FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

FILOKSÉR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT zool. (lat. Phylloxera vitifolia, P. vastatrix) Kandërr e vogël parazite, e ngjashme me morrin e bimëve, e cila dëmton rëndë, sidomos hardhitë. Filoksera e hardhisë. Filoksera e gjetheve (e rrënjëve).

HI,~RI m. 1. Pluhuri i lehtë që mbetet pasi digjet krejt diçka. Hiri i zjarrit. Hi druri (letre). Hiri i vatrës (i sobës). Finjë me hi. Mbledh (grumbulloj) hirin. E plehërojnë me hi. Heq (fshij) hirin. Mbuloj zjarrin me hi. Pjek në hi.
2. Pluhur që ngjan me mbeturinat pas djegies së diçkaje. Hi vullkanik pluhur që formohet nga ngurtësimi i cirkave të lavës së vullkanit. Hiri i Hënës pluhur që mbulon sipërfaqen e Hënës.
3. Hith. Hiri i hardhisë (i vreshtave). Hiri i bimëve. Hiri i duhanit (i panxharit, i specit, i mollës, i dushkut). Sëmundja e hirit. I ka rënë hiri.
4. edhe fig. Pluhuri i kufomave, kufoma; kujtimi i të vdekurve. Hiri i të parëve. U ngjall nga hiri i vet (mit.).
5. Ngjyra e hirtë. Ngjyrë hiri.
6. bot. Pjesë e parë e disa emërtimeve të pathjeshta për lloje të ndryshme hiri. Hiri i drithërave (lat. Oidium moniloides, Erysiphe graminis) mikrokërpudhë parazite e dëmshme që vesh fletët e drithërave nga ana e sipërme, që përhapet me shpejtësi sidomos në viset me lagështirë. Hiri i hardhisë (lat. Oidium tuckeri) mikrokërpudhë parazitare, e dëmshme, që vesh gjethet e hardhisë dhe kokrrat e rrushit, me një pluhur të murrmë, mykëz. Hiri i qepës (lat. Leveillula taurica) mikrokërpudhë parazitare, e dëmshme, që prek kryesisht qepën, kungullin dhe bimë të tjera të familjes solanore. Hiri i dushkut (lat. Microsphaera quercina) lloj kërpudhe parazitare, që formon një shtresë të imët, të bardhë, si pluhur, mbi gjethe, duke shkaktuar një sëmundje tipike që ngadalëson rritjen dhe në raste të rënda të dëmton bimën.
✱Sin.: hith, push, shpuzë, zhym.
♦ U bë *gur e hi (diçka). U bë hi (e pluhur) (diçka) u dogj krejt, s’mbeti gjë pa u djegur; u shkretua fare; u bë pluhur (e hi); u bë shkrumb (e hi); u bë gur e hi; u bë thëngjill. I është bërë kapuçi me hi (dikujt) keq. u turpërua, e tallin dhe e përqeshin të gjithë; iu nxi faqja; u bë gazi i botës (dikush); i ra boja përtokë. U bë *pluhur (e hi) (diçka). U bë *shkrumb (e hi) (diçka). E bëri hi (e pluhur) (diçka). 1. E dogji fare diçka, e shkrumboi; e shkretoi krejt; e bëri pluhur (e hi); e bëri shkrumb (e hi); e bëri thëngjill; e dogji në zjarr; e bëri furrë. 2. E sosi krejt diçka, s’la gjë më, e përlau të gjithë; e bëri fugë. 3. (dikë). shih e bëri byk₃ (dikë) bised. Ia bëri kulaçin me hi (dikujt) i bëri diçka të keqe, ia punoi, ia hodhi; ia punoi prapa krahëve; i luajti (i punoi) një rreng. E bëri *shkrumb (e hi) (diçka). I ra luga në hi (dikujt) mbeti fare pa gjë, nuk ka ç’të hajë; nuk fitoi asgjë; mbeti me lugë të zbrazët (dikush); kund. i ra luga në qumësht (dikujt). Digj *dru e hiq hi! iron. *Dokrra në hi. I hodhi hi syve (dikujt) e gënjeu, e mashtroi duke ia paraqitur punët ndryshe nga ç’janë ose duke ia fshehur të vërtetën; i hodhi pluhur syve; ia shiti sapunin për djathë; i mori sytë. S’ka as hi në vatër (dikush) është shumë i varfër dhe i mjerë; bie miu thyen kokën. Me *krye në hi. Lëpin hirin e vatrës (dikush) është në gjendje të keqe ekonomike, vuan shumë; heq të zitë e ullirit; është (ka mbetur) krunde. Merr *dru e digj, merr hi e hiq iron. I mban këmbët në hi (dikush) keq. përton shumë, nuk punon, është dembel; numëron (heq) tespihet; është shtromë të fle. E mbuloj (e fsheh) në hi (diçka) e mbaj të fshehtë e nuk e shfaq, por nuk e harroj (një ndjenjë a një mendim). Nuk pjek dy *bukë në një hi (dikush). *Prush në hi (përdhe, përtokë).

MÍZ/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Kandërr fluturuese me një palë krahë të zhvilluar mirë dhe një palë të tjerë më të vegjël, që ka një thimth për të thithur ushqimin ose për të pickuar dhe që njihet si bartëse e sëmundjeve ngjitëse; emër i përgjithshëm për disa lloje kandrrash të tilla me krahë ose pa krahë. Miza e bukur bleta. Miza e bardhë. Miza e verdhë. Miza e zezë. Mizë mjalti (blete) bleta. Mizë kali mizë në ngjyrë kafe, pak më e madhe se ajo e zakonshmja, që u qepet zakonisht kafshëve të barrës. Mizë lisi. Mizë pashke mollëkuqja. Miza e shtëpisë. Miza e mishit. Miza e mushtit (e uthullës). Mizë fluturake. Miza përdhese (mizë dheu, mizë toke) milingonë, thnegël. Miza cece. Miza e verës. Larva mizash. Kapëse mizash. E hëngri (e pickoi) miza. Vret (mbyt) mizat. Është mbushur plot me miza. E ka pështyrë miza mishin mishi ka zënë vemesë. Miza kur bën krahë, harron folenë ku e ka. (fj. u.). Mjalti i tërheq mizat. (fj. u.). Çdo mizë nuk bën mjaltë. (fj. u.) nuk janë të gjithë të vlefshëm njëlloj, nuk kanë të gjithë vlerë të madhe. S’ngopet ariu me miza. (fj. u.). Po shtive mizën (milingonën), të iku hambari. (fj. u.).
2. Kandërr parazite në trajta të ndryshme e me ngjyra të shumëllojshme, që zhvillohet në trupin e disa bimëve bujqësore, të pemëve etj. dhe i dëmton ose u shkakton sëmundje të ndryshme; krimb. Miza e drithërave. Miza e duhanit. Miza e farave. Miza e fasules. Miza e grurit. Miza e pambukut. Miza e panxharit. Miza e thjerrëzës. Miza e lakrës. Miza e qepës. Miza e mollës. Miza e agrumeve. Miza e qershisë (e vishnjës). Miza e ullirit. I ka hyrë miza. E dëmtoi miza.
3. fig., bised., mospërf. Njeri me trup fare të vogël; kafshë a diçka tjetër shumë e vogël.
4. fig., bised., mospërf. Njeri pa vlerë, pa rëndësi; njeri i dobët, pa forcë, që mund të mposhtet lehtë.
5. Pjesë e disa emërtimeve të përbëra si: Lule mize (bot.) lulemizë. Zog mizë (zool.) kolibri. Peshë e mizës (sport., vjet.) kategori e mundësve, boksierëve ose ngritësve të peshave me trup të njëjtë.
♦ M’u bë mizë kali (dikush) përb. m’u ngjit e s’më ndahet, m’u qep e më mërziti shumë; m’u bë rriqër; m’u bë molë; m’u bë plesht në vesh. E bën buallin mizë (dikush) i zvogëlon shumë gjërat, e paraqit diçka më të vogël sesa është; e bën trarin qime; kund. e bën mizën buall. Më bën koka miza kam shumë punë ose halle; jam i shastisur; më zien (më mizëron) koka. E bën mizën (pleshtin) *buall (dikush). E bën mizën (pleshtin) *ka (dikush). Ra miza e bardhë erdhi dimri, po bie dëborë, filloi e ftohta. I doli miza në kapelë (dikujt) iu zbulua e fshehta që kishte mbajtur, e morën vesh të gjithë, nuk është më sekret; i doli kopili në mejdan keq. vulg. Nuk dëgjohet (nuk ndihet) as miza (diku) zotëron një heshtje e madhe, është qetësi varri. I djeg miza (në shapkë) (dikujt) trembet se mos e kuptojnë të tjerët që ai e ka fajin (për një njeri që vërtet është fajtor); ka frikë se po e zbulojnë; ka mizën nën kësulë (dikush); ka mizën pas veshi (dikush). (E do) si miza rasatin (dikush) iron. nuk e do fare, e urren, s’e duron dot; nuk ia sheh dot bojën (dikujt); e ka kripë në sy (dikë); (e do) si prushin në gji (dikë) iron.; kund. (e do) si pula rasatin (dikë). I futi një *grusht miza (me miza) (dikujt). I futi (i shtiu) mizat (dikujt) e shtyu, e nxiti për diçka, e shpoi; i ngjalli një dëshirë të fortë për diçka; e bëri të shqetësohet për diçka; ia ndezi mizat; i futi (i shtiu) pleshtat (në vesh); i futi (i shtiu) zekthin; i futi (i shtiu) xixat; i trazoi gjakun. Me një *grusht miza_I. Me një *grusht miza_II. I hynë mizat (dikujt). 1. U nxit e u ndez për të bërë diçka; u inatos; i hyri zekthi; i ka hyrë grerëza; i hipi gjaku në kokë (në tru). 2. I hyri shqetësimi, s’rri dot më i qetë; i hyri zekthi; i hyri krimbi; i hynë pleshtat. Më ka hyrë miza e kalitkam një hall të madh që më mundon, jam shumë i shqetësuar, nuk gjej dot qetësi; më hedh (më ngre) dheu përpjetë; më digjet rrogozi (hasra) nën vete; s’më mban dheu. Më kanë hyrë miza në kokë s’jam fare në të, jam bërë si i shkalluar, jam tërbuar; kam miza në kokë. Është dy miza e një grerë (dikush) shak. inatoset ose nxehet shpejt, nuk guxon t’i flasësh për diçka se preket shumë, shpërthen menjëherë nga inati; është barut i thatë shak.; i derdhen arrat menjëherë (dikujt); nuk preket (as) me krënde; s’preket dot (as) me pupël. (Është) mizë pa kokë (pa krye) (dikush) është krejt i paaftë, s’është në gjendje të mendojë vetë a të bëjë diçka; s’ka tru (në kokë); e ka kokën bosh. Ka miza (dikush) është i shqetësuar, ka një turbullim të brendshëm; nuk ndihet mirë, s’ka rehati; i hynë mizat (dikujt). Ka mizën nën kësulë (dikush) ka frikë se mos i zbulohet faji që ka bërë, e ndien veten fajtor dhe është i shqetësuar; i djeg miza (dikujt); ka mizën pas veshi. Kam miza në kokë. 1. Kam shumë halle e telashe; jam i mbytur në punë. 2. Jam shumë i inatosur, jam si i tërbuar; më kanë hyrë miza në kokë. Ka mizën pas veshi (dikush) ka frikë se mos i zbulohet faji që ka bërë, i duket se ia dinë fajin e rri me frikë; ka mizën nën kësulë; i djeg miza (dikujt). Më lëshon koka miza kam shumë punë e telashe; jam shumë i shqetësuar e i turbulluar; më lëshon (më nxjerr) koka tym; më del avull nga koka; më zien koka. Mbeta me një *grusht miza. Më mbushi me miza (dikush) më nevrikosi, më inatosi, më zemëroi; nuk e duroj dot më, më shqetëson a më mërzit shumë; më ngriti (më acaroi) nervat; më shtiu dreqërit (djajtë). Si miza në bythë të kalit iron. vulg. shumë keq, në gjendje të mjerueshme. Si miza pa kokë (pa krye) pa një drejtim të caktuar; qorrazi, kuturu; që e bën diçka pa e ditur mirë, pa qenë i qartë e i sigurt; ka mjegull në kokë (dikush). Mizë lisi me shumë njerëz të grumbulluar, me njerëz të panumërt; mbushulli; s’ke ku të hedhësh mollën. Si mizat në mjaltë të gjithë përnjëherësh e me kënaqësi për të përfituar nga diçka e mirë. Si miza në qyp. 1. Me zë të ulët e mbyturazi, sa mezi dëgjohet e nuk merret vesh fare ç’thotë. 2. I paqartë në mendime, që nuk e kupton çfarë kërkon. Ia ndezi mizat (dikujt) e ngacmoi keq, e shpoi; e bëri të inatoset, e tërboi; i futi (i shtiu) mizat. *Përrallë mizash iron. Qeth miza (dikush) përb. shih vret (numëron) miza (dikush). Kur të shohësh *bythën e mizës përb. vulg. E shtie miza e s’e nxjerr bualli (dikë) hyn në një punë lehtë a si pa dashur e pa e menduar mirë, por pastaj nuk del dot sado të përpiqet. Shumë miza e pak mjaltë shumë njerëz a zhurmë, por pak punë; shumë pula e pak vezë. Nuk vret dot një mizë (dikush) është zemërbutë; e ka zemrën (shpirtin) të butë. Vret (numëron) miza (dikush) e shkon kohën kot, nuk punon ose bën punë të kota a pa vlerë, s’ka tjetër gjë me se të merret; numëron qimet e postiqes; tund (luan) derën; trazon baltën me shkop; dredh (tund) zinxhirin; rruan vezë. E vret mizën me *sëpatë (dikush).

PANEVOJSHMËRÍ,~A f., libr. Të qenët i panevojshëm; vetia e diçkaje që është e panevojshme. Panevojshmëria e huazimeve parazite.

PARAZÍT,~E mb. 1. Parazitar. Krimba parazitë. Kërpudha parazite.
2. fig., keq. Që jeton si parazit. Jetë parazite. Njeri parazit.

SHALËNGJÍTUR,~A f. sh. ~A, ~AT Ajo që lëviz me vështirësi e me ngathtësi. U ngrit më në fund shalëngjitura.
✱Sin.: e ngathët, e plogët, e mefshtë, parazite, bjerraditëse, përtace, dembele.

VOMÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. zool. (lat. Galleria mellonella) Një lloj krimbi a tenje që hyn në zgjojet e bletëve dhe ushqehet me dyllin e bletës, i njohur edhe si tenja e dyllit. I kishte hyrë vomia bletës në kornizat e dyllit. Vomitë ushqehen me dyllin e bletëve.
2. zool. (lat. Taenia) Shirit, krimb që jeton si parazit në zorrët e njeriut dhe të disa kafshëve parazite. Vomi në zorrët e njeriut. Vomitë të kalit (kaut, lopës, qengjit). Është infektuar nga vomitë.

ÇÍMK/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. zool. (lat. Cimex lectularius) Kandërr e vogël parazite me trup të rrumbullakët të shtypur e me ngjyrë të kuqe të errët, që jeton nëpër plasat e mureve e të orendive shtëpiake dhe u thith gjakun njerëzve kur flenë; tartabiqe. Bar çimkash. Erë çimke. Na mbytën çimkat. Dollapi ishte plot me çimka.
2. zool. Emërtimi i përgjithshëm për disa lloje parazitësh të vegjël që thithin lëngun e frutave ose që ushqehen me kokrrat e drithërave. Çimka e panxharit. Çimka e pambukut. Çimka e drithërave. Çimkat e pemëve. Çimkë uji.
3. fig. Pajisje shumë e vogël përgjimi që vihet a fshihet në trup ose në ndonjë orendi. Çimka ishte fshehur në zyrën e ministrit. Çimka regjistroi pamje komprometuese. Çiftet përgjoheshin me çimka edhe në dhomat e gjumit.
♦ M’u bë çimkë (dikush) përb. shih m’u bë rrodhe (dikush) përb.
✱Sin.: çimërr, tartabiqe, çimç.