pompë. I spërkatën vreshtat me gurkali.
3. Ndot me pika balte ose të diçkaje tjetër, çikëloj. E spërkat me baltë (me bojë). Na spërkati me pështymë.
✱Sin.: stërpik, stërkit, cërkoj, cirkoj, cirkëloj, çikoj, përfik, pikoj, pik, pikëloj, pikalos, pikas, vesoj, përfik, përfiktoj, rij, lag, përlyej, lyros, njom, mek, lëmek, lëngoj, lëngështoj, bushurdis.
♦ E spërkat me *ujë trëndafili (dikë a diçka).

ZBUL/OJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Ia heq ose ia ngre mbulesën një njeriu a një sendi, ia heq veshjen një trupi ose mbështjelljen diçkaje; heq, çmbështjell; kund. mbuloj. Zbuloi fytyrën (krahët, këmbët, kurrizin, gjoksin). Zbuloi bustin (pllakën përkujtimore). Zbuloi tasin (tenxheren). Zbuloi kosin. Zbuloi gropën. Zbuloi makinën. Zbuloi çatinë. Mbulo kryet e zbulo prapanicën. (fj. u.).
2. Gjej diçka të mbuluar në tokë duke gërmuar etj., pasi e kam kërkuar për njëfarë kohe; bëj që të duket, bëj që të dalë në dritë diçka e fshehur a e mbuluar. Zbuloi thesarin. Zbuluam vendvarrimin e Skënderbeut. Zbuluan muret (themelet) e kështjellës. Zbuluan një vendburim të ri (rezerva të mëdha nafte). Shiu ia zbuloi rrënjët misrit.
3. Gjej për herë të parë një vend të panjohur; arrij të gjej për herë të parë, të përcaktoj mirë dhe të bëj të njohur për të tjerët diçka të panjohur, nxjerr në dritë për herë të parë diçka që nuk njihej më parë; bëj një zbulim, shpik. Zbuloi një ishull të ri. Zbuloi strofkën e dhelprës. Zbuloi një gjuhë të panjohur. Zbuloi radioaktivitetin. Zbuloi një ligj të fizikës (të natyrës).
4. E diktoj dikë që mundohet të fshihet a që e kërkoj; gjej diçka të fshehtë, diktoj diçka që është bërë në fshehtësi; nxjerr në shesh, marr vesh një të fshehtë. E zbuluan armikun. Zbuloi tanket (artilerinë) e armikut. Zbuloi vrasësin (vjedhësin, dëmtuesin). Zbuloi krimin (vjedhjen, tradhtinë, kurthin). E zbuloi me kohë.
5. fig. Arrij të marr vesh, arrij të kuptoj diçka që nuk e dija a që nuk e kisha kuptuar më parë; arrij të përcaktoj qartë diçka, duke u menduar, duke bërë analizë e duke nxjerrë përgjithësime, gjej; nxjerr në shesh. I zbuloi mendimin. Zbuloi shkakun (gabimet, dobësitë, të metat, anët e dobëta). Zbulon mundësi të mëdha. Zbuloi si ka qenë e vërteta. Zbuluan rrugë (metoda, mënyra) për të rritur prodhimin. Zbulon tiparet e ndryshme të heronjve. Ç’bluan mendja i zbulon zemra. (fj. u.). Mos e zbulo gunën. (fj. u.).
6. I bëj të ditur dikujt një vendim, një çështje, një gjendje etj., i njoftoj; parashtroj, shtjelloj para dikujt. Zbuloi para botës gjendjen e vërtetë të emigracionit.
✱Sin.: zhvesh, heq, çmbështjell, nxjerr, diktoj, vërej, pikas, gjej, qit, shquaj, shpik, shpërfaq, njoftoj, parashtroj, shtjelloj, mësoj.
♦ Ka zbuluar Amerikën! (dikush) iron. kujton se thotë ndonjë gjë të madhe, të re, të panjohur a të zgjuar, të cilën e dinë të gjithë prej kohësh. I zbuloj (i nxjerr) *rrënjët (diçkaje).