FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AEROTRÉN,~I m. sh. ~A, ~AT av. Tren që qarkullon në hapësirë ajrore me shpejtësi të madhe; nuk ka rrota, në vend të rrotave të çelikta ka pllaka ngritëse për fluturim, ndërsa rri pezull në një “jastëk” ajri. Udhëtim me aerotren. Aerotren mallrash. U modelua aerotreni i së ardhmes.

ÁJ/ËR,~RI m. 1. Gaz i tejdukshëm, që mbështjell Tokën dhe që përbëhet kryesisht nga azoti, nga oksigjeni nga argoni, nga dioksidi i karboni uji etj. Ajër i pastër. Ajër i ndotur. Ajër i rrallë. Ajër i dendur. Ajër i thatë (i nxehtë). Ajër i rëndë (i keq, i prishur). Ajër me lagështi. Ajër deti (mali). Rrymë ajri. Ngjeshës (kompresor) ajri. Flluskë ajri. Banjë ajri. Lëvizje ajri. Ndotësia e ajrit. Ndërroj (pastroj) ajrin. Më mungon ajri. Marr ajër. Mbush mushkëritë me ajër. Ajër tokësor ajër që ndodhet në brendësi të kores së tokës. Më mungon ajri ndjenjë ankthi ose mbytjeje.
2. Hapësira e lirë që shtrihet mbi tokë. Ngrihet në ajër. Qëndron në ajër. Shtie në ajër. Ajri! thirrje ushtarake, që paralajmëron një sulm nga qielli. Fluturon në ajër të lirë.
3. fig. Mjedis, natyrë; klimë, freski. Ndërroj ajër. Dal në ajër.
4. fig. Liri, dritë. Ndjeva ajrin e vendlindjes. I thërriste ajri i atdheut.
✱Sin.: oksigjen, erë, frymë, frymëmarrje, qiell, hava, natyrë, mjedis, klimë, freski, liri, dritë.
♦ Bën (ngre) *kështjella (kala) në ajër (në erë) (dikush) keq. Jam në ajër nuk kam siguri e mbështetje për diçka; nuk di ç’të bëj; jam pezull. Qëndron (mbeti) në ajër (diçka) është pa mbështetje; as nuk zgjidhet e as nuk lidhet; nuk merret kush me të; mbeti (është) pezull; i ka rrënjët në ujë.

CÁNG/ËL ndajf. 1. Varur (në ajër). E mbaj këmbën cangël. E ngre cangël. Rri cangël. Varet cangël. E kapën cangël.
2. fig. Pezull, me mendje të ngritur. E ka mendjen cangël. Ka mbetur cangël.
✱Sin.: varur, pezull.

CANGËL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Ngre cangël a pezull (diçka); mbaj a çoj cangël.

CINGËLPÍNGLI ndajf., krahin. Varur; pezull. Qëndron cingëlpingli.

CÚF/ËL,~LA f. sh. ~LA, ~LAT 1. kryes. sh. Flokë të mëdhenj dëbore. Cufla dëbore.
2. Tufë e vogël flokësh a fijesh. Cufël flokësh. Cufël leshi (pambuku). Cufël qimesh ngjyrë gështenje. Cuflat e mjekrës thinjoshe.
3. si ndajf. Pezull në erë, si pendë a si pupël (kur ngremë diçka lart me lehtësi). E çoj cufël.

DET,~I m. sh. ~E, ~ET 1. gjeogr. Hapësirë shumë e madhe me ujë të kripur, që zakonisht është e rrethuar me tokë jo nga të gjitha anët dhe që qëndron disi e veçuar; pjesa më e madhe e rruzullit tokësor, e mbuluar me ujë të kripur. Deti Adriatik. Deti Jon. Deti Mesdhe. Deti i Kuq (i Zi). Det i hapur (i mbyllur). Det i thellë (i cekët). Det i qetë (i trazuar, me dallgë). Det i keq det me dallgë. Sipërfaqja e detit. Bregu (fundi) i detit. Ujë (kripë, rërë) deti. Valët (dallgët) e detit. Kafshë (bimë) deti. Mbi (nën) nivelin e detit. Deti është vaj deti është shumë i qetë. Deti ka dallgë. Çau (kapërceu) detin. Ra (u shtrua, u qetësua) deti. Rreh detet udhëton nëpër dete. Mori detin shkoi diku larg duke udhëtuar nëpër det. Lundron (noton) në det. Derdhet në det. E rreh deti. E zuri deti i vjen për të vjellë kur udhëton në det. E hodhëm në det e përzumë, e detyruam të ikte me det. Në det të hapur larg nga brigjet, thellë në det. Buzë (pranë) detit. Përtej (matanë) detit. Nëpër det. Në tokë e në det. Ka (ka nisur të bëjë) det deti është me dallgë. Ç'bën në det, e gjen në kripë. (fj. u.). Deti s'kalohet me këmbë. (fj. u.). Nuk soset (nuk thahet) deti me lugë. (fj. u.). S'matet deti me pëllëmbë. (fj. u.). Detit i ka hije vala, burrit i ka hije fjala. (fj. u.). Noti mësohet në det, jo në tokë. (fj. u.). Në det ta hedhësh, me ujë nuk ngopet. (fj. u.).
2. zool. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta për disa kafshë të ujërave të kripura ose të bregdetit. Breshkë deti (lat. Chelonioidea) grup zvarranikësh detarë, me shtatë specie të njohura, që jetojnë në oqeane dhe dete tropikale e subtropikale. Dac deti (lat. Scyliorhinus caniculus) një lloj peshkaqeni i vogël, i njohur zakonisht si peshkaqeni mace, me trup të hollë, me njolla të errëta, që ushqehet me organizma të vegjël detarë. Dallëndyshe deti (lat. Exocoetus volitans) një lloj peshku tropikal, i njohur si peshku fluturues, që jeton në ujërat sipërfaqësore të oqeaneve, me aftësi për të rrëshqitur mbi ujë përmes pendëve të zgjatura të kraharorit, duke krijuar përshtypjen se “fluturon”. Kali i detit (lat. Hippocampus) specie detare, që ngjan me një kalë të vogël, me trup të gjatë dhe të mbuluar me pllaka kockore, me bisht të kapshëm, që jeton kryesisht në alga dhe korale. Kandil deti (lat. Cnidaria) kafshë detare që i përket llojit të meduzave, që lëvizin kryesisht me rrymat e ujit, me trup të butë, gjysmë transparent, me një “çadër” ose “kupë” që i jep formë karakteristike, me tentakula që mund të shpojnë dhe të lëshojnë toksinën e tyre. Lopë deti (lat. Odobenus rosmarus) një gjitar i madh detar, që gjendet kryesisht në zonat arktike, me trup të madh, me lëkurë të trashë dhe gëzof të hollë, me dy dhëmbë të gjatë që i dalin nga nofulla e sipërme. Yll deti (lat. Asteroidea). organizëm detar, me trup rrezor, zakonisht me pesë krahë, pa tru, që lëviz me sistemin vaskular ujor, që ka aftësi të rigjenerojë pjesët e humbura të trupit.
3. bot. Pjesë e dytë e emërtimeve të pathjeshta për disa bimë të ujërave të kripura ose të bregdetit. Fik deti (lat. Opuntia ficus-indica) një kaktus shumëvjeçar, me gjethe të sheshta dhe të trasha, me fruta të ëmbla, që rritet gjerësisht në zona me klimë të ngrohtë dhe të thatë pranë detit. Lakër deti (lat. Crambe maritima) bimë barishtore, me rrënjë të fortë, me gjethe të trasha, me ngjyrë të gjelbër të errët, shpesh me shije të kripur, me lule me ngjyrë të bardhë ose vjollcë të lehtë, zakonisht të vogla dhe të grumbulluara në kokrra, që rritet kryesisht në rërë ose bregdete shkëmbore. Trëndafil deti (lat. Actinia) disa lloje të anemonave të detit, me pamje të ngjashme me lule trëndafili, zakonisht me petale të buta, me ngjyra të ndritshme si rozë, portokalli, apo të kuqe, që ngjiten në shkëmbinj ose pjesë të ngurta nën ujë, me petale si tentakula, që përdoren për të kapur organizma të vegjël që shërbejnë si ushqim.
4. Pjesë e sipërfaqes së Hënës, që nuk e zënë a e zënë fare pak rrezet e Diellit dhe që duket nga Toka si një njollë e errët. Detet e Hënës.
5. fig. Shumicë njerëzish, sendesh etj.; hapësirë e madhe, e mbuluar a e mbushur me diçka, diçka e pamasë dhe e pafund. Det njerëzish. Det dritash. Det lotësh (gjaku). Një det me grurë (me lule). Në detin e luftës. Në detin e lumturisë.
6. si ndajf. Me shumicë, shumë, pa fund; plot e përplot. U bë gruri det. Rrjedh det. Ishte det ara me misër. Det është pazari.
♦ *Barkë në mes të detit. U bë det. 1. (diku). U mbush plot me ujë, u mbyt nga ujët, u përmbyt; u lag krejt, u bë qull. 2. U mbush plot me diçka. 3. (dikush). Hëngri a piu shumë, u dend, u zhdëp. Bëri detin (për dikë) e qortoi a e shau rëndë, s’i la gjë pa thënë; e poshtëroi, e njollosi; s’i la sy e faqe (dikujt); e bëri leckë (rreckë) (dikë); e bëri për në bythë të qenit (dikë). Bëri një *urë në det (dikush). As në det e as në breg. 1. Në asnjë vend, asgjëkundi. 2. Në një gjendje të paqartë, kur s’di nga t’ia mbash; pa ditur ku je, pezull, në erë; as në qiell e as në tokë (në dhe). U bë deti *kos iron. Kur të bëhet deti *kos iron. I duket deti *kos (dikujt). Në *fund të detit. I futet detit me *hosten (dikush). Të fut në det (në *ujë, në pus, në lumë) e të nxjerr pa u lagur (dikush). I futet detit më *këmbë (dikush). Hyn në det (në *pus, në lumë) e del pa u lagur (dikush). E kalon detin më *këmbë (dikush). Sa ka deti ujë e rërë shumë, në sasi të madhe; sa rëra e detit; sa bari i tokës; sa t’i gërryesh (t’i ngresh) me lopatë. E ka zemrën det (dikush) është shumë bujar, është zemërgjerë; e ka zemrën (shpirtin) të gjerë; e ka zemrën hazine. Kërkoj detin me shkop bëj të gjitha përpjekjet për dikë a për diçka; s’lë vend e mënyrë pa shfrytëzuar për t’ia arritur qëllimit, bëj të pamundurën. *Lumë e det (për lumë e për det). Merr detin (dikush) shkon diku larg (zakonisht duke udhëtuar nëpër det); merr detin në sy; (ikën) nga (ku) sytë këmbët. E mori deti (dikë a diçka) shih e mori lumi (dikë a diçka). Mori detin në sy (dikush). 1. I duket çdo gjë shesh me lule, ka besim, dëshira e shpresa të tepruara, kujton se do të bëj ëgjëra të mëdha; ia hyn një pune të madhe pa u matur mirë. 2. shih mori botën (dheun) në sy (dikush). Nuk ka marrë *kripë në det (dikush) mospërf. E mat detin me *filxhan (dikush). E mat detin me *lugë (dikush). E mat detin me *mastrapa (dikush). E mat detin me *pëllëmbë (dikush). Më ndan një det (i tërë) (nga dikush). 1. Jam shumë larg nga dikush (në hapësirë). 2. Kam mendime ose pikëpamje krejt të ndryshme nga dikush; kam gjendje shoqërore a ekonomike krejt të ndryshme; jam shumë larg tij në diçka. Ngre *kodra mbi det (dikush) iron. Nxjerr *sheqer nga ujët e detit (dikush). *Peshku në det e tigani në zjarr tall. Përzien detin me shkop (dikush) përb. është ngatërrestar i madh, bën hile e gënjen; do vetëm të grindet e të bëjë sherr; përzien e fut në sherr shumë njerëz; bën të pabërën; turbullon edhe rërën e detit; i thotë hurit “dil e mos rri në gardh”. Një *pikë ujë në det (në oqean). U poq (u puq) *qielli me detin. Prashit në det (dikush) mospërf. shih prashit (mih) në ujë (dikush). S’pyet Muçoja për *gjela deti bised. Sa *rëra e detit. Shpëtoi nga *lumi e ra në det (dikush). Turbullon (edhe) *rërën e detit (dikush) keq. E than detin me *lugë (dikush). Sa *ujët e detit. *Ujk deti.

FRÝM/Ë,~A f. 1. Ajri që thithim e që nxjerrim nga mushkëritë. Fryma e njeriut. Marr frymë. Mbushem me frymë.
2. Frymëmarrje. Mbaj frymën. Më merret fryma. Deri në frymën e fundit.
3. Ajri që ndodhet brenda një sendi, që fryhet e shfryhet. I doli fryma topit (gomës).
4. Era që fryn; erë e fuqishme. Frymë e fortë. E paska rrëzuar fryma misrin.
5. bised. Erë e mirë ose e keqe që mban diçka; kundërmim. Fryma e hudhrës (e qepës). Ndjeu frymë të keqe.
6. kryes. sh. ~Ë, ~ËT Banor; vetë, njeri (zakonisht kur e japim me një numër). Fshat me një mijë frymë. Shtëpi me shtatë frymë.
7. fig. Parim themelor a tërësi parimesh, pikëpamjesh, synimesh që përcaktojnë sjelljen e njerëzve, qëndrimin e tyre, mënyrën si veprojnë etj.; thelbi i diçkaje, vetitë karakteristike a prirjet themelore të diçkaje; ideja kryesore që përshkon një vepër letrare a shkencore; qëllimi që na frymëzon në një punë. Fryma e përgjithshme. Frymë demokratike. Fryma e bashkëpunimit.
✱Sin.: ajër, frymëmarrje, nefes, erë, kundërmim, banor, vetë, njeri, jetë, shpirt.
♦ I doli fryma (dikujt). 1. Vdiq; dha frymën (e fundit) (dikush); dha grahmën e fundit (dikush); i qepi buzët (dikush). 2. U lodh shumë, u këput, mezi merr frymë nga lodhja (nga vrapimi, nga një punë e rëndë etj.); i doli shpirti. I ka dalë fryma (diçkaje) është bërë pa shije, nuk ka më lezet; i ka dalë (i ka ikur) lezeti; i doli kripa. Frymë më frymë (me dikë) shumë afër njëri-tjetrit, fare pranë, thuajse ngjitur. Deri në frymën e fundit deri në fund, deri sa kam fuqi e jetë, deri në vdekje. Me frymën pezull duke qenë shumë i shqetësuar për diçka, në merak të madh; duke pritur diçka me ankth e si pa frymë; me zemrën pezull; me zemër të ngrirë; me gjak të ngrirë. Me frymën e shenjtë iron. si me magji, si me anë të një fuqie të mbinatyrshme; vetvetiu, pa u munduar vetë; me shkopin magjik; me urdhër të peshkut. Me *gjysmë fryme. Harxhoj frymën (kot) flas sa lodhem e s’më dëgjon njeri, mundohem kot se nuk ma vë veshin askush; nuk ka asnjë vlerë për dikë këshilla a porosia ime. Harroi të marrë frymë (dikush) tall. vdiq; shkoi me të shumtët. Më iku fryma u tremba shumë, s’e mbledh dot veten nga frika; më mbërtheu një ankth; mbeta (ngela) pa frymë; kund. më erdhi fryma (në vend). I jap frymë (dikujt) e ndihmoj, i gjendem pranë kur ka nevojë; e nxit; i jap zemër. Dha frymën e fundit (dikush) vdiq; dha grahmën e fundit; i doli fryma₁ (dikujt). S’kam frymë ndihem i pafuqishëm, s’kam fuqi, jam i këputur; s’ia dal dot deri në fund diçkaje, s’mundem më. S’kam kohë (nge) të marr frymë kam shumë punë, jam shumë i zënë, nuk pushoj dot për asnjë çast; mezi marr frymë. Kaq e ka frymën (dikush) kaq fuqi a mundësi ka, kaq mund të bëjë, s’mund të bëjë më shumë; kaq e ka hapin (çapin). Më këput frymën (dikush) shih më këput shpirtin (zemrën) (dikush a diçka). E la pa frymë (dikë). 1. E çuditi shumë, e mahniti, e shtangu, e ngriu. 2. E vrau menjëherë; e la të vdekur në vend; ia ndali frymën (dikujt). Nuk më lë të marr frymë (dikush). 1. Më ndjek hap pas hapi, nuk më ndahet për asnjë çast; nuk më lë të qetë a të qëndroj diku; më mundon shumë e vazhdimisht, më lodh e s’më lë të pushoj; ma zë frymën. 2. Më turret me fjalë të ashpra, me qortime e me sharje; më pi sytë. Marr frymë. 1. Mbijetoj, rroj si të mund, përpiqem sa të jetoj. 2. Çlirohem nga një ankth a nga frika, shpëtoj nga diçka e rëndë a e mundimshme etj.; marr frymë lirisht. I mori frymën (dikujt) e mundoi shumë; ia mori shpirtin; e përpiu të gjallë (dikë). Nuk merr (më) frymë (dikush). 1. Ka vdekur; mbeti (ngeli) pa frymë. 2. S’është më i zoti e s’e përfill njeri. Sa të marrësh frymë shumë shpejt, menjëherë, në një kohë shumë të shkurtër, në çast; sa të thuash pesë; sa çel (sa hap) e mbyll sytë. Derisa të marr frymë sa të jem gjallë, deri në fund të jetës; derisa të më bien kockat. Marr frymë lirisht çlirohem nga një gjendje e vështirë e qetësohem, kam shpëtuar nga një e keqe; marr frymë₃. Mbaj frymën sa jetoj, sa nxjerr mjetet e jetesës; mbijetoj (me një punë etj.); mbahem gjallë; mbaj shpirtin (frymën) gjallë. E mbajti frymën (diku) arriti në një vend me vrap e me nxitim, ngaqë e ndiqte dikush, u ndal diku pas një vrapimi, mbërriti, u sos e ndaloi; e ndali (e la, e mbajti) vrapin. Sa për të mbajtur frymën sa për të mbijetuar, sa për të mos vdekur urie, shumë pak (për ushqime etj.); sa për të mbajtur shpirtin; për kafshatën e gojës; për bukën e gojës; për një kafshatë bukë. Mbaj frymën (shpirtin) *gjallë (me diçka). Mbeti (ngeli) pa frymë (dikush). 1. Shtangu në vend nga frika, nga habia etj., u nguros, ngriu; i iku fryma (dikujt). 2. Vdiq; nuk merr më frymë. Mezi marr frymë shih s’kam kohë (nge) të marr frymë. Ta ndal frymën (dikush) është shumë i fortë, ka fuqi të madhe trupore dhe të zhduk, të asgjëson; të lë pa frymë. Të ngre me frymë (dikush) të bërtet fort, të kërcënohet a të hakërrohet me të madhe. Përton të marrë frymë (dikush) tall. është dembel i madh, nuk bën asnjë punë; hajde bukë të të ha, hajde ujë të të pi tall. Më soset fryma shih më soset jeta. Më erdhi fryma në vend erdha në vete, e mblodha veten e u qetësova pas një gjendjeje frike e ankthi; më erdhi zemra (shpirti) në vend; kund. më iku fryma. Të zëntë frymën! (diçka) mallk. vdeksh! Ia zë frymën (dikujt). 1. Nuk e lë të flasë më tej, e bëj të heshtë; ia mbyll (ia zë) gojën. 2. Nuk e lë të qetë, e mundoj vazhdimisht; nuk e lë të mbledhë veten; nuk e lë të marrë frymë (dikë).

GJA/K,~KU_III m. 1. Afri e ngushtë që vjen prej një paraardhësi të përbashkët, farefisni, i afërm; etnogr. lidhje farefisnie nga ana e babait; familje. Lidhje gjaku. Njerëz të një gjaku. Jemi (biem) gjak me të. I shkon për gjak e ka në fis. Gjaku s’bëhet ujë (fj. u.).
2. fig. Prejardhje e përbashkët e njerëzve nga një popull, nga një komb. Ka gjak shqiptari. Është shqiptar prej gjaku. Bashkatdhetarët të një gjaku.
✱Sin.: farefis, farefisni, i afërm, prejardhje.
♦ Është bërë gjak. 1. (diçka). Është skuqur shumë; është bërë plagë (dora, faqja etj.). 2. (dikush). I skuqin faqet nga shëndeti. U bënë gjak u bashkuan fort, u lidhën ngushtë njëri me tjetrin, u shkrinë; u bënë mish e gjak. M’u bë gjaku (zemra) *bozë. T’u bëftë gjak e dhjamë! ur. të bëftë mirë!; t’u bëftë shëndet! M’u bë gjaku *lëng (armeje). M’u bë gjaku *mavi. M’u bë gjaku *petull. M’u bë gjak në sy shih m’u bë halë në sy (dikush). M’u bë gjaku *ujë. S’bëhet gjaku *ujë. S’bën delli gjak nuk bëjnë kurrë të mira njerëzit shpirtligj e dorështrënguar. Bëri *gurin e gjakut (dikush). Bëri gjak (dikush). 1. Theri një kafshë a një shpend për kurban, kur nis një ndërtim etj. 2. Vrau a bëri një dëm të madh. E bëri gjak (diçka) shih e bëri mish e gjak (diçka). Ma bëri gjakun *lëng (armeje) (dikush a diçka). Ma bëri gjakun *ujë (dikush). S’e bëj gjakun *ujë. E bëri *mish e gjak (diçka). E bëri të përmjerë (të vjellë) gjak (dikë) mori hak me dhunë kundër dikujt, u hakmor rëndë duke e rrahur për vdekje; ia mori shpirtin (dikujt); e bëri për vdekje. I ra gjaku (dikujt) u qetësua, u shtrua, nuk është më me inat. Bie në gjak (me dikë) bëhem armik me dikë dhe kam të drejtë të hakmerrem. Më ra (më shkoi) gjaku në fund të këmbëve. 1. U lodha shumë duke ecur ose duke qëndruar më këmbë. 2. U frikësova nga diçka e papritur; u tremba shumë e menjëherë, u tmerrova nga frika, ngriva; u trondita pa masë; më ngriu (m’u pre) gjaku; m’u prish (m’u turbullua) gjaku; m’u ngjiz (m’u mpiks) gjaku. Më ra gjaku në sy. 1. U mundova tepër, u lodha shumë, u këputa, u rraskapita. 2. U inatosa shumë, u tërbova nga zemërimi; më hipi gjaku (në fytyrë); më hipi gjaku në kokë (në tru). I buçet gjaku (dikujt). 1. Është i ri, i shëndetshëm e shumë i gjallë, ka forca e energji të mëdha; i vlon (i zien, i gufon) gjaku. 2. Është gati të shpërthejë për diçka, sa mezi e përmban veten; ka energji e vrull; ka dëshirë të madhe për të bërë diçka, do që të hidhet menjëherë në veprim; i vlon (i zien, i gufon) gjaku; i flakëron gjaku; zien (vlon) përbrenda (dikush). Derdh gjak. 1. Vras a plagos rëndë dikë. 2. shih derdh gjakun (për dikë a për diçka). Derdh gjakun (për dikë a për diçka) sakrifikohem për dikë a për një çështje të madhe, vdes për dikë a për diçka të shenjtë, flijohem; jap (fal) jetën. Është derdhur gjak është bërë luftë e madhe e janë vrarë njerëz; është mbrojtur me gjak diçka; janë bërë përpjekje të mëdha, përleshje e sakritica për të mbrojtur ose për të fituar diçka; shkoi (rrodhi) gjaku lumë; shkoi (rrodhi) gjaku rrëke. As *dhjamë e as gjak. I etur për gjak keq. kriminel, gjakësor, që ka shpirt prej gjakatari. E fali gjakun (dikush) etnogr. hoqi dorë nga vrasja për hakmarrje, e fali gjakësin, nuk kërkon më të marrë hak. I flakëron gjaku (dikujt). 1. Zien e vlon nga zemërimi, është gati të shpërthejë; iu ndez (iu avullua) gjaku; iu nxeh gjaku. 2. Është guximtar i paduruar për t’u hedhur në një rrezik, s’e përmban dot veten, s’pyet; i vlon (i zien, i gufon) gjaku; i buçet gjaku. I ftohu (i uli) gjakrat (dikush) i qetësoi njerëzit që ishin duke u zënë a duke u grindur ashpër me fjalë, bëri që t’u bjerë zemërimi, e qetësoi gjendjen; kund. i ndezi (i nxehu) gjakrat. Iu ftoh gjaku (dikujt). 1. I ra zemërimi, u qetësua; kund. iu ndez (iu avullua) gjaku. 2. Nuk e do më aq shumë dikë ose nuk është më aq i dhënë pas diçkaje. U ftohën (u ulën) gjakrat u qetësuan e u shtruan njerëzit që ishin duke u zënë a duke u grindur ashpër me fjalë, u iku zemërimi, u ra inati; u qetësua gjendja, nuk ka më aq egërsi; kund. u ndezën (u nxehën) gjakrat. Ia ka futur në gjak (dikujt) ka bërë që ai ta kuptojë e ta përvetësojë mirë diçka, t’i hyjë thellë në mendje a në zemër, t’i zërë vend mirë; ia bëri zakon a edukatë; e ka bërë që të dojë e të dëshirojë tepër diçka. Me gjak të butë. 1. I urtë e i shtruar, gjakbutë. 2. Shtruar, pa u nxehur e pa u acaruar; me të urtë. Me gjak të ftohtë. 1. I qetë, i përmbajtur, që nuk nxehet e nuk rrëmbehet, gjakftohtë; kund. me gjak të nxehtë. 2. Me gjakftohtësi, duke u përmbajtur; qetësisht; me gjak të qetë; kund. me gjak të nxehtë. Gjaku i gjakut fëmija i fëmijës tim, që është shumë i dashur dhe i ëmbël për mua; mishi i mishit; mjalti i mjaltit. Me gjak të helmuar shumë i hidhëruar, i pikëlluar sa s’ka; me gjak të prishur. Me gjak e me lak shih me lak e me gjak. Me gjak të ndezur me zemërim të madh, shumë i nxehur, i inatosur; i papërmbajtur; me gjak të nxehtë. Me gjak të ngrirë me frikë të madhe a me shqetësim të thellë, me tmerr (kur presim diçka të keqe a të panjohur); me zemër të ngrirë; me frymën pezull; si dhia thikën. Me gjak të nxehtë. 1. I rrëmbyer e inatçor, që nxehet shpejt e nuk përmbahet, gjaknxehtë; kund. me gjak të ftohtë. 2. Me gjaknxehtësi, duke qenë shumë i inatosur; pa e përmbajtur veten, në zemërim e sipër; me gjak të ndezur; me kokë të ndezur (të nxehtë); kund. me gjak të ftohtë. Gjak i pastër. 1. Kafshë e një lloji, e papërzier me lloje të tjera. 2. Njeri prej dere a prej fisi të mirë, fisnik. Me gjak të prishur shumë i shqetësuar; i trembur, i frikësuar, i tronditur; me gjak të turbulluar; me gjak të helmuar. Me gjak të qetë me gjakftohtësi, pa shqetësim, pa zemërim e pa inat; pa u ngutur, shtruar; me gjak të ftohtë; kund. me gjak të turbulluar. Gjak i ri njeri a grup njerëzish që sapo janë pranuar në një organizatë a në një shoqatë për ta përforcuar ose për ta gjallëruar atë. Me gjak të turbulluar me gjaknxehtësi, me shqetësim, me zemërim a me inat; i shqetësuar; i trembur, i frikësuar, i tronditur; i mërzitur; me gjak të prishur; kund. me gjak të qetë. Me gjak të zemrës me të gjithë forcën e pa kursyer asgjë; me përgjërim, me shpirt; me gjithë zemër; me gjithë shpirt. Ka ngrënë *bukë e gjak (dikush). Ia helmoi gjakun (dikujt) e hidhëroi shumë, e pikëlloi. Heq *gurin e gjakut. E heq gjaku (dikë) bën një veprim të ngjashëm me paraardhësit a sillet njëlloj me ta; janë një gjak. Kam hequr gjakun (me dikë a me diçka) më ka munduar shumë dikush a diçka, kam vuajtur shumë nga dikush a nga diçka; më ka marrë shpirtin (dikush a diçka); kam hequr të zitë e ullirit (nga dikush a nga diçka); kam hequr pikën e zezë (nga dikush). I hipi gjaku në fytyrë (dikujt) u zemërua a u turpërua shumë sa u skuq në fytyrë; u inatos keq; i hipi gjaku në kokë (në tru); i ra gjaku në sy. I hipi (i kërceu) gjaku në kokë (në tru) (dikujt) u inatos shumë e menjëherë, u zemërua shumë e nuk di se ç’bën; u tërbua; i hipi gjaku në fytyrë; i ra gjaku në sy; i kërcyen trutë në kokë; i hynë mizat; mori zjarr (dikush); mori avull (dikush); iu bë koka barut; i hyri zekthi. Iu hollua gjaku (dikujt). 1. U plak e u bë më i ndjeshëm (ndaj të ftohtit, ndaj një sëmundjeje, ndaj një dhembjeje shpirtërore etj.). 2. E humbi guximin, trimërinë a këmbënguljen e mëparshme. Hyj në gjak (me dikë) etnogr. i vras dikë dikujt dhe ai ka të drejtë të hakmerret për të. I ka hyrë (i është futur) në gjak (diçka) i është bërë dikujt pjesë e pandashme e mendimeve dhe e ndjenjave të tij, i është ngulitur mirë e i është bërë natyrë e dytë; e ka përvetësuar thellë diçka; i është rrënjosur në gjak. I iku gjaku nga fytyra (dikujt) u zverdh krejt në fytyrë (nga një sëmundje, nga tronditja etj.); u trondit shumë, u tmerrua, ngriu; s’i mbeti gjak (pikë gjaku) në fytyrë; u pre në fytyrë (dikush); u prish në fytyrë (dikush); i iku fytyra; kund. i erdhi gjaku në vend. Janë *mish e gjak. (Është) në *valë të gjakut (dikush). E ka në gjak (diçka) e ka zakon, veti a ves të ngulitur thellë, nuk ia heq dot; është pjesë e pandashme e mendimeve a e ndjenjave të tij, është natyrë e dytë e tij, është edukuar në atë mënyrë. E ka gjakun *akull (dikush). E ka gjakun *të ëmbël (dikush). Ka gjak të ftohtë (dikush). 1. Është njeri i ftohtë, është i paafrueshëm; e ka gjakun akull; kund. ka gjak të ngrohtë (të ëmbël). 2. Është gjakftohtë. Ka gjak në fytyrë (në faqe) (dikush) është i ndershëm, është njeri me cipë, ka sedër; preket nga diçka e turpshme; ka cipë. Ka gjak lepuri (dikush) tall. është frikacak i madh, dridhet nga frika; s’ka pikë burrërie; ka lepurin në bark; i tutet hijes së vet. Ka gjak të ngrohtë (të ëmbël) (dikush) është njeri shumë i mirë e tërheqës, është gjakëmbël, e duan të gjithë; kund. ka gjak të ftohtë. E ka gjak në sy (dikë) shih e ka halë në sy (dikë). E ka gjakun *shpuzë (dikush). E ka gjakun në *vetull të syrit (dikush). Me *lak e me gjak. Në *lak e në gjak. E lanë me gjak (diçka) luftuan shumë për diçka, e mbrojtën duke derdhur gjak për të; vunë edhe jetën në rrezik. *Lisi i gjakut etnogr. I ka lyer duart me gjak (dikush) ka vrarë, ka marrë pjesë në një a në disa vrasje; ka bërë krime. E mori (e lau) gjakun etnogr. u hakmor për një vrasje në familje a në fis, bëri gjakmarrje. Të merr gjak në vetull (dikush). 1. Është trim i madh; është guximtar e s’i trembet askujt e asnjë rreziku. 2. Është shumë i zoti, ia arrin çdo qëllimi; s’ia ha qeni shkopin (dikujt); të shkel hijen (prapa); të ha (të qëron) të bardhën e syrit; noton në një (në dy) gisht ujë. S’i mbeti gjak (pikë gjaku) në fytyrë (dikujt) u zverdh shumë, u zbeh krejt (nga një sëmundje, nga frika etj.); u tremb pa masë, u trondit shumë; i iku gjaku nga fytyra; ndërroi fytyrë (dikush); u pre në fytyrë (dikush); i iku fytyra. S'i mbeti gjak në rremba (dikujt) shih s’i mbeti gjak (pikë gjaku) në fytyrë (dikujt). Me *mish e me gjak. I ndez gjakun (dikujt) e nxit dhe e bëj që të jetë i hedhur e i papërmbajtur; i jap guxim e trimëri; i jap zemër. I ndezi (i nxehu) gjakrat (dikush) i nxiti njerëzit për ta ashpërsuar grindjen a zënien, e acaroi gjendjen më tej; kund. i ftohu (i uli, i shoi, i shtroi, i zbuti) gjakrat. Iu ndez (iu avullua) gjaku (dikujt) u inatos, u zemërua shumë, u nxeh keq; iu nxeh gjaku₁; i flakëron gjaku; e mori me valë (dikush); kund. iu ftoh gjaku. U ndezën (u nxehën) gjakrat filluan të zihen e të grinden keq me fjalë të ashpra e me gjaknxehtësi; u acarua gjendja; kund. u ftohën (u ulën, u shuan, u shtruan, u zbutën) gjakrat. Më ngriu (m’u prish) gjaku u frikësova nga diçka e papritur; u tremba shumë e menjëherë, u tmerrova nga frika, ngriva; u trondita pa masë; m’u prish (m’u turbullua) gjaku; më ra (më shkoi) gjaku në fund të këmbëve; m’u bë gjaku ujë; m’u bë gjaku mavi; m’u ngjiz (m’u mpiks) gjaku; më shkoi (më vajti, më ra) zemra te thembra₁; më ngau shkuma; kund. më shkriu gjaku. Më ngriu gjakun (dikush a diçka) më trembi shumë, më futi një frikë të madhe sa më ngurosi; kund. më shkriu gjakun. Iu nxeh gjaku (dikujt). 1. U zemërua keq, u inatos, e humbi gjakftohtësinë; iu ndez (iu avullua) gjaku; e mori me valë (dikush); kund. iu ftoh gjaku. 2. Iu shtuan energjitë e mori vrull, i hipi inati për të bërë diçka dhe ia hyri me të gjitha forcat. Pështyu gjak (dikush) përçm. u tremb shumë, e mori vesh se çfarë e keqe e pret; i mbushi brekët (dikush) përb. vulg. Pi *gurin e gjakut. I pi (i thith) gjakun (dikujt) e shfrytëzon pa mëshirë e deri në palcë; e mundon tepër, e bën që të vuajë shumë, e sfilit për vdekje; i rrjep (i heq, i merr) lëkurën; i pi djersën. Deri në *pikën e fundit të gjakut. I pikon syri gjak (dikujt) e bën diçka duke u munduar shumë, lodhet jashtë mase për të arritur diçka, sfilitet. Më pikon (më kullon, më rrjedh) zemra gjak (për dikë a për diçka) më vjen shumë keq për dikë që ka pësuar një fatkeqësi; jam shumë i hidhëruar e i mërzitur për dikë a për diçka që ka ndodhur, e ndiej thellë dhe vuaj shumë. Më piqet (më ujdis) gjaku (me dikë) me puqet karakteri me dikë, duhemi, shkoj mirë me të; më pjek ylli. Më prish (më turbullon) gjakun (dikush a diçka) më tremb shumë dikush duke më thënë diçka të keqe, më trondit me një lajm të hidhur ose më zemëron me fjalët a me sjelljen e tij; më frikëson diçka e keqe që ka ndodhur, më shqetëson shumë diçka që nuk e prisja ose që nuk doja të ndodhte; më trazon gjakun. Nuk e prish (nuk e çart, nuk e turbullon) gjakun (dikush) nuk trembet a nuk frikësohet nga askush e nga asgjë; nuk preket e nuk trazohet nga askush e nga asgjë, nuk pyet për çfarë ka ndodhur a për të tjerët; nuk shqetësohet e nuk mërzitet fare se u bë a s’u bë diçka, është i qetë e indiferent, i merr punët shtruar e me gjak të ftohtë; nuk e prish gjumin; nuk do t’ia dijë; aq i bën (dikujt); nuk çan kokën; nuk e vë ujin në zjarr; s’e bën qejfin qeder; s’i djersin veshi (dikujt); nuk i hiqet asnjë ashkël (dikujt). M’u prish (m’u turbullua) gjaku u tremba a u frikësova shumë nga diçka e keqe; u shqetësova shumë, u trondita thellë; më ngriu (m’u pre) gjaku; m’u bë gjaku ujë; më ra (më shkoi) gjaku në fund të këmbëve. I është rrënjosur në gjak (diçka) i është ngulitur fort e në mënyrë të qëndrueshme, ka zënë vend thellë, i është bërë shprehi, nuk i hiqet më; i ka hyrë (i është futur) në gjak; ka lëshuar (ka zënë, ka hedhur) rrënjë. Ia sjell gjakun në *vend (dikujt). I shkon për gjak (diçka) shih e ka për fis (dikush). Shkoi (vajti) gjaku gjer në *gju (diku). Shkojnë gjak e lak shkojnë shumë keq njëri me tjetrin, hahen e zihen vazhdimisht, kanë marrëdhënie shumë të acaruara; (shkojnë) si macja me miun; (shkojnë) si qeni me macen; shkojnë thikë e brisk; shkojnë majë më majë (majë e brisk); i kanë (i kanë vënë) gjilpërat majë më majë. Shkoi (rrodhi) gjaku *lumë (rrëke) (diku). Më shkriu gjaku u qetësova pas një shqetësimi të madh, kur mora vesh se s’ka ndodhur gjë e keqe etj., më iku tronditja a frika; erdha në vete; kund. më ngriu (m’u pre) gjaku. Më shkriu gjakun (dikush a diçka) më qetësoi pas një shqetësimi të madh, ma hoqi frikën a tmerrin, ma largoi tronditjen; kund. më ngriu gjakun. Më trazoi gjakun (dikush a diçka). 1. shih më prishi (më turbulloi) gjakun (dikush a diçka). 2. Më futi një dyshim a drojen se a do të bëhet ajo që dua, më prishi qetësinë e sigurinë; më futi (më shtiu) mizat. Pa u tharë gjaku (mirë) fill pas vrasjes së dikujt ose pa kaluar shumë kohë nga një luftë me shumë të vrarë; pa u harruar ende një fatkeqësi e rëndë, jo larg nga një e keqe e madhe që sapo ka ndodhur. I ujdis gjaku (me dikë) e duan njëri-tjetrin, shkojnë shumë mirë bashkë. Vë gjak. 1. Shëndoshem, ngjallem; fuqizohem mirë; vë dhjamë₁. 2. Kënaqem shumë; gëzohem; vë dhjamë₂. Më erdhi gjaku në *faqe. I vlon (i zien, i gufon) gjaku (dikujt) është plot gjallëri, ka shumë forca për të bërë diçka, s’përmbahet nga vrulli; është gati të hidhet për çdo gjë; i buçet gjaku; është në valë të gjakut (dikush). Iu zbut gjaku (dikujt) iu ul ca zemërimi, i ra pak inati; u bë i urtë e i butë, nuk është më i ashpër a i egër; u bë më i ndjeshëm. Ia zuri gjak (jetën) (dikujt) ia bëri jetën shumë të vështirë; ia nxiu jetën. S’i zë gjaku *vend (dikujt).

HÁPUR (i, e) mb. 1. Që është hapur; që lejon të hyjë brenda, të dalë a të kalojë lirisht dikush a diçka, i çelur; kund. i mbyllur. Dritare e hapur. Kanat (dollapi) i hapur. Dhomë e hapur.
2. Që i është hequr tapa, kapaku, mbyllësja a mbështjellja; kund. i mbyllur. Shishe e hapur. Arkë e hapur. Kuti e hapur. Enë (tenxhere) e hapur. Zarf i hapur. Dry i hapur. Zinxhir i hapur. Letër e hapur letër postare e pambyllur në zarf, e cila në njërën anë ka të shkruar adresën dhe në anën tjetër vetë përmbajtjen e letrës.
3. Që i ka pjesët a anët të larguara ose të mënjanuara njëra nga tjetra, i shpalosur, i shtrirë e i drejtuar; i çelur; kund. i mbyllur. Me perde të hapura. Me libër të hapur. Me sy të hapur. Me buzë të hapura. Me sqep të hapur. Me krahë të hapur. Me jakë të hapur. Xhaketë hapur.
4. Që është gërmuar a është shpuar, i çarë; që nuk është mbuluar a nuk është mbushur; që është punuar a është kthyer për herë të parë (për tokën); që nuk është përtharë a nuk është mbyllur (për plagën). Gropë e hapur. Varr i hapur. Galeri e hapur. Tokë e hapur.
5. Që ka filluar veprimtarinë, që punon, i çelur. Vendburim i hapur. Dyqanet janë të hapura.
6. Që është i zbuluar; që i është hequr diçka, e cila e kishte mbuluar; i sheshtë e i zbuluar. Vend i hapur. Rrugë e hapur. Me gjoks të hapur. Me ballë të hapur.
7. fig. Që lë mundësi për të ecur përpara, që nuk ka pengesa a vështirësi. Rrugë të hapura. Horizonte të hapura. E ka rrugën të hapur. I ka dyert të hapura.
8. Që ka shtrirje të madhe e të pakufizuar; që është i gjerë dhe nuk e pengon shikimin e njeriut; i hapët. Vend i hapur. Qytet i hapur. Në fushë të hapur. Në det të hapur në mes të detit, larg brigjeve.
9. I shpërndarë, i përhapur, i përndarë; kund. i mbledhur. Fshatra të hapura. Shtëpi të hapura. Pyll i hapur. Lojë e hapur lojë me lojtarë të shpërndarë në të gjithë fushën (shtypshkr.). Shkronja të hapura shkronja të rralluara.
10. Që është i zbuluar, që nuk ka çati a mbulesë lart ose rrethim anash; që nuk është i mbuluar a i mbyllur, që është në natyrë. Makinë e hapur. Stadium i hapur. Pishinë e hapur. Poligon i hapur. Kinema e hapur kinema verore. Minierë e hapur. Vendburim i hapur. Në ajër të hapur jashtë. Në fushë të hapur. Në qiell të hapur jashtë.
11. edhe fig. Që është vënë në veprim, që është lëshuar të punojë; që është i lirë për të kaluar, për të hyrë e për të dalë etj.; kund. i mbyllur. Me drita të hapura. Kufi i hapur. Port detar (aeroport) i hapur.
12. fig. Që është i tillë ku mund të marrin pjesë edhe njerëz të tjerë së bashku me ata që kanë të bëjnë drejtpërdrejt. Mësim i hapur. Gjyq i hapur.
13. fig. Që nuk ka përfunduar, i pazgjidhur; që ka mbetur pezull. Diskutim i hapur. Çështje e hapur. Bisedim i hapur.
14. fig. Që vepron ballë për ballë ose drejtpërdrejt, që nuk mbulohet nga asgjë, që nuk bëhet fshehurazi; që shfaqet haptas, që del sheshit, i hapët. Ndeshje e hapur. Tradhti e hapur. Provokim i hapur. Kritikë (letër) e hapur. Në kundërshtim të hapur me...
15. fig. Që bëhet përpara syve të pjesëmarrësve të tjerë, që bëhet haptas dhe zakonisht duke ngritur dorën, që nuk bëhet fshehurazi; kund. i fshehtë. Votim i hapur. Zgjedhje të hapura.
16. fig. Që ia tregon tjetrit haptas mendimet, ndjenjat, hallet etj., që ua hap zemrën të tjerëve; i çiltër; kund. i mbyllur. Njeri i hapur. Bisedë e hapur.
17. fig. Që është i gatshëm për të marrë në konsideratë ose për t’u marrë me diçka; që është i hapur ndaj sugjerimeve. Jam i hapur ndaj ideve të reja. Është i hapur për bashkëpunim.
18. fig. Që është e ndjeshme dhe e mëshirshme; vulnerabël; që është e hapur për interpretim; që është e hapur për pyetje, diskutim etj. Ligji është i hapur sot për diskutim.
19. Që ka ngjyrë jo të theksuar, e cila afrohet me të bardhën, i çelur; kund. i mbyllur, i errët. Ngjyrë e hapur. E kuqe (e gjelbër) e hapur.
20. tek. Që është ndërprerë a është këputur në një vend (për diçka që ka qenë e mbyllur ose e lidhur); kund. i mbyllur. Qark i hapur. Dritë e hapur.
21. mjek. Që zhvillohet duke dhënë shenja të dukshme; kund. i fshehtë. Formë e hapur e sëmundjes.
22. fin. Që i vijon veprimet me të holla, që nuk është mbyllur përfundimisht, që nuk i ka përfunduar veprimet; i çelur. Kredi e hapur. Llogari e hapur.
23. Që nuk është zënë, i lirë. Vend i hapur në organikë.
24. I çelur, i lulëzuar (për burbuqet ose boçet). Lule e hapur. Syth i hapur. Boçe pambuku e hapur.
25. I kthjellët, që nuk ka re. Qiell i hapur.
✱Sin.: i çelur, i hapur, i shkyçur, i ndërtuar, i pakyçur, i pambyllur, i zbyllur, i zbërthyer, i shtrirë, i nderë, i kthyer, i çarë, i ndezur, i shpallur, i shpërndarë, i kthjellët, i zbuluar, i pambuluar, i pazgjidhur, i ndezur, i nderë, i çelët, i hapët, i rrafshët, i sheshtë, i shtruar, i gjerë, i zgjeruar, i lirë, i lulëzuar, i kthjellët.
♦ *Derë e hapur (e çelur). *Me dyer të hapura libr. (politikë) e *dyerve të hapura libr. Me *gjoks hapur. E kam ballin të hapur jam ballëhapur; e kam ballin të larë. E ka derën të hapur (të çelur) (dikush). 1. Hyn lirisht diku, nuk e pengojnë, madje e presin me kënaqësi; është mikpritës e zemërgjerë. 2. Është i lirë për të bërë diçka, vepron lirisht; nuk ka pengesë për të ecur përpara; është i mirëpritur; e ka rrugën (udhën) të hapur (të çelur). Ka *fushë të hapur (dikush). E ka gojën të hapur (dikush) s’ka pse të druhet a të ngurrojë, s’ka pse të heshtë; është ballëhapur; ka plotësisht të drejtë e ka guxim të bëjë një kërkesë. E ka rrugën (udhën) të hapur (dikush) është i lirë për të bërë diçka, vepron lirisht; nuk ka pengesë për të ecur përpara; e ka derën të hapur (të çelur). E ka syrin të hapur (dikush). 1. Është ballëhapur; është në të drejtën e vet. 2. Është i ditur; ka parë e ka mësuar shumë. Me *letra (me karta) të hapura. *Libër i hapur libr. *Plagë e hapur. Shpërthen një *derë (një portë) të hapur (dikush) iron. libr. Troket në *derë (në portë) të hapur (dikush). Troket në *derën (në portën) e shurdhit (dikush). *Varr i hapur. Me *zemër të hapur.

HAVÁ,~JA f., bised. 1. Klimë; kohë, mot. Hava e mirë (e keqe, e shëndetshme). Hava e ftohtë (e butë). U prish havaja. Nuk i ka prirë (nuk i ka ecur) havaja. Ndërron si havaja.

2. fig. Ajër, erë; hapësira mbi tokë; qiell. E ngriti në hava. Qëlloj (shtie) me pushkë në hava.

✱Sin.: klimë, kohë, mot, ajër, erë, qiell.

♦ Flet në hava (dikush) shih flet në tym (dikush). Fluturon në hava (dikush) shih fluturon në erë_II (dikush). Hedh në hava (diçka a dikë) shih hedh në erë (diçka a dikë). Është (qëndron, mbeti) në hava. 1. (dikush). Nuk di ku është; s’ka vendosur, s’di ç’të bëjë; nuk di e nuk ka mjete për të bërë diçka; (s’është) as në qiell e as në tokë (as në dhe); (rron) si gogla në ujë. 2. (diçka). Nuk është zgjidhur a nuk është vendosur, është lënë siç ishte; mbeti (është) pezull. E la në hava. 1. (dikë). E la pa mbështetje, e la në një gjendje të pasigurt; (e la) as në qiell e as në tokë. 2. (diçka). Nuk e zgjidhi, nuk vendosi gjë; e la pezull.

HAVADÁN ndajf., bised. 1. Në hava, në ajër; përpjetë. E ngriti havadan. Qëndron havadan.
2. Kot më kot; kuturu. Ecën havadan. Foli havadan. Mbeti havadan mbeti në hava.
✱Sin.: pezull, përpjetë, kuturu.

HÚT/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Aegypus monachus) Shpend grabitqar, me ngjyrë të murrme, me kokë të mbuluar me pupla dhe me gushë të rrjepur, me kthetra të mëdha, të forta e pak të kthyera; ushqehet me kërma, shkaba e zezë.
2. zool. Femra e hutit. Zogu i hutës. Ra huta në pula.
3. fig., keq. Grua a vajzë hutaqe dhe e trashë nga mendja; femër matufe, mendjelehtë. Kishte marrë një hutë.
4. Dele a dhi me veshë shumë të vegjël. I humbi huta.
5. zool. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme hutash. Hutë deti (lat. Larus canus) shpend deti me krahë të gjatë e këmbë me cipë notuese, që ushqehet me peshq, njihet me emrin mjellbardhë. Huta bishtgërshërë (lat. Milvus milvus) shpend grabitqar elegant, që fluturon me krahë të gjatë dhe bisht të dyzuar, që përdridhet ndërsa ndryshon drejtim, me pendë të kuqërremtë të trupit, të bishtit të sipërm dhe mbulesës së krahëve, me pendë të bardha të krahëve dytësore, që dallohet gjatë fluturimit nga majat e zeza të krahëve. Huta bishtgërshërë kokëhirtë (lat. Leytodon cayanensis) zog grabitqar, me kokë ngjyrë gri, me ngjyrë të zezë pjesa e sipërme e trupit, ndërsa pjesa e poshtme e bardhë, me bisht të zi me dy ose tri vija të bardha, me sqep blu dhe këmbë ngjyrë gri, që fluturon me lëvizje të shpejta, gjendet në pyje të hapura dhe kënetore, njihet edhe me emrin qifti kokëgri. Huta bishtgërshërë e Misisipit (lat. Ictinia mississippiensis) shpend grabitqar me madhësi mesatare, shumë i hijshëm nga ngjyra gri perlë e errët në puplat e kokës dhe më e çelët në pjesën e barkut, me bisht të gjatë dhe të degëzuar, me sy të kuq të ndritshëm, jeton e gjuan në bashkësi dhe ngre folenë në pemë. Huta e bjeshkës (lat. Buteo hemilasius) shpendi më i madh i kësaj familje (Buteo) bazuar në tërësinë e gjatësisë edhe të hapjes së krahëve gjatë fluturimit, me trup bojë kafe shumë të errët deri në nuancë të zezë ose të çelët, me një vijë kafe në kokë, me sy të zi me një unazë të verdhë, me gjoks dhe fyt të bardhë me vija ose shenja bojë kafe të errët. Huta e detit pulëbardha. Huta dydhëmbëshe (lat. Harpagus bidentatus) shpend grabitqar që emërohet sipas një karakteristike trupore, prerjet si dhëmbë në buzë, me trup ngjyrë gri në pjesën e sipërme, me bisht të zi me tri vija gri dhe me majë ngjyrë gri, me sy të kuq, me fytyrë të verdhë në jeshile, me këmbë e shputa të verdha. Huta grerëzangrënëse huta e mjaltit. Huta gushëbardhë (lat. Buteo albigula) shpend grabitqar me fyt të bardhë, që konsiderohet një nënlloj i skifterit me bisht të shkurtër, me ngjyrë kafe të errët në pjesën e sipërme dhe gri në pjesën e poshtme, me disa vija të ngushta të errëta, në pjesën e sipërme të kokës ka pendë ngjyrë kafe në të zezë, me sy bojë kafe, me këmbë dhe shputa ngjyrë të verdhë, jeton në pyje malore të lagështa. Huta e gjarpërinjve (lat. Rostrhamus sociabilis) shpend grabitqar që përfshin në llojin e vet shqiponjat dhe skifterët më të vjetër të Botës, të cilët kanë krahë të gjatë, të gjerë dhe të rrumbullakosur, me bisht të gjatë, të bardhë, me sqep të errët të lakuar thellë, me trup blu në gri të errët dhe puplat e pjesës së krahëve gjatë fluturimit më të errëta, me këmbë të kuqe (mashkulli i këtij lloji), fluturon ngadalë me kokën poshtë në kërkim të ushqimit, kërminjve të mëdhenj. Huta gjokszezë (lat. Hamirostra melenosternon) shpend grabitqar i madh, i njohur për aftësinë e veçantë të tij të thyerjes së vezëve, me madhësi trupore midis shqiponjës së madhe me bisht pykë dhe shqiponjës së vogël, mbresëlënës në pamje për shkak të shenjave dalluese të pendëve, ngjyrë kryesisht e zezë e trupit dhe e krahëve, që shquhet nga vijëzimet e trasha të bardha pranë fundit të krahëve. Huta japoneze (lat. Buteo buteo japonicus) shpend grabitqar që varion nga shtati mesatar deri tek shtati më i madh, me trup të fuqishëm, me krahë të gjerë dhe bisht të shkurtër, pendët e së cilës paraqesin përzierje tonesh kafe me nuancë të çelët dhe të errët. Huta me kalca (lat. Buteo lagopus) shpend grabitqar me krahë të gjatë dhe të ngushtë, me pendë të dendur ngjyrë të çelët, me bark të errët dhe njolla të errëta në kyçe, që gjendet në zona të hapura si fusha dhe këneta, qëndron pezull e ulur në skajet dhe majat e degëve të pemëve; orrli. Huta e karkalecit (lat. Butastur rufipennis) shpend grabitqar me ngjyrë gri në kafe, me një kokë më të errët, me bisht gri me vija të zbehta bojë kafe, mjekër e fyt të bardhë; gjoks, bark, kofshë ngjyrë të kuqerremtë, me sqep bazë të verdhë e me majë të zezë. Huta krahëkuqërreme (lat. Butastus liventer) shpend grabitqar aziatik, gjendet në pyjet gjetherënëse, me kokë dhe pjesë të poshtme ngjyrë gri, me disa vija në majë, qafë dhe gjoks, pjesa tjetër e sipërme gri e kuqerremtë, me bisht të ndritshëm, ushqehet me hardhuca, gjitarë të vegjël dhe insekte të mëdha. Huta e Madagaskarit (lat. Buteo brachypteris) shpend grabitqar bojë kafe tipike e botës së vjetër që tregon mjaft ndryshueshmëri në pendë, ka kokë gri të errët, njollë të bardhë në gjoks, me bisht me vija të gjera kafe në të zezë, me sqep të zi, me sy të verdhë, me këmbë dhe shputa ngjyrë të verdhë të zbehtë. Huta e malit (lat. Buteo oreophilus) shpend grabitqar i vogël, me ngjyrë kafe në pjesën e sipërme të trupit dhe më të zbehtë në pjesën e poshtme, me njolla të dendura kafe në gjoks, bark, bisht dhe në mbulesën e poshtme të krahëve, në pjesën e poshtme ngjyrë gri të çelët me vijëzime të zbehta të ngushta. Huta e mjaltit (lat. Pernis apivorus) shpend grabitqar me pendë në formë luspash rreth syve dhe ballit, me qafë të gjatë dhe kokë të vogël, që fluturon me krahë të sheshtë, me bisht të gjatë me pak vija të ngushta të errëta në të, njihet edhe me emrin huta grerëzangrënëse, kabaceku greth. Huta e mjaltit bishtgjatë (lat. Henicopernis longicauda) shpend grabitqar që dallohet për bishtin e tij shumë të gjatë, që jeton në pyjet e ulëta e të larta me lagështi. Huta sybardhë (lat. Butastur teesa) skifter me madhësi mesatare, me bisht të kuqërremtë, me sy të bardhë dallues dhe fytyrë të bardhë me një vijë të errët, me kokë kafe. Huta pa veshë krahëthata Huta vërshëllyese (lat. Haliastur sphenurus) shpend grabitqar me madhësi mesatare, që ka marrë emrin për arsye të fishkëllimës së lartë të tij, me kokë të vogël e bisht të gjatë, me majat e krahëve që shkojnë poshtë majës së bishtit kur zogu qëndron ulur, megjithëse me këmbë të shkurtra zogu ecën lehtësisht në tokë. Huta e natës (lat. Tyto alba alba) bufi i hambarit, me pendë të kokës dhe shpinës nuancë gri ose kafe me njolla, në pjesën e poshtme variojnë nga e bardha në kafe, me fytyrë në formë zemre, me pendë të bardha, që ushqehen me gjitarë të vegjël. Huta qafëkuqe (lat. Buteo auguralis) shpend grabitqar me madhësi mesatare, me qafë dalluese të kuqerremtë, ngjyrë kjo që shtrihet edhe lart mbi kokë dhe poshtë në pjesën e sipërme të shpinës, me pendë të sipërm të bishtit ngjyrë të kuqerremtë. Huta sqephollë (lat. Rostrhamus hanmtus) shpend grabitqar që përfshin shqiponjat, skifterët, me sqep të hollë, të errët e të lakuar thellë, krahë të gjatë, të gjerë e të rrumbullakosur, me bisht të gjatë, fluturon ngadalë me kokën poshtë në kërkim të ushqimit.

JAM vep., QÉSHË, QÉNË jokal. 1. Rroj, jetoj, gjëllij. S’është më ka vdekur. - Qofsh me jetë! (ur.). - Rrofsh e qofsh! (ur.). - Mos qoftë! (mallk.). Gjithë ç’jemi. Na ishte njëherë. Sot jemi, nesër s’jemi s’jemi të përjetshëm.
2. Ndodhem diku ose duke bërë diçka, gjendem. Jam në shtëpi (në shkollë, në punë, në mbledhje). Do të jemi te një shok do të vemi për vizitë te një shok. Është në udhëtim po udhëton. Jam në (me) shërbim. Është nën armë (në ushtri). Jemi në valën (në zjarrin) e punës. Është në përfundim e sipër. Nuk ishin të gjithë. Jemi që jemi... me që ndodhemi... Jam brenda (jashtë). S’është këtu (atje). Kudo qoftë (kudo që të jetë). - Ku je? Nga (ku) janë e nga (ku) s’janë të gjithë pa përjashtim. Të shohim ku jemi e ku s’jemi të shohim gjendjen, të shqyrtojmë punën etj.
3. Kaloj një gjendje, jetoj një gjendje të caktuar; kam një veti, një tipar, një aftësi a diçka tjetër që më vë në një gjendje të caktuar; kam arritur një gjendje të caktuar (edhe në një varg njësish frazeologjike). Është i ri (i zoti, trim). Është i gjatë (i madh, i shkurtër). Është e domosdoshme (e kuptueshme, e lehtë, e rëndë). Qofsh i lumtur (i gëzuar)! (ur.). Jeni i lirë! (zyrt.). Qenka i marrë! Sa është? ç’moshë ka. I vetmi është (bised.) është shumë i zoti, s’e ka shokun. Ishte i krimbur me para. Ishte gacë në para. - A je burrë? Ishte fishek (fig.). Është lule (fig.). Jam akull (fig.). Qe nën barrë (vjet.). Është gjethe plepi. Është djalli (shejtani) vetë (bised.). Është dora vetë. Është për t’i pirë dollinë. Nuk është prej guri. Është bilbil (shpatë) nga goja. Është qime e gjallë (fig.). Është me gjashtë gishta (fig.). S’është nga ata burra. Është njeri pa njeri. Është i punës (i gojës, i fjalës, i pushkës, i gishtit). Jemi të mendimit se... Është me shkollë. Ka qenë me grip. Është në moshë. Qe në merak (në qejf). Është me dallgë (fig.). S’është në gjendje (në rregull). Nuk është pa gjë. Është në hava (fig.). Është me vend. Jam më dysh. S’është në të (në vete). - Je ndër mend?! Është jashtë botës. S’është në këtë botë (në këtë dynja). Është (ende, akoma, hala) te ura. S’është në orë të mira. - Si je? - Qofsh shëndoshë! (ur.). - Gëzuar qofsh! (ur.). - Të qofsha falë! (ur.). Është plot (bosh). Jam mirë (keq). Isha ngushtë. Isha krunde (fig.). Është kaluar (fig.). S’është dosido. S’është gjëkundi (asgjëkund). Është në pelena (dikush). Ishte për tokë. Është për lumë (fig.). Është mbi ujë. Është (njeri) me vulë. Ishte me litar në grykë (fig.). Është në buzë të greminës (të humnerës) (fig.). Ishte në ditë të hallit (për t’i qarë hallin). Është portë pazari (fig.). Është në shtratin e vdekjes. Është si grosha shtatë javë (fig.). Është me një këmbë në varr (fig.). Ishte në teh (në presë) të briskut (të shpatës, të thikës) (fig.).
4. I përkas dikujt, kam lidhje farefisnie ose lidhje të tjera me të, kam të bëj me të. Është yni. Është i biri (e bija, e ëma). Është djali i Arbenit. Janë vëlla e motër (kushërinj, burrë e grua). Janë farefis. Janë bashkëfshatarë (bashkatdhetarë). Janë të një gjaku. Janë shokë (miq) të vjetër.
5. vet. v. III I përket dikujt a diçkaje, është pronë e dikujt a pjesë e diçkaje; lidhet ngushtë me të, i takon. Libri është imi. Kjo është për ty. Është e të gjithëve. S’është e askujt. Kjo derë është e dhomës së gjumit. Kjo burmë është e sahatit. Kjo fushë është e Domosdovës. Ato kodra janë të Durrësit. Këto banesa janë të lagjes sonë.
6. E kam prejardhjen, vij, rrjedh. Jemi nga një fshat. Është nga një familje patriotësh. Është nga malësia (nga Elbasani, nga rrethi i Lezhës). Ishte nga ata të malit. Ishte nga një shtresë e varfër. - Nga je?
7. Më duhet të bëj diçka, kam për të bërë diçka; kam prirjen për të bërë diçka, kam dëshirë për të, e pranoj a e pëlqej. Jam për rrugë. Jam për t’u nisur. Jam për ta vendosur nesër. S’jam me këtë zgjidhje. S’është për punë. Jam në anën e tij e përkrah atë. Jam me ty pajtohem me ty dhe të përkrah.
8. vet. sh. Bëhemi (si numër, si sasi). Ishin shumë (pak, mizëri, mizë lisi). Sa ishin? Ishin pesë vetë.
9. vet. v. III Ndodh, ngjan, bëhet; fillon. Nesër janë zgjedhjet. - Kur është mbledhja (ndeshja, shfaqja)?
10. vet. v. III Ka. Janë ca punë që s’i lë dot. Janë ca njerëz që... Janë shumë (mjaft, boll).
11. vet. v. III Duhet, do (me një folje në paskajore). Është për të vënë re. Është për të thënë. Është për të vënë në dukje. Janë për t’u lavdëruar. Është për të ardhur keq. Ishte për t’u bërë do të bëhej patjetër.
12. Përdoret me folje në përcjellore dhe së bashku me të jep gjendjen ose vijimin e një veprimi. Është duke punuar po punon. Isha duke mësuar po mësoja.
13. Përdoret si folje ndihmëse për të ndërtuar kohët e përbëra të foljeve pësore dhe vetvetore. Jam rruar. Është ftohur. I janë përveshur punës. Ishte mësuar. Qe mbyllur brenda. Si qenka bërë!
✱Sin.: rroj, jetoj, gjëllij, ndodhem, gjendem, qëndroj, vij, rrjedh, ndodh, ngjan, bëhet, fillon, ka, duhet, do, bie, paraqitet, ndihem, bëj.
♦ Jam në *ajër. Është në *balancë (diçka) libr. Jam *brenda. Sa për të qenë *brenda. Janë të një *brumi. Janë të një *çanaku përb. Jam *çark më çark (me dikë). S’është *çudi. Nuk është për t’u çuditur. Është me *damkë (dikush). Është prapa *derës (diçka). Është në *dorë (në duar) (të dikujt). Janë të një *dore. S’është në këtë dynja (*botë) (dikush) përçm. Është prapa dynjasë (prapa *botës) (dikush). Jam (mbeta) pa një *dysh. Jam *dhëmbë për dhëmbë (me dikë). (Është) sa për *emër (dikush a diçka). Jam në *errësirë (për diçka). Jam *esëll (në diçka) Të qofsha *falë! ur. Është në *fije (në fill) (dikush). Është *fishek (dikush) bised. Jam (mbeta) *fishek bised. Jam deri në *fyt. Është *i gishtit (dikush). Është (i zoti) *i gojës (dikush). Jam (rri) në (ndër) *grepa. Jam deri në *grykë. Jam në *gjendje. S’është për *gjë (dikush). Nuk është pa *gjë (dikush). S’është *gjëkundi (dikush). Është në *gjumë (dikush). S’është në *hatulla (dikush) keq. Është (qëndron, mbeti) në *hava (dikush a diçka). Jam (u bëra) *helm (e pikë). Është me *heqësit (dikush). Është me *hënë (dikush). Është (rron) në *hijen (e dikujt) keq. Jemi që jemi meqë ndodhemi këtu tani ose meqë ia filluam diçkaje. Nga janë e nga s’janë të gjithë pa përjashtim; nga të gjitha anët. Qe si qe e u bë si *ka shaka. Sa të jetë *jeta. Qofsh me *jetë! ur. Është (hipur) në *kalë (dikush). Është (flet) *kaluar (dikush). Është më (në) *këmbë (dikush). Kjo është ç’është! iron. kjo është më e mira, më e bukura, më e çuditshmja etj. nga gjithë sa kemi parë, sa kemi provuar e sa kemi dëgjuar; është e çuditshme. *Ku janë e ku s’janë. S’është *kurrkund (dikush). S’është në *liq (dikush). S’është *tamam (nga koka) (dikush). Është (ka mbetur) *krunde (dikush). *Larg qoftë! Është (flet) pa *leqe (dikush). *Lipsur qoftë! Është *lule. Është për *lumë (dikush). Jam *majë më majë (me dikë). Është për *mall (diçka). A je ndër *mend? Nuk është në *metër (dikush). Është me *nam (dikush a diçka). Me *nder qofsh! Sikur është në *të nëntin (dikush) shaka. Jam (bie) *ngushtë. Është sa për *numër (dikush). Jemi *një me një (me dikë). (Është) *një me një (diçka). Nuk është në *okë (dikush). Është (rri) nën *ombrellën (e dikujt). Është me *orë (dikush). Nuk është *i paktë (dikush a diçka). Jemi *paq (me dikë). Është me *pehriz (diçka) tall. Është në *pelena përçm. Është (mbeti) *pezull (varur) (dikush a diçka). Është *përtokë (dikush) a diçka). S’është në *rregull (diçka a dikush). Është me rreze (ka *rreze) (dikush a diçka). Është *rriqër (dikush). S’është *për t’u sharë (dikush a diçka). Janë të një *sharre. S’është *i shëndoshë (në diçka). Është në *shpërgënj (dikush) mospërf. Jam me *shpirt (pas dikujt a pas diçkaje). Nuk është në *taketuke (dikush) bised. S’është në *terezi (dikush). S’është në *të (dikush). *Ti qofsh! (ju qofshi!). Është (ka mbetur) *trokë (dikush). Jam *tym. Nuk është në *të thellat (dikush). Jam *thikë më thikë (me dikë). Është me *thonj (dikush) keq. Është e *udhës. Jam (gjendem) në *udhëkryq. Jam mbi *ujë. Jam as në *ujë e as për ujë. Është (ka mbetur) (ende) tek *ura (dikush) iron. Është (rri) jashtë *valles (dikush). Është (mbeti) varur (*pezull) (dikush a diçka). Jam (si) mbi *vezë. Është në *vijë (diçka a dikush). Është me *xhinde (dikush). Është në *zgrip (dikush).

KRAHËGJÁT/Ë,~I m. sh. ~Ë, ~ËT zool. Zog këngëtar me krahë të gjatë, më i madh se trumcaku, që qëndron pezull në ajër për disa çaste.

LAVÁR vep., ~A, ~UR kal. Var diçka diku, e lë pezull.

►LA/VÍRRET jovep., ~VÓR (u), ~VJÉRRË vetv., vet. v. III Varet e qëndron pezull pa prekur tokën; lëkundet i varur. Ishte lavjerrë në ajër.

LA/VJÉRR vep., ~VÓRA, ~VJÉRRË kal. Var diçka, e mbaj pezull pa prekur në tokë. E kishte lavjerrë trupin që të mos binte poshtë.

LË vep., LÁSHË, LËNË kal. 1. Nuk e marr diçka nga vendi ku është, nuk ia ndryshoj vendin, nuk e heq, nuk e shkëput, nuk e nxjerr a nuk e luaj prej atje; nuk e marr me vete dikë a diçka kur iki ose e harroj diku, largohem pa të. Nuk e lanë misrin në arë. E lanë kashtën në lëmë. E la çelësin në bravë. I ka lënë qetë në zgjedhë. Ia la frerin në gojë. E la shulin në derë. Ia lanë plumbin në trup. La disa degë pa i prerë. I la fëmijët në shtëpi (tek e motra, në Elbasan). Ia ka lënë nënës vajzën që ta rritë. Nuk i kujtohej ku e kishte lënë çantën (çadrën, letërnjoftimin). - Lëre aty tek është!
2. Vendos diku në një mënyrë të caktuar një gjë që e kam në dorë ose që e kam marrë a sjellë nga një vend; e vë. I la arkat përpara dyqanit. - Lëri pjatat (gotat) mbi tryezë. - Lëri në vend të pastër! E la drejt (shtrembër, varur, shtrirë, më këmbë). E la mbështetur pas murit.
3. Më hiqet diçka nga trupi, më mbetet diçka nga vetja diku; humb. Delet e lanë leshin nëpër ferra. I la pendët (një shpend) i ranë pendët, mbeti pa pupla. E la krahun në luftë. I la këpucët nëpër shkëmbinj iu prishën a iu shkatërruan këpucët nëpër shkëmbinj. E la bishtin në akull (dhelpra) iu këput bishti, i mbeti bishti në akull. I la paratë në bixhoz.
4. edhe fig. I jap diçka një tjetri për ta ruajtur a për ta përdorur, i dorëzoj; i besoj një detyrë, i ngarkoj një punë a i jap një porosi, një këshillë etj. Ia la çelësin fqinjës. I la një porosi (një fjalë). Ia la amanet. I la emrin. U zhduk pa lënë drejtimin. Ia lë barrë dikujt ia ngarkoj një punë. Ia lë në besë dikujt ia besoj. E ka lënë me të shkruar (me gojë).
5. edhe fig. Ia jap dikujt si trashëgim, bëj që ta ketë ai (një pronë, një pasuri etj.); bëj që diçka ta ketë a ta gëzojë një pasardhës. Ia ka lënë babai (gjyshi). Na e kanë lënë të parët tanë. Na ka lënë dy vepra të shquara. I ka lënë emër të mirë dikujt. I la nam të keq.
6. bised. Ia shes një gjë dikujt (zakonisht me një çmim të përshtatshëm për të), ia jap dikujt. Ia la për pesëdhjetë lekë. - Nuk e lë më lirë?
7. Lëshoj; kund. mbaj. S’e lë pushkën (lopatën, librin) nga dora. E mban fort, s’e lë të bjerë (të rrëzohet).
8. edhe fig. Bëj një shenjë a një gjurmë diku; bëj një përshtypje të caktuar, shkaktoj një pasojë. I la shenjë (njollë) në faqe. La gjurmë. La mbresa të mira (të thella, të këqija). I la një damkë familjes.
9. Ndaj mënjanë diçka dhe e ruaj për ta përdorur më vonë; heq mënjanë, vë mënjanë; e ruaj për një tjetër. Kishte lënë para mënjanë. I la në arkën e kursimit. I la për dimër (për dasmë). I la për darkë. - T’i lëmë për nesër. Ia la mollët vëllait. Ua linte shokëve pjesët më të mira.
10. I jap mundësi dikujt të bëjë diçka, nuk e pengoj të bëjë një punë; i jap pëlqimin për një punë; lejoj; kund. ndaloj. E lë të shkojë (të kalojë, të niset, të hyjë, të dalë). E lanë të fliste sa deshi. - Lëre ta shohë! - Lëre të flejë! E la ta bënte vetë. Nuk e lë të pijë raki (duhan). I lë dorë (fushë, shesh) të lirë e lejoj të veprojë lirisht. I ka lënë kohë ka pasur kohë. Nuk e lë sëmundja (mosha). Nuk lë asnjë shkelje. Ka lënë shumë raste të tilla. Rëra e lë ujin të kullojë. Xhami e lë dritën të hyjë.
11. E mbaj diçka, nuk e nxjerr jashtë, nuk e përjashtoj; e ruaj siç është, nuk e heq; e lejoj të vijojë; kund. heq. E lanë në rendin e ditës. Ia lanë emrin në listë. Lanë në antologji pjesët më të bukura. E la jashtë diçkaje nuk e përfshiu. Ia lanë bursën. E lë me ato mendimet e veta.
12. bised. E caktoj diçka për një kohë të përshtatshme, i caktoj një afat; e shtyj për më vonë diçka; heq dorë përkohësisht nga diçka për ta bërë në një kohë tjetër. La takim me dikë. - E lëmë në orën gjashtë? - Aksionin e kemi lënë ditën e diel. Dasmën e lanë për në tetor. E lanë mbledhjen për nesër. La një provim për në vjeshtë. - E lëmë për një herë tjetër! Punën e sotme mos e lër për nesër. (fj. u.).
13. Liroj diçka, e lë të lirë një vend që të rrijë ose të kalojë dikush a diçka. - Lëri pak vend! E la të lirë kalimin. I lë një shteg (një vrimë). I la një dritare (një dalje). I lënë një grykë sipër.
14. Braktis një punë, nuk e përfundoj, e ndërpres; heq dorë përkohësisht a përfundimisht nga diçka; e pres përgjithnjë, nuk e vijoj më tej; ndahem a largohem për ca kohë a përgjithnjë nga dikush a nga një vend. Nuk e la punën (mësimin, studimin). E la stërvitjen (lojën). E ka lënë shtetësinë. E la rakinë (duhanin) nuk e pi më. E la gjiri i iku qumështi, nuk ka më gji për t’i dhënë fëmijës (për një grua që ka fëmijë në gji). I ka lënë gënjeshtrat (thashethemet). E la zinë nuk mban më zi. I la vezët pula nuk bën më vezë, i preu vezët. - Lëri këto, dëgjo ç’të them! La rrugën kryesore dhe mori nga e djathta. I ka lënë miqtë (prindërit, shokët). E la vendlindjen. Nuk e lë vendin e rojës. - Mos e lër vetëm! Na la përgjithnjë vdiq. Na la gjuhëtari i madh Idriz Ajeti. Na ka lënë prej kohësh a) ka ikur prej kohësh; b) ka kohë që ka vdekur. Nuk e kanë lënë shpresat shpreson ende për diçka. Ka lënë dy fëmijë vdiq dhe i kanë mbetur dy fëmijë. Nuk ka lënë njeri (pas vetes) ka vdekur dhe nuk ka asnjë fëmijë a pasardhës.
15. bised. Ndaj (bashkëshortin). E la burrin (gruan, të fejuarin, të fejuarën).
16. vet. v. III (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. kallëzore) edhe fig. Nuk më punon më një pjesë e trupit, s’kam më fuqi ose aftësi trupore a mendore. E la dora (këmba). E ka lënë fuqia (shëndeti). E kanë lënë sytë (veshët) nuk shikon (nuk dëgjon) më. E la kujtesa.
17. bised. E vë dikë në një detyrë, në një punë etj., e ngarkoj të bëjë diçka, e caktoj; e mbaj a e lejoj në një punë, në një detyrë etj., nuk e heq, nuk e përjashtoj, nuk e ndërpres, nuk e pushoj; kund. heq. E kanë lënë roje dikë. E lanë portier. sport. E lanë në punë (në shkollë, në zanat). E lanë si drejtor.
18. Ia ruaj diçkaje a dikujt gjendjen e mëparshme kur largohem, nuk ia prish e nuk ia ndryshoj gjendjen, nuk e luaj; nuk e prek, nuk e trazoj. E la dhomën siç ishte. E la shtëpinë rrëmujë. E la punën të ngatërruar. I la gati (stivë). E la derën (dritaren) hapur (mbyllur). E la ushqimin pa ngrënë (pa prekur). E la duke punuar (duke lexuar, mbi libra). E la zgjuar (në gjumë). E la të sëmurë (të shëndoshë, të mërzitur). E la në pritje. E la të qetë. E la në të vetën (në të tijën) nuk e kundërshtoi dikë. - Lëre në punën e tij!
19. edhe fig. Bëj që të jetë a të bjerë në një gjendje të caktuar (kryesisht të keqe a të vështirë), ia krijoj vetë një gjendje të tillë, i krijoj kushte të rënda a i shkaktoj një të keqe, duke ia marrë, duke ia prishur a duke ia zhdukur diçka; e bëj të përjetojë diçka të rëndë. E la pa gjumë. E la pa bukë (pa ujë, pa rroba, pa shtëpi, pa qerre, pa kalë, pa para). E la pa ngrënë (pa pirë, pa folur). E la pa gjë. S’i la gjë. E la lakuriq (zhveshur, zbathur). E la pa njeri (pa vëlla, pa motër, pa baba). E la të vrarë. E la vetëm. E la pa sy e verboi. E lë pa fuqi një urdhër (një ligj). libr. e shfuqizon. E la si të ngrirë (si hu). E la në gjendje të keqe (thatë, në vështirësi, në baltë, në llucë, në zall). E la punën përgjysmë. E la të habitur.
20. edhe fig. I dal përpara dikujt, e kaloj, e kapërcej, e tejkaloj. E la prapa (në rrugë, në vrapim). E la pas në mësime.
21. Përdoret me mohim në grupe fjalësh me folje të tjera, kur veprimi duhet të ndodhë patjetër. Nuk e lëmë pa kryer do ta kryejmë medoemos. - Mos e lër pa ardhur! hajde patjetër! Nuk e lë pa shkuar do të shkojë doemos. Nuk e lë pa i folur do t’i flasë patjetër.
22. si pj. Përdoret në mënyrën urdhërore kur flasim për diçka, të cilën nuk duam ta zëmë në gojë. - Lëre, ç’ka për të thënë më vonë! - Lëre, lëre se ç’e ka gjetur!
✱Sin.: humb, humbas, dorëzoj, besoj, ngarkoj, jap, jap, shes, lëshoj, vë, caktoj, mënoj, shtyj, liroj, braktis, shkreh, ndërpres, ndahem, largohem, shtyj, lejoj, kaloj, kapërcej.
♦ Kë të *zë e kë të lë. E *lagu s’e lagu (bishtin dhelpra). Ia la *bajgat (dikujt) tall. vulg. E la në *baltë (dikë). Ia la *barrën (dikujt). La *bishtin (dikush). E la *në bisht (dikë). La *boshllëk (dikush a diçka). Na la *bukën (dikush). E la në një *cep (diçka). Nuk e lë të bëjë *çap (dikë). S’ta lë dalë (dikush). Ia la në *daltë (dikujt). E la në *diell (dikë). Më la në *djep (dikush). E lë në *dorë (të dikujt). Ia lë në *dorë (dikujt). E la pas *dore (dikë a diçka). S’e lë (s’e lëshoj) nga *dora (diçka). E la *drita (dikë). E la *dyshekun (dikush). La *emër (dikush). E la në *errësirë (dikë a diçka). La eshtrat (*kockat) (diku). E ka lënë *fiqiri (dikë). E lë me *fjalë (me dikë). E la pa *frymë (dikë). S’i la *fytyrë (dikujt). E la *gisht (dikë). I la *glasën (dikujt) mospërf. bised. Më la *gojëhapur (dikush a diçka). E la *gojëthatë (dikë). Nuk lë *gur mbi gur (dikush). Më kanë lënë (më lëshuan) *gjunjët. Më lë pa *gjumë (dikush a diçka). Lë *gjurmë (të thellë) (diçka a dikush). E la në *hava (dikë a diçka). E lë në *heshtje (diçka). I la *hijen (dikujt) iron. E la në *hije (diçka a dikë). E la jatakun (*shtratin, krevatin) (dikush). E la *kalli (dikë). La *kaptinën (dikush) bised. Më lanë (m’u prenë) *këllqet. Më kanë lënë *këmbët. Lë *kockat (për dikë a për diçka). La *kockat (eshtrat) (diku). Lë *kokën (kryet) (për dikë a për diçka). Sa të lësh *kokën. E la (e bëri) *kopan (dikë) bised. E la pas *krahëve (dikë a diçka). E la krevatin (*shtratin, jatakun) (dikush). E la *kripë (dikë). Lë kryet (*kokën) (për dikë a për diçka). Ia la në *kurriz (në shpinë) (diçka). E la *lakuriq (dikë). I lë *lamtumirën (dikujt). E la (e hodhi) në *ledh (dikë). E la *lehe (diçka). Lë *leshtë keq. Lë *lëkurën (për dikë a për diçka). Ia la *lëpendrat në dorë (dikujt) iron. E la në *llucë (dikë). Nuk ta lë *mangët (dikush). *Merr e lër. Më lë *mbresë (dikush a diçka). E lë (e hedh) pas *mendsh (dikë a diçka). La *mendtë (e kokës) (dikush). E lanë (e lëshuan) *mendtë (dikë). E la pa *mend (dikë). La *mendjen (pas dikujt a pas diçkaje). Të lësh *mendjen (pas dikujt a diçkaje). E ka lënë *mendja (dikë). E la në *mes (diçka). Nuk ta lë *metë (dikush). E la në *mezhdë (dikë) keq. Lë *mënjanë (dikë a diçka). E la në *mjegull (diçka). E ka lënë *mortja (dikë) përçm. E ka lënë *moti (dikë) iron. La *nam (dikush). Nuk ta lë për *nesër (dikush). Lëre mos e nga (mos pyet)! iron. shumë keq, sa s’ka ku të shkojë më tej; mos pyet! E la *ngrehur (diçka). I la *opingat (dikujt) iron. E lë pas (*prapa) (dikë a diçka). Ia la *pendët në dorë (dikujt) iron. Ma la (ma bëri) *peshqesh (dikë a diçka). E lë *pezull (dikë a diçka). E la *pirg (dikë). I la *potkonjtë (dikush). E lë *prapa (pas) (dikë a diçka). Ia la *puplat (në dorë) (dikujt) iron. E la *pykë (dikë). Ia la (ia vari) në *qafë (për qafe) (dikujt). Nuk më lë *të qetë (dikush a diçka). E la *qull (diçka a dikë). E la në *qull (dikë). Lë *rrashtën (për dikë a për diçka). I lë *rrikën (dikujt). E la *rrogoz (dikë). La *rruazën (diku). I la rrugë (*udhë) (diçkaje). E la në *rrugë (në udhë) (diçka). E kanë lënë (e kanë lëshuar) *sendet (dikë). Lë *sytë (pas dikujt a pas diçkaje). S’i la *sy e faqe (dikujt). E lë *shajak (punën etj.) (dikush). E la *shakull (dikë). E la *shëndeti (dikë). Na la *shëndetin (dikush). I lë *shëndetin (dikujt). Lë *shteg (për diçka). I lë një *shteg (dikujt). Ia la *shtupë (dikujt). Ia la *shuk (diçka). Na la *shurdh (të shurdhër) (dikush). Na la të shurdhër (*shurdh) (dikush). E la *top në vend (dikë). E la *trokë (dikë). E kanë lënë *trutë (dikë). E la *presh në diell (dikë). E kanë lënë *trutë (dikë). E la *thes në vend (dikë). (Sa) të lësh *thonjtë. E la në udhë (në *rrugë) (diçka). E kanë lënë (e kanë lëshuar) *sendet (dikë). Ia lë (ia dorëzoj) *stafetën (dikujt) libr. Ia la në shpinë (në *kurriz) (diçka). E la *tagjinë (dikush) tall. E la në *terr (dikë a diçka). E la *trashë (diçka). E kanë lënë *trutë (dikë). E la në *tym (diçka). E la *thatë (dikë). (Sa) të lësh *thonjtë. I la *udhë (rrugë) (diçkaje a dikujt). Na la *uratën (dikush a diçka). E la *vakëf (diçka). E kanë lënë jashtë *valles (dikë). E lë *varur (dikë a diçka). E la (e bëri) *të vdekur (dikë). E la në *vend (dikë). S’ia lë (s’ia lëshon) *vendin (dikujt). I lëshoj *vendin (dikujt). E kanë lënë *veshët (dikë). Më la pa *veshë (dikush). E la (e ndali, e mbajti) *vrapin (diku). E la me *xanxë (dikë). E la *zbuluar (dike a diçka). Më la (më lëshoi) *zemra. E la *zhyt (diçka). (Të qeth, të kreh) e t’i lë *morrat brenda (dikush). (U zhduk, humbi) pa lënë *gjurmë (dikush a diçka). E la në *zall (dikë). Më la (më lëshoi) *zemra. E lë *zvarrë (diçka). E la *zhyt (diçka).