FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BYTHËPRÁPTË (i, e) mb., krahin. I prapmë, i pasmë. Anë e bythëpraptë.

DIFERENCIÁL,~I m. sh. ~E, ~ET 1. tek. Mekanizëm i veçantë në automjete (në automobila, në traktorë, në tanke etj.) që u jep rrotave shpejtësi të ndryshme. Diferenciali i parë (i dytë, i pasmë). Disku (zinxhiri) i diferencialit.
2. mat. Rritja arbitrare e një madhësie të pavarur e të ndryshueshme. Diferencial i plotë (i pjesshëm). Diferenciali i funksionit.

FÚNDIT (i, e) mb. 1. Që është në fund a në skajin më të tejmë të një vargu ose të një radhe frymorësh, sendesh, dukurish etj.; që vjen pas gjithë të tjerëve; kund. i parë. Vagoni i fundit. Rreshti i fundit. Shtëpia e fundit. Stacioni i fundit.
2. Që ka mbetur në fund e një i vetëm, pasi janë larguar ose janë harxhuar gjithë të tjerët. Leku i fundit. Fisheku i fundit.
3. Që ndodhet në fund të një vendi të thelluar, të një ene etj. Shtresa e fundit.
4. Që shënon mbarimin e një kohe të caktuar; që nga ana kohore kryhet në fund të një vargu ngjarjesh, veprimesh, punësh a dukurish; që shënon cakun kohor kur dikush a diçka mbaron së qeni e nuk vijon më tej. Dita e fundit e javës. Viti i fundit i shekullit. Perandoria e fundit.
5. Që ka të bëjë me kohën më të afërt përpara çastit kur flasim, që sapo është bërë e ka ndodhur; më i ri. Kohët e fundit. Zbulimet e fundit. Të rejat e fundit. Prodhimi i fundit.
6. Që është para vdekjes, që e thotë në çastin para vdekjes. Në çastin e fundit. Dëshira e fundit.
7. Më i lartë; më i rëndë. Masa e fundit. Dënimi i fundit.
8. Përfundimtar; vendimtar. Qëllimi i fundit. Grushti i fundit.
9. fig. Që ka më pak vlerë ose rëndësi; që është më i prapambetur se të tjerët. Njeriu (më) i fundit.
✱Sin.: fundor, i fundmë, i prapmë, i pasmë, i prapsëm, i sprasëm, i mbramë, i pastajmë, përfundimtar, vendimtar.
♦ *Banesa e fundit lart. *Barku i fundit. Në *dorë të fundit (diçka). I *dorës së fundit. *Fisheku i fundit. *Fjala e fundit. Deri në *frymën e fundit. *Guri i fundit. I heq *gurin e fundit (dikujt a diçkaje). Është në *grahmat e fundit. I jap *dorën e fundit (diçkaje). Dha *frymën e fundit (dikush). Dha *grahmën e fundit (dikush). I jap *lamtumirën e fundit (dikujt). Luaj *asin e fundit. Luaj (hedh) *gurin e fundit. Luaj *letrën (kartën) e fundit. Ndan *kafshatën e fundit (e gojës) (me dikë). I *orës së fundit. Ka shkuar (ka vajtur) në *pikë të fundit. *Vrima (bira) e fundit e kavallit përçm.

GËRSHËRËZ,~A f. sh. ~A, ~AT 1. ndërt. Secili prej trarëve të hollë, që zbresin dy nga dy në trajtë gërshëre nga kulmari i çatisë, mbi të cilët mbërthehen qeprat.
2. zool. Insekt i vogël, me trup të hollë e të gjatë në ngjyrë kafe të errët, me bishtin bigë e me dy brirthë në kokë, që ushqehet me pemë e sidomos me rrush.
3. Kocaku i samarit, kaptelli i pasmë.
4. vet. sh. Dy zgjatimet në majën e gjuhës së gjarprit.
5. Lloj thurjeje a qëndisme e ngjashme me krahët e gërshërës, që bëhet mbi një pëlhurë; përparëse me qëndisma të tilla.
6. Lloj plori pa majë.
✱Sin.: gërshërë, agror, kabisht, karrabisht, mërtek, veshëz, kaptell, përparëse, plor.

KRÁH,~U m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Secila prej dy gjymtyrëve të sipërme të trupit të njeriut nga supi deri te kyçi i dorës. Krahu i majtë (i djathtë). Hapi (uli) krahët. Me krahë jashtë me krahë të zhveshur.
2. Pjesë e veshjes që mbulon këto gjymtyrë; mëngë. Krahë këmishe (xhakete).
3. Secila nga gjymtyrët anësore të trupit të disa shpendëve dhe të disa kandrrave, që shërbejnë kryesisht për të fluturuar; fletë, flatër. Krahët e zogjve (e dallëndyshes, e fluturës, e lakuriqit të natës).
4. Diçka e ngjashme me këto gjymtyrë kryesisht të shpendëve ose të kandrrave; flatër. Krahët e avionit. Krahu i vinçit (tek.).
5. Pjesë e një ndenjëseje ku njerëzit mbështetin bërrylin dhe këto gjymtyrë. Krahët e kolltukut (e divanit).
6. Pjesa e sipërme e shpinës së njeriut, që shërben për të mbajtur një barrë a një ngarkesë; sup. Me pushkë (me torbë) në krah.
7. Ngarkesa me sende aq sa mund të përfshijë ose të mbajë njëra prej gjymtyrëve të sipërme të njeriut. Një krahë dru (shkarpa).
8. Secila nga dy anët e trupit të njeriut; vendi a drejtimi i lëvizjes anës brinjëve të këtij trupi. Në (nga) krahët e mi përbri meje. I erdhi dikush (iu afrua) nga krahu i majtë.
9. Ana e majtë ose e djathtë e një ndërtese, e një mali a e një sendi tjetër, në raport me vendin ku ndodhemi ose ku zhvillohet një veprim, një veprimtari etj. Në krah të pallatit (të shtëpisë). Luan (sulmon) me krahët (sport.) luan me lojtarët e krahut të majtë a të djathtë të sulmit (në një ndeshje futbolli, basketbolli etj.).
10. Forcë pune; punë me dorë e një individi; fuqi fizike. Krahë pune. S’kemi krahë na mungojnë forcat e punës, na mungojnë punëtorët.
11. fig. Përkrahje a ndihmë që i japim dikujt për ta mbështetur, për ta mbrojtur, për t’i dhënë mundësinë që ai të kalojë një pengesë a një hall; anësi. E kam krah të djathtë e kam ndihmësin kryesor. Iu bë krah e ndihmoi.
✱Sin.: mëngë, fletë, flatër, sup, fuqi, shpinë, kurriz, ijë, anë, anësi.
♦ (Me) sa më arrin krahu aq sa të mundem; me sa të kem mundësi; me të gjitha përpjekjet e mundshme; me sa më arrin dora. Aq i ha krahu (dikujt) aq fuqi ka, aq mund të bëjë; aq e ka vrapin. Në atë krah fli! iron. mos shko me atë mendje, shihi ndryshe punët; mos prit atë që mendon ti; në atë anë fli! iron. në atë brinjë fli! iron. I bëhem (i dal) krah (dikujt) e ndihmoj a e mbështes dikë, e përkrah; e marr në mbrojtje, bëhem me të; i fut krahun; i jap krah; i jap (i hedh) dorën (një dorë); marr anën (e dikujt). U bëra me krahë u gëzova shumë nga një lajm, nga një fitore etj., fluturova nga gëzimi, ndihem i lumtur; mora guxim e forca të reja; mora krahë; më dolën krahë; u bëra me fletë. Bëri krah (diçka) iron. shih bëri këmbë (diçka). E bëj me krahë (dikë) e gëzoj shumë, i jap kënaqësi të madhe, e bëj të fluturojë nga gëzimi, e lumturoj; i jap krahë (dikujt); i jap zemër (dikujt). I bie krahëve (dikujt) e merr me të mirë, e përkëdhel, i bëj qejfin; e meriton dhe e nxit për diçka; i rreh krahët; i bie supeve. Më ranë krahët *copë. Ra (u hodh) në krahët (e dikujt). 1. E përqafoi me vrull e me mall të madh dikë, iu hodh me gëzim. 2. U pajtua me dikë dhe iu besua atij; u bashkua e bashkëpunon me të. S’i bie atij krahu (dikush). 1. Bën sikur s’merr vesh për atë që i thonë, s’del aty ku është fjala, hesht ose dredhon. 2. shih nuk rreh në atë krah (dikush). Më dolën krahë m’u shtua hovi për të bërë diçka, m’u rrit dëshira e besimi; mora krahë; u bëra me krahë; më dolën fletë. I fërkon krahët dikujt keq. e merr me të mirë e i bën lajka, përpiqet ta zbutë e ta bëjë për vete; ia miraton atë që ka bërë; i fërkon shpatullat; i fërkon shpinën (kurrizin); i bën qejfin; i kreh bishtin. Fle në një krah (dikush) i ka punët në rregull, s’ka halle e shqetësime; e ka mendjen të fjetur; nuk çan kokën. M’u ftohën krahët s’më punohet, nuk kam dëshirë për punë; u lodha shumë; m’u këputën krahët; më ranë (m’u këputën) kryqet; më ranë duart. I fut krahun (dikujt). 1. Fejohem a martohem me dikë. 2. I jap ndihmë, e mbështet, i gjendem në të keq; i jap (i hedh) dorën (një dorë); i bëhem (i dal) krah. Sa i ha krahu me të gjithë fuqinë, me sa forcë që ka. Hap krahët. 1. Tregoj se nuk di gjë për diçka, jap të kuptohet se s’di gjë ç’ka ndodhur, se nuk e njoh dikë etj.; mbledh (rrudh) krahët; mbledh (rrudh) supet. 2. E pres dikë a diçka shumë mirë, e pranoj me dëshirë; (e pres) me krahë hapur (dikë). Hodhi krahë (dikush) shih hodhi (lëshoi) shtat (dikush). E hodhi pas krahëve (diçka) vendosi ta harrojë (zakonisht diçka të keqe), nuk e kujton më; nuk e quan më të rëndësishme ose mendon që nuk ia vlen ta ruajë a ta kujtojë; e hoqi fare nga mendja (një ngjarje të hidhur, një grindje që kishte pasur me dikë, të kaluarën e hidhur etj.); e hodhi pas shpinës (pas kurrizit); e hodhi (e la) pas mendsh; nuk çan kokën (për diçka); e vuri në xhepin e pasmë. I jap *dorën e të merr (të rrëmben) krahun (dikush). I jap krahë (dikujt). 1. E gëzoj shumë, i jap kënaqësi të madhe dhe e bëj ta ndiejë veten të fortë për një punë, e mbush me shpresa, me besim e me guxim; e trimëroj; e bëj me krahë (dikë); i jap fletë; i jap zemër. 2. E ndihmoj dikë, e përkrah, e mbështet; i bëhem (i dal) krah. I jap krahun e të merr (të rrëmben) kokën (dikush) shih i jap gishtin e të merr (të rrëmben) dorën (dikush). E ka benë pas krahut (dikush) keq. është gënjeshtar, është njeri që nuk mund t’i zësh besë; të lëshon dhe të bën be; të rren në këmbë e në dorë. I ka krahët *të ngrohtë (dikush). E kam prapa krahëve (dikë) iron. jam fare i largët me dikë, s’kam të bëj fare me të, nuk jam as fis, as soj; jam ngrohur në një diell iron.; e kam presh në kopsht. I ka krahët *të prerë (duart të prera) (dikush). I ka krahët *të tharë (dikush) përb. M’u këputën krahët. 1. U lodha shumë; s’kam më fuqi, u këputa; më ranë krahët. 2. shih m’u prenë krahët₂. Krahu i djathtë (i dikujt) ndihmësi kryesor, ai që ndihmon më shumë drejtuesin e një pune, ai që mban barrën më të rëndë pas tij, njeriu më i sigurt, të cilit mund t’i besosh shumë; dora e djathtë. Me krahë hapur me dashuri e me ngrohësi, me dëshirë e me përzemërsi të madhe, me gjithë zemër; krahëhapur; me kraharor hapur; me zemër të hapur; me bukë e kripë (e zemër të bardhë). Me krahë të këputur. 1. Shumë i lodhur; i pafuqishëm, i këputur. 2. shih me krahë të prerë. Krah për krah së bashku; në të njëjtën kohë, me të njëjtin ritëm, në të njëjtën shkallë; sup më sup; dorë për (më) dorë. Me krahë të lehtë! ur. dalsh mirë e pa mundime!, e bëfsh lehtë e pa vështirësi diçka! (kur dikush nis një punë). Me krahë të prerë i pashpresë e i dëshpëruar, ngaqë s’kam asnjë ndihmë a mundësi për të jetuar ose për të bërë diçka (kur vdes a ikën dikush ose kur humbet a prishet diçka); me krahë të këputur. Kthehet në krahun tjetër (dikush) nuk shqetësohet për diçka që i thonë a që ndodh, s’do t’ia dijë; nuk e prish gjumin; nuk e prish gjakun. I ktheu krahët (dikujt a diçkaje) e la a e braktisi dikë atëherë kur ai kishte nevojë për diçka ose kur duhej ta përfillte, ta vlerësonte a të kujdesej për të; nuk e përfill më, e ka shpërfillur, s’do t’ia dijë më për të; i ktheu shpatullat; i ktheu shpinën (kurrizin); ia ktheu nga myka. E la në krahët e erës (dikë) nuk i dha asnjë ndihmë e përkrahje, e braktisi atëherë kur kishte nevojë; i ktheu krahët (dikujt); i ktheu shpinën (kurrizin) (dikujt); kund. i dha dorën (dikujt). M’u lehtësuan krahët jam i lirë a m’u krijuan kushte më të mira për të bërë diçka; jam i shkarkuar disi nga një barrë, e kam më të lehtë. E la pas krahëve (dikë a diçka) shih e la pas dore (dikë a diçka). Mori *këmbët në krahë (dikush). I marr krahët (dikujt). 1. I dal prapa krahëve, e sulmoj nga prapa (në luftë). 2. E mund jo haptas e drejtpërdrejt, por me dredhi; e shtie në dorë pak e nga pak e duke e mashtruar; i marr anët. Mora krahë mora guxim, u trimërova, ndihem më i sigurt; u bëra me krahë; më dolën krahë. E marr nën krahë (dikë) e mbroj, e përkrah e kujdesem për dikë; i bëhem (i dal) krah (dikujt). E mbaj në *cep të krahut (diçka). Mbaj (marr) krahun (e dikujt) e përkrah dikë, bëhem me të; marr anën (e dikujt). Mbeta me *stap në krahë. Mbledh (rrudh) krahët. 1. Tregoj se nuk di gjë për diçka ose se nuk e kuptoj diçka; bëj si i paditur për diçka; mbledh (rrudh) supet. 2. Çuditem për diçka që ka ndodhur, më duket krejt e papritur; hap krahët; mbledh (rrudh) supet. Iu ndodh (iu gjend) në krah (dikujt) shih iu gjend (iu ndodh) pranë (dikujt). Nget në një krah (dikush) shih është kokë (krye) më vete (dikush). I ngul *thikën prapa krahëve (pas shpine, prapa kurrizit) (dikujt). Përvesh krahët ia hyj punës me zell e me të gjitha forcat, i futem me dëshirë një pune; përvesh llërët; përvesh mëngët; shtroj (ul) kurrizin). Më preu (më shkurtoi) krahët (dikush a diçka). 1. Më pakësoi fuqinë, ma uli forcën, më këputi sa s’punoj dot më. 2. Më iku çdo mundësi për punë, për ndihmë etj. (kur vdes a ikën dikush ose kur humbet a prishet diçka); më bëri dëm të madh që s’e kam më, më prishi punë; më këputi krahët; më preu duart; më theri në grykë; më bëri hatanë bised. M’u prenë krahët. 1. M’u pakësuan fuqitë, gati sa s’më ra të fikët, u këputa nga lodhja. 2. Më iku çdo shpresë; rashë në dëshpërim, se m’u hoq çdo ndihmë a çdo mundësi për të jetuar ose për të bërë diçka, për punë, për ndihmë etj. (kur vdes a ikën dikush ose kur humbet a prishet diçka); nuk ka më fuqi, m’u prenë fuqitë; m’u këputën krahët; m’u prenë krahët; më lëshoi (më la) zemra; m’u lig (m’u ligështua) ora. Punon prapa krahëve (dikush) sillet e vepron fshehurazi, është tinëzar; punon nën dhe; punon nën rrogoz; punon nën gunë. Ia punoi prapa krahëve (dikujt) ia bëri një të keqe fshehurazi, ia hodhi; ia punoi pas shpine; ia çoi (ia shkoi) ujin nën rrogoz. I ka qitur krahët *batall (dikush) keq. I rreh krahët (dikujt) e përgëzon dhe i shpreh miratimin për një punë të mirë; e merr me të mirë, i bën lajka; i përkëdhelet; i rreh shpatullat; i rreh supet. Nuk rreh në atë krah (dikush). 1. Nuk e ka fjalën aty, nuk rreh aty; nuk i shkon mendja të flasë për atë gjë. 2. shih s’i bie atij krahu (dikush). I ra në krah (dikujt) e mbron a e përkrah dikë, i gjendet pranë në çdo rast për ta ndihmuar; i ndodhet (i gjendet) në krah. *Shpend pa krahë. Shtriu (zgjati) krahët (dikush) shih shtriu (zgjati) dorën (duart) (dikush). Tërheq në një krah (dikush) mban anën (e dikujt), nuk është njeri i drejtë; mban hatër; mban pajë. Me *veshë në krahë. I vë krahët (diçkaje). 1. shih i vë gjoksin (diçkaje). 2. E vesh dhe nuk e heq më, e mbaj derisa të griset (për një veshje të sipërme).

LAMINEKTOMÍ,~A f., mjek. Heqje me operacion e harkut të pasmë të vertebrave.

MBRÁM/Ë (i), ~E (e) mb. 1. I fundit. Erdhi çasti i saj i mbramë. Është në pikën e mbrame të fuqisë. Iku edhe dasmori më i mbramë. Nuk është hera e parë e as e mbrame që po ju shoh. Fjalën e mbrame mos e qit të parën. (fj. u.).
2. Që është më i vogli në moshë ndër motra e vëllezër; më i ri se një tjetër në familje, fis etj.; kund. i madh. Ajo tokë i përket vëllait të mbramë.
3. Që ndodhet në pjesën e pasme të diçkaje, i pasmë. Rrotat e mbrame të makinës.
✱Sin.: i fundit, i vogël, i pasmë.

MBRÁPSHTË (i, e) mb. 1. Që është ose që kthehet në anën e mbrapme të diçkaje (edhe fig.); i pasmë.
2. Që sillet keq, që bën prapësi, i prapë, i lig. Njeri i mbrapshtë.
3. Që është çamarrok, harrakat, jo i urtë, i pabindur. Fëmijë i mbrapshtë.
4. I dëmshëm, i keq, i prapë, i lig. Zakon (ves) i mbrapshtë. Punë e mbrapshtë. Veprime të mbrapshta. Ka qëllime të mbrapshta.
✱Sin.: i keq, i prapë, i lig, çamarrok, harrakat, i pabindur, i dëmshëm.

MËPÁSM/Ë (i), ~E (e) mb. Që vjen më pas në kohë, i mëvonshëm, i mëpasshëm; kund. i mëparshëm, i mëpërparmë. Verën e mëpasme filloi punë si inxhinier. Vitet e mëpasme. Botimet (literatura) e mëpasme.
✱Sin.: i mëpastajshëm, i mëpasshëm, i mëvonshëm, i mëtejshëm, i vonshëm, i pasmë, i pastajmë.

MËPÁSSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që vjen a që ndodh më pas, i mëpastajshëm, i mëvonshëm; kund. i mëparshëm, i mëpërparmë. Në vitet e mëpasshme. Rrjedha e mëpasshme e ngjarjeve. Lexoj kapitujt e mëpasshëm. Shikoj ndryshimet e mëpasshme të kohës. U habita nga reagimi i mëpasshëm i tij.
✱Sin.: i mëpastajshëm, i mëvonshëm, i mëpasmë, i mëvonshëm, i mëtejshëm, i vonshëm, i pasmë, i pastajmë.

MËVÓNSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që vjen më vonë në kohë, që bëhet a që ndodh më vonë, i mëpasshëm; kund. i mëparshëm. Punimet e mëvonshme. Periudha e mëvonshme. Ngjarjet (pasojat) e mëvonshme.
✱Sin.: i mëpastajshëm, i mëpasshëm, i mëpasmë, i mëtejshëm, i vonshëm, i mëvonë, i pasmë, i pastajmë.

PÁRM/Ë (i), ~E (e) mb. 1. Që ndodhet në pjesën e parë a në anën e përparme të diçkaje, i përparmë; kund. i pasmë. Ana (faqja) e parme.
2. gjuh. Që nuk është formuar nga një fjalë tjetër me anë ndajshtesash a me mënyra të tjera, që nuk është i prejardhur a i përbërë, i thjeshtë. Fjalë e parme.
✱Sin.: i përparmë, i thjeshtë.

PÁSM/Ë (i), ~E (e) mb. 1. Që ndodhet në anën prapa diçkaje, në anën përkundrejt anës së përparme a ballit të diçkaje; që gjendet prapa, që është në pjesën e dytë nga fundi i diçkaje a i dikujt, i prapmë; kund. i përparmë. Faqja (ana) e pasme. Këmbët e pasme. Rrotat e pasme. Muri i pasmë. Dhoma e pasme.
2. Që vjen pas një kohe, i mëpastajmë. Brezi i pasmë. Vitet e pasme.
3. I prapambetur nga ana arsimore e kulturore.
✱Sin.: i prapmë, i fundit, i mëvonshëm, i mëpastajmë, i prapambetur.
♦ E vuri në *xhepin e pasmë (diçka).

PRÁPM/Ë (i), ~E (e) mb. 1. Që është në anën prapa, që nuk është nga e mbara; kund. i mbarë, i përparmë. Ana e prapme e frigoriferit.
2. Që ndodhet në anën nga prapa diçkaje. Dera e prapme e vilës. Muri i prapmë i oborrit.
3. Që është në pjesën nga fundi i diçkaje a i dikujt; i pasmë; kund. i përparmë. Gjymtyrët (këmbët) e prapme (zool.) Rrotat e prapme të makinës. Rreshti i prapmë.
✱Sin.: i pasmë, i sprasëm, i prapsëm, i prapë, i fundit.

PRÁS/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. I pasmë. Xhami i prasmë i makinës. Skaji i prasmë. Oborri i prasmë i xhamisë.
2. I fundit. Redaktim i prasmë. Aksidenti i vajzës i solli helmin e prasmë.

PËRPÁRM/Ë (i), ~E (e) mb. Që është i vendosur në ballë të diçkaje; që gjendet përpara; kund. i pasmë; i prapmë. Këmbët e përparme. Rrotat e përparme. Pjesa e përparme e diçkaje. Nyjë e përparme (gjuh.) nyjë që vihet përpara një emri për të formuar trajtën e rasës gjinore; nyja që hyn në ndërtimin e një tipi të pasur mbiemrash të shqipes, në ndërtimin e përemrave dëftorë, lidhorë e të pakufishëm, në ndërtimin e numërorëve rreshtorë e të disa emrave femërorë e asnjanës. E ardhmja e përparme (gjuh.) kohë e mënyrës dëftore të foljes, e cila tregon një veprim ose gjendje që pritet të kryhet ose të vijë në të ardhmen para një veprimi ose një gjendjeje tjetër (p.sh. Ai do të jetë kthyer nga puna kur të vini ju). Zanore e përparme (gjuh.) zanore që nyjëtohet në pjesën e përparme të gojës.
✱Sin.: i parmë, i përparshëm, i mbarë, përpara, parë, i ballor.

PËRPÁS/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që është prapa dikujt a prapa diçkaje; i pasmë.
2. Që vjen në kohë më pas, i mëvonshëm.
3. I prapambetur, i paarsimuar, i pashkolluar.
✱Sin.: i pasmë, i mëvonshëm, i prapambetur, i paarsimuar, i pashkolluar.

TRU,~RI m. sh. ~, ~TË 1. anat. Pjesa qendrore e sistemit nervor të njerëzve e të kafshëve, që përbëhet nga një lëndë e butë e rrudhosur me ngjyrë të bardheme, që mbush kafkën te njerëzit e te kafshët dhe përbën pjesën qendrore të sistemit nervor; organ i të menduarit dhe i kujtesës te njeriu. Anatomia e trurit. Membranat e trurit. Truri i madh. Truri i vogël. Truri i përparmë. Truri i mesëm. Truri i pasmë. Cipa e trurit. Korja (lëvorja) e trurit. Tronditje në tru. Goditje në tru.
2. fig. Pjesa kryesore e sistemit nervor të njeriut si qendër e të menduarit; organ qendror që siguron rregullimin e të gjitha funksioneve jetike; kokë, mendje, (edhe në një varg njësish frazeologjike). Njeri me tru njeri me aftësi mendore të mëdha. Me tru e me zemër me mendje e me zemër. I punon truri. Më shastisi (më çau, më plasi, më thartoi) trutë më mërziti aq shumë sa nuk e duroja dot më. I mbiu (i ra) në tru iu ngul në mendje. I shkrepi (i erdhi) në tru një mendim. Çlodh trutë çlodhem pas një lodhjeje mendore. Iu ngulit në tru. Ia futi në tru. Po vriste trutë. Çalon nga trutë. E kanë lënë trutë. S’i pret truri. I pjell truri. I lëshon truri harron shumë. Shtrydh trutë shtrydh mendjen, mendohem thellë. Mbledh trutë mbledh mendjen, vij në vete. Të than trurin të mpin mendimin. Më ziejnë (me vlojnë) trutë më zien mendja. I kanë zënë trutë ndryshk (myk, lesh) s'mban dot mend; s’i hyn më asgjë në kokë. I janë bërë trutë çorbë (dhallë) i është bërë mendja çorbë. Lima e butë të ha trutë. (fj. u.). Mos fol me bark, po fol me tru. (fj. u.).
3. gjell. Gjellë e përgatitur me lëndën që mbush kafkën e disa kafshëve. Tru viçi (lope, dashi, qengji).
4. bised. Organ qendror që udhëheq a drejton veprimtarinë e një vendi, të një organizate, të një klase etj., njeri me aftësi të madhe mendore; njeri tejet i zgjuar që luan rol kyç në një veprimtari a në një aksion; kokë, krye, njeri kyç, drejtues, arkitekt. Truri i kompanisë. Truri i grupit (organizatës).
5. inf. Pajisje e ndërlikuar, e ndërtuar sipas modelit të trurit të njeriut, e cila kryen disa operacione a veprime me shpejtësi dhe me saktësi. Tru artificial inteligjencë informatike, tërësi përbërësish elektronikë të programuar për t’iu përgjigjur një situate të dhënë. Truri elektronik kompjuter ose makinë përkthimi, që kryen operacione që dikur kryheshin vetëm nga truri i njeriut.
✱Sin.: kokë, mendje, krye, drejtues, arkitekt.
♦ Iu bënë trutë *ciknë (dikujt). Iu bënë trutë *ujë (dikujt) keq. M’i bëri trutë *lëng (dikush). I ra në tru (dikujt). 1. U trullos, e zuri rakia, vera etj.; i ra në kokë. 2. I mori mendjen dikush a diçka e bukur, e magjepsi, e goditi dhe u dha i tëri pas tij a pas saj; i ra në mendje; iu ngul (iu ngulit) në mendje. I kanë rënë trutë në qafë (dikujt) mospërf. nuk është në gjendje të mendojë e të arsyetojë qartë; është i shushatur, është i trullosur. I ka rënë në tru të vogël (dikujt). 1. Është budallallosur, nuk di ç’flet e nuk di ç’bën, sikur e ka goditur diçka në tru; nuk është në vete (dikush); i kanë shkarë trutë; s’është në të (dikush). 2. shih iu ngul (iu ngulit) në mendje (diçka). Nuk ma bluan truri (diçka) nuk e kuptoj diçka, s’i bie në të; nuk ma rrok mendja. Çalon nga trutë (dikush) tall. shih (është) i metë nga mendja (nga trutë) (dikush). Më dolën trutë. 1. U lodha shumë nga një punë e rëndë mendore; kam studiuar jashtë mase; derdha trutë. 2. Plasa duke i folur dikujt, duke e këshilluar etj.; më plasi koka. Derdh trutë lodhem shumë duke menduar a duke u marrë me punë mendore; përdor gjithë aftësitë mendore; thartoj trutë. Ia derdhi (ia zbrazi) trutë (dikujt) bised. 1. E vrau duke e qëlluar në kokë; ia hodhi trutë në erë. 2. E lodhi mendërisht jashtë mase. Me dy *dërhemë tru shpërf. Të fluturojnë trutë shih të fluturon (të ikën) koka (kryet). Ia fut në tru (diçka) shih ia fut (ia shtie) në mendje (diçka). I ka futur trutë e maces (dikujt) keq. ia ka prishur mendjen duke e gënjyer, e ka bërë të besojë ato që thotë ai pa menduar fare, e ka trullosur për të bërë të vetën; i ka hedhur trutë e gomarit. I grinden trutë (dikujt) është në mëdyshje, nuk di ç’të bëjë, nuk merret vesh me vetveten; nuk vendos dot për diçka; është mëdyshas. M’u hapën trutë shih m’u ça (m’u hap) koka. Ia hodhi trutë në *erë (dikujt) keq. I ka hedhur trutë e gomarit (dikujt) përb. e ka budallallosur, nuk vepron më me mendjen e vet, por bën si i thotë dikush; i ka futur trutë e maces; ia mori mendjen. I hipi (i kërceu) *gjaku në tru (në kokë). Më hipi (më kërceu) në tru u ndeza menjëherë; u binda a m’u mbush mendja për diçka dhe nuk heq dorë; m’u shkrep; shpërtheva në zemërim; më shkrepi (më feksi) në tru; më hipi (më kërceu) në kokë. I është holluar truri (dikujt) shih i është holluar mendja (dikujt). Nuk më hyn në tru (diçka) nuk e kuptoj a s’e mësoj dot diçka, s’e kap dot, nuk e rrok, nuk e marr vesh, nuk e thith; nuk më futet (nuk më hyn) në kokë (në krye); nuk ma nxë koka; jam i trashë nga trutë. Më iku truri u trondita shumë nga diçka e keqe, nuk di nga t’ia mbaj, s’gjej dot një rrugëzgjidhje; më ikën trutë e kokës; më lanë (më lëshuan) mendtë. Më iku nga trutë (diçka) shih më doli (më iku) nga mendja (diçka). Më ikën trutë e kokës u shqetësova shumë nga një e keqe e madhe; u bëra si i çmendur, humba arsyen; më lanë (më lëshuan) mendtë (dikë). S’është mirë (në rregull) nga trutë (dikush) shih i kanë rrjedhur trutë (dikujt). Iu kalbën trutë (dikujt) u matufos, është mykur, nuk është në gjendje të gjykojë më, ka marrë fund nga gjykimi; i janë mykur trutë. I ka trutë në *bark (dikush). I ka trutë në *fund të këmbëve (dikush). E ka trurin (mendjen) *fushë shpërf. I ka trutë *hime (krunde) (dikush) shpërf. S’ka tru (në kokë) (dikush) shpërf. s’është i zgjuar, s’ia thotë, s’ka mençuri; është i mpitë në të menduar, është i trashë, asgjë s’kupton; është kokëbosh; i ka trutë në bark; i ka trutë në fund të këmbëve; s’ka kokë (krye); e ka kokën (kryet) bosh; (është) mizë pa kokë (pa krye). E ka trurin *të lëmuar (rrafsh, shesh) (dikush) përçm. I ka trutë *të situr (dikush). Më kërcyen trutë në kokë. 1. shih më hipi gjaku në kokë (në tru). 2. shih më shkrepi (më feksi) në tru (diçka). Të kripsha trutë! iron. mospërf. qenke fare pa tru!; ç’janë këto budallallëqe që po thua! (kur dikush flet kot ose thotë diçka pa u menduar, pa gjykuar mirë); të kripsha mendjen. Të kruan *kokën e të nxjerr trutë (dikush) keq. E kanë lënë trutë (dikë) shih e ka lënë mendja (dikë). E ka lëshuar truri (dikë) harron shumë; nuk mban mend fare; i është mpirë truri (dikujt); nuk mban mend (dikush). Lodh trurin (për diçka) shih lodh mendjen (për diçka). Më mbiu në tru (diçka) shih më mbiu në mendje (diçka). I kanë mërdhirë trutë (dikujt) mospërf. s’është i aftë të arsyetojë qartë, është rrëgjuar nga mendtë; i është mpirë truri. I mblodhi trutë (dikush) shih e mblodhi mendjen (dikush). *I metë (çyryk, sakat) nga trutë (nga mendja) (dikush). I është mpirë truri (dikujt) e ka humbur zgjuarsinë a mprehtësinë mendore (nga lodhja, nga pleqëria etj.); i është dobësuar kujtesa; e ka lëshuar truri (dikë); (është) i mpitë nga mendtë (dikush). I janë mykur trutë (dikujt) ka mbetur prapa të tjerëve në mendime; është i prapambetur, mendon me të vjetrën; iu kalbën trutë. E ngul (e ngulit) në tru (diçka) shih e ngul (e ngulit) në mendje (diçka). Iu ngul (iu ngulit) në tru (diçka) shih iu ngul (iu ngulit) në mendje (diçka). Më nxori trutë (e kokës) (dikush) më mërziti e më shqetësoi shumë dikush duke bërtitur a duke bërë zhurmë të madhe e të vazhdueshme, nuk e duroj dot kur thërret a ulërin; më nxori mendtë; më nxori tëmthat; më thartoi trutë. Me një *okë tru. I pjell truri (dikujt) shih i pjell mendja (dikujt). S’ia pret truri (dikujt) shih s’ia pret (s’ia kap, s’ia rrok) mendja (dikujt). I punon truri (dikujt) është i aftë të gjykojë e të arsyetojë drejt; kupton, është i zgjuar, e kap shpejt diçka; ka aftësi mendore krijuese, ka ide, mund të shpikë a të zbulojë diçka; i punon mendja; i punon koka. Aq i rëndojnë trutë (dikujt) tall. aq ia pret, aq mend ka, aq është i aftë të arsyetojë, nuk kupton a nuk arsyeton dot më shumë. Është ronitur nga trutë (dikush) shih është ronitur nga mendja (dikush). I është rralluar truri (dikujt) s’ka më atë qartësi mendimi ose e ka lënë kujtesa; është bërë si budalla, është matufosur a është si i trullosur; i kanë rrjedhur trutë; i janë rrudhur trutë; i kanë shkarë trutë. Ka rrjedhur nga trutë (dikush) shih i kanë rrjedhur trutë (dikujt). I kanë rrjedhur trutë (dikujt) nuk është në gjendje të mendojë e të gjykojë qartë; është bërë budalla, është matufosur, ka rrjedhur, ka lajthitur ca; harron shumë, e ka lënë kujtesa; nuk ka aftësi të mjaftueshme mendore; ka rrjedhur nga trutë (dikush); është shkundur nga trutë (dikush); i kanë shkarë trutë; s’është mirë (në rregull) nga trutë (dikush); i janë tharë (i kanë shteruar) trutë përb.; i janë thartuar (i janë uthulluar) trutë; është trëndelinë (nga mendja) (dikush); iu bënë trutë ciknë; e kanë lënë (e kanë lëshuar) sendet (dikë). I janë rrudhur trutë (dikujt) shih i kanë rrjedhur trutë (dikujt). I kanë shkarë trutë (dikujt) s’është më i aftë të arsyetojë e të gjykojë drejt e në mënyrë të shëndoshë, ka humbur qartësinë mendore; ka shkarë; i kanë rrjedhur trutë; i është rralluar truri; i ka rënë në tru të vogël; nuk është në vete (dikush). Më shkrepi në tru (diçka). 1. Më erdhi papritmas një mendim për diçka; u kujtova menjëherë, më shkrepi diçka; më hipi (më kërceu) në tru; më kërcyen trutë në kokë; më hipi (më kërceu) në kokë. 2. (për diçka). Më hipi në çast për të bërë diçka pa u menduar shumë, më erdhi papritur një mendim a një dëshirë për diçka, m’u shkrep; më hipi (më kërceu) në tru; më kërcyen trutë në kokë; më hipi (më kërceu) në kokë. Ia ka shkundur era trutë (dikujt) mospërf. është fare mendjelehtë dikush; është a bën si i marrë; (është) karafil nga mendja (dikush) përçm.; është trëndelinë (nga mendja) (dikush). Është shkundur nga trutë (dikush) është matufosur, ka rrjedhur; i kanë rrjedhur trutë (dikujt); i janë tharë (i kanë shteruar) trutë (dikujt); është trëndelinë (nga mendja); është trokë nga mendja. Ia shpëlau trutë (dikujt) ia hoqi mendimet a bindjet që kishte dhe i nguliti mendime e bindje të tjera; ia pastroi idetë dhe e bindi plotësisht për diçka, në mënyrë që ai të mos mendojë me kokën e vet; ia shpëlau kokën; ia kulloi mendjen. Shpëlarja e trurit keq. heqja e mendimeve a e bindjeve që ka dikush dhe ngulitja e mendimeve dhe e bindjeve të tjera; pastrimi i dikujt nga idetë dhe bindja plotësisht për diçka, në mënyrë që ai të mos mendojë me kokën e vet. Shtrydh trutë mendohem fort për diçka, shtrëngohem e përpiqem shumë ta kuptoj a ta gjej me mend; shtrydh mendjen; vras mendjen; shtrëngoj kokën me duar. I është trashur truri (dikujt) shih i është trashur mendja (dikujt). *I trashë nga trutë (nga mendja, nga koka). I janë tharë (i kanë shterur) trutë (dikujt) përb. e ka humbur aftësinë për të menduar drejt e thellë, për të gjykuar qartë, për të kuptuar mirë etj.; nuk është në gjendje të bëjë punë krijuese; ka rrjedhur, është matufosur; i kanë rrjedhur trutë; është shkundur nga trutë (dikush); s’i pjell mendja; është trokë nga mendja (dikush). Ia thau trutë (dikujt) ia lodhi aq shumë mendjen një punë, sa s’është më në gjendje të merret me një veprimtari krijuese ose të kuptojë mirë diçka, s’i hyn më gjë në kokë. I janë thartuar (i janë uthulluar) trutë (dikujt) shih i kanë rrjedhur trutë (dikujt). Thartoj trutë lexoj, mësoj a studioj shumë, sa lodhem nga mendja; derdh trutë. Më thartoi (më uthulloi) trutë (dikush a diçka) më mërziti aq shumë sa nuk e duroj dot më; më ngacmoi nervat; më lodhi sa nuk më punon mendja më; më trullosi; më nxori trutë (e kokës). *Thumb i ngulur në tru. Vuan nga (për) trutë e kokës (dikush) nuk është në gjendje të mendojë mirë e të gjejë zgjidhje për diçka dhe është vetë fajtor, s’i kupton mirë gjërat dhe vetë e ka fajin; vuan për mendtë e kokës. Vras trutë (për diçka) shih vras mendjen (për diçka). I ka zënë truri *dhjamë (dikujt). I kanë zënë trutë *myk (dikujt). I kanë zënë trutë *ndryshk (dikujt). Më ziejnë trutë shih më zien (më mizëron) koka.

XHEP,~I m. sh. ~A, ~AT 1. Pjesë e një rrobe në trajtën e një qeseje të qepur nga brenda ose si copë përsipër, e cila shërben për të vënë sendet që mbajmë me vete ose për zbukurim. Xhep i brendshëm (i jashtëm). Xhep i vogël (i madh). Xhep i thellë. Xhep i rremë. Xhepi i xhaketës (i pantallonave, i jelekut). Xhep me zinxhir. Mbush (zbraz) xhepat. Mbaj (fut) në xhep.
2. Ndarje e vogël e veçantë, e qepur nga tri anë në një çantë, në një valixhe etj. Xhepi i çantës (i valixhes, i kuletës).
3. Përdoret në tog me një emër tjetër për të shënuar diçka të vogël a të paktë, që mund të mbahet me vete. Orë (sahat) xhepi. Shami xhepi. Bllok xhepi. Fjalor xhepi fjalor shumë i vogël. Thikë xhepi. Para xhepi të holla që mban njeriu me vete për shpenzime të vogla.
4. spec. E thelluar a gropë në një send, në tokë etj., në të cilën mblidhet, grumbullohet një lëndë ose futet diçka. Xhep nafte (gazi) (min.). Xhepat e pistës. Xhepat e bilardos gropat anës tryezës së bilardos, ku futen bilat. Xhepi i plagës qeskë me qelb në një plagë. Xhepat e malit. Xhepat e syve qeska nën sy. Hapin xhepa.
5. Vend i ngushtë e disi i mënjanuar në një kthesë rruge a në një rrjedhë uji, që shmanget nga rrjedha e rregullt; diçka e ngjashme diku. Xhep rruge. Xhep lumi. Këtu formon një xhep.
6. usht. Depërtim i thellë i një pale ndërluftuese në një pjesë të ngushtë prapa vijës mbrojtëse të kundërshtarit. Krijuan një xhep. E asgjësuan (e rrafshuan) xhepin.
7. fig., bised. Të hollat, paratë që ka një njeri; të ardhurat, pasuria e dikujt. Me xhepin e huaj. Pagoi (shtoi) nga xhepi. Është e shtrenjtë për xhepin tim. S’ia mban xhepi. Ka merak për xhepin e vet. Nga një xhep dalin.
✱Sin.: grisë, kuletë, të holla, para, të ardhura, pasuri.
♦ Me *duar në xhepa. E futi në xhep (dikë) shih e shtiu (e futi) në kurth (dikë). Ha nga xhepi i botës (dikush) keq. është dembel e parazit, nuk punon e nuk rron me djersën e vet, rron në kurriz të të tjerëve. Nuk më hyn (gjë) në xhep. 1. Nuk fitoj asgjë, nuk kam asnjë përfitim prej diçkaje; nuk kam asnjë siguri se do ta kem a do ta fitoj diçka. 2. Nuk ka të bëjë me mua diçka, nuk jam i interesuar për të, nuk dua t’ia di. E ka gjumin në xhep (dikush) tall. e zë gjumi menjëherë, është gjumash. E ka në xhep. 1. (diçka). E ka të sigurt diçka, nuk i mungon, e nxjerr a e përdor kur të dojë. 2. (dikë). E urdhëron dikë të bëjë si do vetë, nuk ka nga luan, është krejt nën urdhrat e tij; e ka në dorë₂; e shtiu (e futi, e vuri) në dorë; e ka në tavë. E ka xhepin (qesen, kuletën) *të ngrohtë (dikush). E ka xhepin (qesen, kuletën) *plot (dikush). E ka xhepin (kuletën) *të shpuar (dikush). Kruan xhepat (dikush) s’ka para fare në xhep, s’ka as një dysh, s’ka me se të paguajë; është xhepzbrazur. *Lakuriq me duar në xhepa shaka. T’i lexon (t’i këndon) *letrat (kartat) në xhep (dikush). Nuk ma mban xhepi nuk kam para për diçka të shtrenjtë, nuk më del për më shumë, s’i përballoj dot aq shpenzime. I mbushi xhepat (dikush) fitoi shumë para; u bë i pasur, u pasurua; ka nxjerrë përfitime të mëdha. Ia ngrohu xhepin (dikujt) ia mbushi xhepin me para, i dha një shumë të mirë të hollash; e pasuroi dikë. Me pesë *para në xhep. Ia ruaj (ia mbaj) në xhep (dikujt) nuk ia harroj një të keqe a hile që më ka bërë dhe pres kohën e përshtatshme që të hekmerrem a që t’ia shpaguaj; e vë (e fut) në xhep (diçka). Rri me *dorë në xhep. Rri me *duar në xhepa (në ijë, në mes, në brez, në gji) (dikush). I shkundi (i zbrazi) xhepat (dikush) i harxhoi të gjitha paratë, s’ka më as një dysh; i është shpuar xhepi (dikujt); është (ka mbetur) krunde; (është) kripë në diell; është (ka mbetur) trokë. I është shpuar xhepi (dikujt) iron. i janë mbaruar paratë, i kanë shkuar gjithë paratë në harxhe të tepërta, s’i ka mbetur më as një dysh; i shkundi (i zbrazi) xhepat (dikush); është (ka mbetur) krunde (dikush); (është) kripë në diell (dikush); i është shpuar kuleta; ka mbetur trëndelinë (dikush). Nuk shtiu (nuk futi) gjë në xhep (dikush) nuk përfitoi ndonjë gjë për vete; nuk shtiu (nuk futi) gjë në thes. I shton nga xhepi (dikush) shton nga vetja fjalë, që nuk i ka thënë dikush; shpik të paqena, shpif; i vë (i ngjit) bisht (prapa) (dikujt a diçkaje). E vë (e fut) në xhep (diçka) e marr diçka që më thotë një tjetër dhe nuk e harroj, e ruaj për ta nxjerrë kur më duhet; nuk e harroj një të keqe që më ka bërë dikush dhe ruaj rastin për t’ia nxjerrë një ditë; e ngul (e ngulit) në mendje; e var (e vë, e mbaj, e kam) vath në vesh; ia ruaj (ia mbaj) në xhep (dikujt). E vuri në xhepin e pasmë (diçka) nuk u bë merak fare për diçka, nuk u shqetësua fare për të, e la në harresë; nuk e vlerësoi sa duhet, e shpërfilli; e hodhi pas (prapa) krahëve; nuk çan kokën (për diçka). Me xhepin bosh (zbrazët) pa asnjë para me vete, pa asnjë dysh; i varfër; me xhepin thatë. Me xhepin e huaj me paratë, me shpenzimet a me mundin e një tjetri. Me xhepin thatë shumë i varfër, i këputur; pa para, pa asnjë dysh; me xhepin bosh (zbrazët).