FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

► ZHAGÍ/TEM jovep., ~TA (u), ~UR 1. vetv., vet. v. III Tërhiqet zvarrë diçka (zakonisht lëndë drusore për ndërtimin e shtëpisë).
2. edhe fig., vetv. Mbahem pas dikujt. Zhagitem pas gjyshes. Kush zhagitet verës, mërdhin dimrit. (fj. u.).
3. fig., vetv., vet. v. III Zvarritet një punë a diçka tjetër.
4. pës., vet. v. III e ZHAGÍT.

ABANÓZ,~I m. 1. bot. (lat. Diospyros ebenum) Dru i vendeve të nxehta, i çmueshëm, i rëndë e i fortë, me strukturë të larmishme, zakonisht me ngjyrë të zezë, por edhe me nuanca të kësaj ngjyre, me prejardhje nga Kina; shumica e llojeve të tij kanë lule të bardha me erë të mirë; përdoret për orendi shtëpiake, sidomos për orendi luksoze, vegla muzikore e punime artistike. Abanoz i zi (i kuq). Abanoz cejlonez. Abanoz afrikan. Dru abanozi. Dekorime abanozi. Orendi abanozi. Vegla muzikore prej abanozi. Abanozi i malit. I fortë si abanozi. U bë abanoz rroi shumë kohë, jetoi gjatë.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje abanozi: Abanozi i malit (lat. Bauhinia variegata) dru gjetherënës në stinët e thata, me lartësi mesatare prej 10-12 m, me gjethe kënddrejta, të gjata, të gjera dhe dyfishe në bazë dhe në majë, me lulet shumë të ndritshme të bardha dhe rozë dhe me disa fara në bishtaja. Abanozi i bardhë (lat. Bauhinia variegata alba) dru shtatshkurtër me gjelbërim të përhershëm, që rritet drejt deri në 6 m në toka pjellore me klimë të ngrohtë e me shumë diell, që çel në pranverë dhe herë pas here edhe në verë, me gjethet dylobëshe, që nxjerr lule të bardha me erë të këndshme të ngjashme me orkidenë dhe me bishtaja që përmbajnë fara ngjyrë kafeje. Park me abanoz të bardhë. Tryezë me abanoz të bardhë.

ABATÓN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT hist. Vend i shenjtë dhe i paprekshëm, si pjesë e tempujve të lashtë antikë dhe të atyre më pas, për përkushtime fetare ose për rituale të veçanta, ku njerëzit e zakonshëm nuk mund të hynin; vend i veçimit a i shërimit për të sëmurët që kërkonin shërim hyjnor, aditon.

ABSÚRDITÉT,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. vet. nj. Të qenët absurd, i pakuptueshëm, jo logjik; karakteri absurd i diçkaje. Absurditeti i ekzistencës. Absurditeti i një arsyetimi (i një mendimi, i një teorie). Absurditet pamor (vizual). Përdor absurditetin për të shprehur idenë e kaosit.
2. Diçka fare pa kuptim e jashtë mendjes a arsyes, ide absurde. E çon (e shpie) deri në absurditet mendimin. Bie prej një absurditeti në tjetrin. I dhënë pas absurditeteve.
✱Sin.: pakuptimësi, palogjikësi, çudi, çmenduri, marrëzi.

ADOBÁSH,~I m. sh. ~Ë, ~ËT vjet., etnogr. 1. Ai që i rri pranë atij që mban flamurin në një dasmë; njeri i urtë dhe këshillues që shoqëron flamurmbajtësin (bajraktarin) që u prin krushqve. Bajraktarin e ri e shoqëronin dy adobashë. Adobashi u nis i pari.
2. I dyti në rreshtin e mihjes a të punëve të tjera të fushës; ndihmës, ndihmëtar i rendatarit. Ai rrinte pas si adobash. Na vuri zorin adobashi.
✱Sin.: ndihmës, ndihmëtar, mbështetës.

ADOLESHÉNC/Ë,~A f., fiziol., psikol. Fazë zhvillimi në jetën njeriut që vjen pas fëmijërisë me fillimin e pubertetit dhe zgjat deri në formësimin e identitetit të tij (periudha midis moshës 11- e 20-vjeçare), që shprehet me një varg ndryshimesh biologjike, njohëse, emocionale dhe sociale; rini e hershme. Adoleshencë e vonë (e hershme). Fillimi i adoleshencës. Mosha (koha) e adoleshencës.
✱Sin.: pubertet, djalëri, vajzëri, vashëri.

AFATSHKÚRTËR mb. 1. Që zgjat a që vepron një periudhë të shkurtër kohore (disa ditë, javë ose muaj), që zakonisht nënkupton veprime, plane ose synime që realizohen ose përmbushen brenda një kohe të shkurtër; kund. afatgjatë, afatlargët. Punësim afatshkurtër. Gëzim afatshkurtër.
2. Që kërkon pak kohë për t’u kryer; që duhet shlyer pas pak kohe (për një detyrim etj.). Marrëveshje afatshkurtër. Kredi afatshkurtër. Investim afatshkurtër. Zhvillim afatshkurtër.

ÁFËR ndajf. 1. Pranë, në largësi të vogël nga dikush a nga diçka; kund. larg. Është afër tij. Rri afër dikujt. Afër e afër shumë pranë, ngjitur me të. Banon aty afër. Janë afër. Rri afër. Bie më afër. Është më afër dera se qilari. (fj. u.).
2. Pas një kohe, pas pak kohe, së shpejti, së afërmi; pak kohë më parë; kund. larg. Tash afër. Është afër dita e dasmës. Sa afër është fillimi i mësimit?
3. Me lidhje gjaku ose me lidhje familjare të ngushta ose farefisnie; kund. larg. Është afër me të. Janë afër me rrënjë e me gjak.
4. Që nuk kanë dallime të dukshme, pa, dallime, që kanë ngjashmëri; kund. larg. Janë afër të dy. Aty afër janë ata.
5. Afërsisht. Aty afër aty përreth. Afër moshës së tij.
6. fig. Për së afërmi, drejtpërsëdrejti; duke i ndenjur pranë, me kujdes dhe me vëmendje të veçantë; kund. larg. I rri afër. E ndihmon nga afër. E ndien nga afër. Mbaj afër dikë. I gjendet përherë afër.
✱Sin.: afras, afrazi, ngjitur, bri, përbri, buzë, rrëzë, përkrah, ngatë.
♦ I gjendem afër (dikujt) jam me të në çaste të vështira dhe e ndihmoj sa herë ka nevojë; marr pjesë shpirtërisht në fatkeqësinë e dikujt; i rri (i qëndroj) afër; i gjendem (i ndodhem) pranë. Është afër *mendsh (diçka). Është më afër *mendsh (diçka). Është afër *mendjes (diçka). Është më afër *mendjes (diçka). E kam afër atje ku është (dikë) iron. nuk dua të kem të bëj më me dikë që është sjellë keq ose që më ka bërë një të keqe, nuk dua ta takoj më kurrë; nuk dua t’ia shoh sytë (dikujt). E mbaj afër (dikë). 1. E kam kujdes, e përkrah dhe e ndihmoj; përpiqem të krijoj marrëdhënie të ngrohta e afri me të; i rri (i qëndroj) pranë (dikujt); kund. i rri (i qëndroj) larg (dikujt). 2. Përpiqem të përfitoj sa më shumë prej përvojës e prej zotësisë së dikujt, e ndjek dhe e vëzhgoj që të mësoj prej tij; i rri (i qëndroj) pranë (dikujt). I rri (i qëndroj) afër (dikujt) shih i rri (i qëndroj) pranë (dikujt).

ÁFËRMI (së) ndajf. 1. Afër, nga afër, pranë, drejtpërdrejt. E takova së afërmi. Vjen së afërmi. Dua ta shoh së afërmi. I shkova me fjalë së afërmi.
2. Pas do kohe, pas pak kohe, së shpejti; para pak kohe, tani afër. Tash së afërmi. Diplomon së afërmi.

ÁFËRT (i, e) mb. 1. Që ndodhet në largësi të vogël nga dikush a nga diçka tjetër, që është pranë, afër diçkaje; fqinjë; kund. i largët. Fshatra të afërta. Shtëpi (rrugë) të afërta.
2. Që e ndan pak kohë nga një çast i caktuar; që do të vijë pas pak kohe, që do të ndodhë së shpejti ose që ka qenë para pak kohe; kund. i largët. E ardhmja (e kaluara) e afërt. Kujtimet e afërta. Afati i afërt. Mbledhja e afërt. Në ditët e afërta.
3. I afërm. Njeri i afërt. Kushëri i afërt. Familjarë të afërt.
4. Që ka marrëdhënie të ngrohta e të çiltra me dikë, që bën pjesë në rrethin e ngushtë të dikujt, që ka fituar besimin e dikujt, i lidhur ngushtë me dikë. Shok (mik) i afërt. Bashkëpunëtor i afërt. Tregohem i afërt me dikë.
5. Që është i ngjashëm me një tjetër nga tiparet, përmbajtje, forma etj. Mendime (ide, pikëpamje, botëkuptime) të afërta. Qëndrim të afërt. Synime të afërta. Dije të afërta. Fjalë me kuptime të afërta.
6. gjuh. Që ka prejardhje të përbashkët me një tjetër. Gjuhë të afërta. Dukuri të afërta fonetike. Ndikime të afërta gjuhësore.
7. Që afrohet ose që krahasohet nga madhësia ose nga vlera me një tjetër. Shuma të afërta. Dy numra të afërt. Rezultate të afërta. Suksese të afërta.
✱Sin.: i dashur, i përzemërt, dashamirës, i çiltër, fqinjë, familjar, farefis, ilaka.

AG,~U m. 1. Drita pas territ të natës, drita që del para se të lindë dielli, fillimi i agimit, agim, ferk. Doli agu i parë. Agu i dritës (i mëngjesit). Shkrepi agu. Sa shpejt zbardhi agu! Agu i syrit bebja e syrit; pikë e bardhë që del në sy.
2. Gjysmëdritë, gjysmerrësirë, mjegulli, vegulli. Nëpër ag të mjegullës. E shoh si nëpër ag nuk e shquaj mirë. Vegulloi agu.
3. fig., poet. Agim.
✱Sin.: mëngjes, agim, ferk, agulli, mjegulli, gjysmëdritë, gjysmerrësirë.
♦ (Sheh) si nëpër ag të mëngjesit (dikush) nuk e dallon, nuk e shquan mirë një gjë; kund. i ka sytë xham. I kanë vënë sytë ag (dikujt) nuk i sheh qartë punët, nuk i kupton drejt gjërat; është verbuar; i janë veshur sytë; iu mjegulluan sytë.

AGÁ,~I m. sh. ~LLÁRË, ~LLÁRËT 1. vjet. Pasanik ose pronar tokash me titull më të ulët se beu, në sistemin ekonomik çifligar në Shqipëri që ka zgjatur deri në përfundim të Luftës së Dytë Botërore. Agai i fshatit. Pronat e agait. Taksat e agait. Kamxhiku i agait. Rënia e bejlerëve dhe e agallarëve.
2. hist. Gradë ushtarake dhe administrative në Perandorinë Osmane; gradë më e ulët se shehzadeja dhe beu; ai që mbante këtë titull. Agai i jeniçerëve.
3. Titull nderi dhe respekti, që përdoret kryesisht në disa vende të Lindjes së Mesme, të Azisë Qendrore dhe të Ballkanit për të shënuar një udhëheqës, një zotëri ose një person me pozitë të lartë shoqërore; drejtues i bashkësive fetare dhe prijës i familjeve të mëdha.
4. vjet. Pasanik; titull nderimi që i jepej në Shqipëri para Luftës së Dytë Botërore një pronari ose një njeriu të pasur; përdorej edhe pas emrit të një njeriu në shenjë nderimi për të. Djalë agai. Agai i lagjes (i shtëpisë).
5. etnogr., vjet. Kryetari i një çete, udhëheqës, kapedan.
6. iron., keq. Ai që mbahet rëndë e që sillet me vrazhdësi; ai që vetëm jep urdhra dhe rron me mundin e të tjerëve. Rri (sillet) si aga. Atë e kemi aga. Ty të kemi aga.

AGALAKSÍ,~A f. 1. Zvogëlim ose mungesë e plotë e sekretimit të qumështit të gjirit pas lindjes, si rrjedhojë e faktorëve të trashëguar ose nga ndonjë sëmundje; paaftësi e pamundësi e funksionimit të gjëndrave qumështore. Agalaksi te nënat e reja. Agalaksia te lopët (te dhitë, te dhentë).
2. zool. Sëmundje ngjitëse që zë dhentë e dhitë, që karakterizohet me pezmatime në gji duke hirruar qumështin, me pezmatime edhe në kyçe e në sy. Agalaksi ngjitëse. E zuri agalaksia.
✱Sin.: zbekth, ngalosë, hirrë, hirrëz.

AGRAFÉ,~JA f. sh. ~, ~TË 1. Tokëz, mbërtheckë. Agrafe metali (ari, argjendi etj.); katramëz. Dhëmbëzi i agrafes. Gjuhëza e agrafes.
2. mjek. Mbërtheckë kirurgjike për ngjitjen e skajeve të plagëve të jashtme pas operacioneve.
✱Sin.: tokëz, mbërtheckë, kapëse, katramë, katramëz.

AGROBAKTÉR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT bujq. (lat. Agrobacterium) Grup bakteresh që jetojnë në tokë e nuk formojnë spore, që shkaktojnë infeksion të rëndë te bimët, duke i shndërruar qelizat bimore në qeliza tumorale që shumohen më pas në mënyrë të pavarur.

AHIRÉT,~I m., fet., bised. 1. Bota e përtejme, bota që vjen pas jetës së kësaj bote (sipas fesë islame). U pafshim në ahiret.
2. Xhenet; xhehenem. Secili e gjen ahiretin e vet në atë dynja.
✱Sin.: tejbotë, përtejbotë, përtejvarr, e përtejshme, parajsë, ferr, xhenet, xhehenem.

AHÚR,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Pjesa përdhese e shtëpisë a e kullës, ku mbahen kafshët dhe ushqimi i tyre; kasolle për gjënë e gjallë. Ahuri i lopëve (i kuajve, i bagëtive). I nxori nga ahuri. Meremetoj ahurin. Prishi ahurin.
2. Pjesë përdhese e shtëpisë, ku mbahen bulmeti, drutë, almiset, veglat etj. Ahuri i shtëpisë (i kullës). Fus drutë në ahur. Si kali në ahur. Lë në ahur dikë e trajtoj keq një njeri, nuk tregoj asnjë kujdes për dikë. Është bërë shtëpia ahur është fëlliqur shtëpia e është bërë rrëmujë. Ka plak (zot) ahuri ka kush i del zot një pune, ka kush e mbron një gjë. Mos i mbaj dertin lopës në ahur!
✱Sin.: katua, kasolle, ahër, plevicë, quar, pleme, patoz.
♦ Ahur bagëtish (diku) është vend i fëlliqur e me rrëmujë të madhe. *Bajgë ahuri përb. vulg. M’u bë barku ahur kam uri të madhe; kam shumë kohë pa ngrënë gjë; m’u tha barku; m’u bë barku petë; m’u bë barku gropë; m’u bë barku dërrasë; m’u ngjit barku pas shpine (me kurrizin). E ka zemrën ahur (dikush) është zemërzi, është shpirtkeq; e ka zemrën (shpirtin) katran; e ka zemrën (shpirtin) sterrë; kund. e ka shpirtin të bardhë (ka shpirt të bardhë). Pastroj ahuret e Augjisë libr. vë rregull aty ku ka rrëmujë të madhe; përmirësoj me masa rrënjësore e të shpejta një gjendje me të meta të shumta të grumbulluara prej kohësh. Nuk qas ahuri mushkë nuk mund të bëhet diçka që dëshirohet, nuk i arrihet dot një qëllimi të mirë, është e pamundur diçka që më duhet shumë.

ÁH/ËR,~RI m. sh. ~RA, ~RAT 1. Ahur. Ahri u vendos pas kullës. - A i ngujove lopët në ahër?
2. Kati përdhes i kullës, ku mbahet vetëm gjëja e gjallë (lopë, kuaj, dele, dhi). Shtëpinë e kishin ahër kuajsh thuhet kur nuk mbahet pastër shtëpia. Një ahër pleh - një hambar drithë. (fj. u.).
✱Sin.: katua, quar, plevicë, pleme, patoz.

AÍ (ATÍJ) përem. (tr. e shkurt. I; ATË, pas parafj. TË, tr. e shkurt. E e ATÍJ, pas parafj. TIJ) 1. vetor. Tregon një frymor a një send (të shënuar nga një emër i gjinisë mashkullore), për të cilin bëhet fjalë, por që nuk është i pranishëm; zëvendëson një emër të gjinisë mashkullore (në numrin njëjës), që është përmendur pak më parë ose që do të përmendet më pas. Ai dhe ajo. Ai vetë pikërisht ai. Atij i përket. Fola me të. I shkova.
2. përd. em., libr. Përdoret në vend të emrit të përveçëm të një njeriu të shquar (shkruhet zakonisht me shkronjë të madhe) ose të emrit të të dashurit në veprat letrare.
3. dëft. Tregon një frymor a një send (të shënuar nga një emër i gjinisë mashkullore), që ndodhet më larg folësit se një frymor a një send tjetër i njëjtë; zëvendëson një emër të gjinisë mashkullore në numrin njëjës, që është përmendur më parë se një tjetër; kund. ky. Ai atje. Ja ai. Po (gjithë) ai i njëjti njeri. Ai djalë (libër). Jo ky këtu, po ai atje.
4. dëft. Tregon njërin prej dy frymorëve ose sendeve (të shënuar nga emra të gjinisë mashkullore), që krahasohen, përqasen a kundërvihen; kund. ky. Në këtë ose në atë lëmë. Nga ky ose nga ai kënd vështrimi.
5. dëft. Përdoret me një emër për të përcaktuar më mirë kohën, që shënohet nga emri ose që është përmendur më parë. Atë vit (mot). Atë dimër. Atë mëngjes. Në atë çast.
6. dëft. Përdoret para një fjalie të varur, e cila përcakton frymorin a sendin që tregon përemri (të shënuar nga një emër i gjinisë mashkullore) ose para një fjalie kryefjalore, e cila përcakton frymorin a sendin, që zëvendëson përemri (me kuptimin «kushdo», «kush»). Ai që bie për atdheun mbetet i paharruar. (fj. u.). Ai që s’ka kokë, ka këmbë. (fj. u.).
7. dëft., bised. Përdoret para një emri të gjinisë mashkullore në numrin njëjës për të përforcuar një tipar a një vlerësim ose për të shprehur mospërfillje a përçmim. Ai farë djali. Gjithë ai qytet. Atë pak dije e humbi.
8. dëft., libr. Përdoret në vend të një emri të gjinisë mashkullore në numrin njëjës për të mos u përsëritur emri. Në atë mes. Që ç’ke me të.
♦ Ai *i hurdhave euf. Në atë *krah fli! iron. I bie një (po atij) *avazi. S’i bie atij *krahu (dikush). I bie po atij *teli (dikush) keq. Ai *i përrenjve euf. Për atë *qiell! bet. Nuk rreh në atë *krah (dikush). Ai *stan atë bulmet ka mospërf. S’dëgjon nga ai *vesh (dikush). S’i kam hipur atij *kali. *Java shtatë ai tetë.

AJNSHTAJNÍUM,~I m. Element kimik radioaktiv, i zbuluar pas testimit të bombës së parë me hidrogjen amerikan dhe i emëruar për nder të Albert Ajnshtajnit, që prodhohet në sasi të vogla në reaktorët bërthamorë e që përdoret më së shumti për kërkime shkencore (simboli ES).