FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

DHJÉTË (i, e) mb. 1. Që vjen menjëherë pas të nëntit. Muaji i dhjetë. Dita (java) e dhjetë. Radha e dhjetë. Vendi i dhjetë. Klasa e dhjetë. Mësimi i dhjetë.
2. si em., f. Një nga të dhjetë pjesët e barabarta në të cilat është ndarë një tërësi. Një e dhjeta. Dy (tri, katër...) të dhjetat.
3. si em., f. Klasa e dhjetë në sistemin shkollor parauniversitar dymbëdhjetëvjeçar ose trembëdhjetëvjeçar. E dhjeta B. Mbaroi të dhjetën. Kaloi në të dhjetën.
4. si em. Ai që vjen menjëherë pas të nëntit. Doli i dhjeti. Është i dhjeti.

DREJTORÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. Organ drejtues i një sipërmarrjeje, i një institucioni, i një shkolle etj., që përbëhet zakonisht nga drejtori dhe nga zëvendësit e tij; zyrat e këtij organi dhe të aparatit të tij; zyra e drejtorit. Drejtoria e sipërmarrjes (e institutit, e shkollës, e spitalit, e muzeut, e bibliotekës). Anëtarët e drejtorisë. Mbledhja e drejtorisë. E shqyrtuan në drejtori. Zyrat e drejtorisë. E thirrën në drejtori.
2. Institucion administrativ qendror ose ndarje kryesore në një ministri etj., që organizon e drejton punën në një fushë të caktuar të ekonomisë, të kulturës, të mbrojtjes dhe të administrimit shtetëror për gjithë vendin; ndërtesa a zyrat e këtij institucioni. Drejtoria e përgjithshme e arkivave të shtetit. Drejtoria e doganave (e arsimit të mesëm, e të ardhurave, e buxhetit,). Drejtoria rajonale e arsimit parauniversitar.

GJÚH/Ë,~A_II f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Mjeti themelor e më i rëndësishëm i komunikimit ndërmjet njerëzve përmes sistemit të tingujve të nyjëtuar, trajtave të fjalëve e rregullave për formimin e fjalëve dhe për lidhjen e tyre në fraza; sistem i krijuar e i zhvilluar historikisht, si një nga tiparet themelore të një etnie a të një kombi. Lindja (prejardhja) e gjuhës. Gjuha shqipe (amtare). Gjuha standarde forma zyrtare e gjuhës së një shteti, me norma të ngulitura e të përgjithshme në të shkruar e në të folur. Gjuhë inflektive (gjuh.) tip gjuhësh sintetike, në dallim nga gjuhët aglutinative, që përdorin morfema për të shënuar ndryshimet morfologjike, sintaktike ose semantike. Fjalori i gjuhës shqipe. Thyej gjuhën fitoj aftësi për të folur një gjuhë të huaj. Gjuhë e folur gjuhë që përdoret në bisedë të zakonshme; gjuhë e stilit bisedor. Gjuhë e huaj gjuhë që nuk është imja; gjuhë e një populli a kombi tjetër. Gjuhë e gjallë gjuhë në përdorim; gjuhë që flitet e përdoret ende. Gjuhë e shkruar paraqitje e gjuhës me anë të sistemeve të shkrimit. Gjuhë e vdekur gjuhë që nuk përdoret më në të folur. Gjuhë indoevropiane familje gjuhësh, që përfshin gjuhët, si: shqipja, indishtja, iranishtja, armenishtja, greqishtja, latinishtja e gjuhët romane, gjuhët gjermanike, gjuhët sllave, gjuhët baltike, kelte etj. Gjuhë zyrtare gjuhë a dialekt me status ligjor të veçantë në një vend, shtet a krahinë, që përdoret në organet shtetërore e administrative.
2. Fjalët, mjetet gramatikore etj., që përdoren në të folur e në të shkruar sipas kërkesave e veçorive të një norme, të një fushe a të një gjinie; ligjërim, stil. Gjuhë bisedore. Gjuhë poetike. Gjuhë gazete. Gjuhë akademike. Gjuhë universale. Gjuhë tonike gjuhë si kinezishtja e disa gjuhë afrikane, në të cilat toni dallon kuptimet e fjalëve.
3. Mënyrë karakteristike e shprehjes së dikujt në të folur; tërësia e veçorive të përdorimit të mjeteve gjuhësore nga dikush a në një vepër, stil. Gjuhë e zhdërvjellët. Gjuha e shkrimtarit. Gjuha e romanit. Gjuha e dramës. Gjuhë shkencore.
4. edhe fig., Mjetet për të kumtuar, duke përdorur shenja të caktuara, tinguj, lëvizje etj.; mjete shprehëse që marrin një kuptim konvencional. Gjuha e gjesteve. Gjuha e pikturës. Gjuha e muzikës. Me gjuhën e shifrave. Gjuhë e makinës (tek., inf.) kod udhëzimesh që zbatohen drejtpërdrejt nga procesori qendror i makinës (kompjuterit). Gjuhë e algoritmit (inf.) gjuhë artificiale e krijuar për të shprehur algoritme. Gjuhë artificiale. Gjuhë shkencore gjuhë programimi e ndërtuar për formula dhe matrica matematikore. Gjuhë programimi (tek., inf.) gjuhë e ndërtuar nga një varg udhëzimesh, të quajtura kode të makinës, të shënuar me shifrat 1 dhe 0. Gjuhë e makinës (tek., inf.) kod udhëzimesh që zbatohen drejtpërdrejt nga procesori qendror i makinës (i kompjuterit). Gjuhë e ndërfaqes (tek., inf.) gjuhë që vendos komunikimin midis makinës dhe programeve të kompjuterit. Gjuhë e programuar (tek., inf.) gjuhë e koduar që përdor programuesi për të shkruar udhëzime të kuptueshme për kompjuterin. Gjuhë e reklamave gjuhë ose zhargon i posaçëm që përdoret për të bërë reklama të mallrave etj. Gjuhë e shenjave gjuhë që përdor shenja e lëvizje të trupit për të përcjellë një mendim, ndjenjë a gjendje.
5. Tingujt a lëvizjet e disa kafshëve dhe të shpendëve për komunikimin e thjeshtë instinktiv ndërmjet tyre. Gjuha e kafshëve. Gjuha e shpendëve. Gjuha e zogjve. Gjuha e bletëve.
6. bised. E folme, dialekt; të folur. E ka thyer gjuhën nuk flet më në të folmen e krahinës së vet.
7. Lënda e gjuhës; Gjuha shqipe si lëndë mësimore në shkollën e arsimit parauniversitar; teksti i kësaj lënde. Mësuesi i gjuhës. Libri i gjuhës. Ushtrimet e gjuhës. Mori dhjetë në gjuhë.
♦ Ia di gjuhën (dikujt) e njoh mirë, e di mirë ç’mendon a ç’qëllime ka. Flasin gjuhë të ndryshme nuk e kuptojnë njëri-tjetrin, nuk merren vesh. Gjejnë gjuhë të përbashkët arrijnë të merren vesh njëri me tjetrin, pajtohen në mendime e në veprime. E ktheu gjuhën e ndryshoi fjalën, ndërroi qëndrim.

KRESTOMACÍ,~A f. sh. ~, ~TË libr. Përmbledhje studimesh shkencore a tekstesh të zgjedhura letrare në një libër të veçantë, që botohet sipas disa kritereve të caktuara (kryesisht për nxënës të arsimit parauniversitar). Krestomaci shkollore. Autori i krestomacisë. Krestomaci e autorëve të Rilindjes. Botoi (hartoi) një krestomaci.

PAHËS/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Nxjerr në pah. Punoi fort për të pahësuar veten. Pahësoi vlerat shkencore të punimit. Pahësuan arritjet në sistemin parauniversitar.

PLANIFIKÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur planifikoj ose kur planifikohet diçka. Planifikimi i zhvillimit të arsimit universitar (parauniversitar, pasuniversitar). Planifikimi i punimeve.
2. Organizimi i punës që bëhet sipas një plani të caktuar, plan. Planifikim i drejtë (shkencor). Planifikimi ekonomik (financiar). Përmirësojnë planifikimin. Sipas planifikimit.
3. Vënia në plan e një synimi etj. Planifikim familjar përdorimi i kontrollit të lindjeve.
✱Sin.: planëzim, programim, plan, organizim, përcaktim, parashikim, mendim, synim.

SEKSIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Degë ose ndarje e veçantë e një institucioni shtetëror, e një organizmi shoqëror etj., që kryen detyra të caktuara; zyrat e kësaj dege. Seksioni i arsimit parauniversitar. Seksioni i burimeve njerëzore. U emërua përgjegjës i seksionit.
2. Ndarje e veçantë në një akademi shkencash, që përfshin një tërësi fushash të afërta studimi dhe institucionet që punojnë në këto fusha. Seksioni i shkencave shoqërore (natyrore, teknike) i Akademisë së Shkencave. Seksioni i gjuhësisë së zbatuar.
3. Një nga ndarjet e punimeve të një kongresi, konference a sesioni etj., që u kushtohet çështjeve të një teme. Seksioni i shkencave natyrore (shoqërore). Seksioni i gjuhës. Seksioni i letërsisë. Punimet e seksionit.
4. gjeom., tek. Sipërfaqja që del kur presim ose kur e përfytyrojmë një trup të prerë sipas një rrafshi dhe paraqitja e tij në vizatim; diametri i një trupi të rrumbullakët, të prerë tërthorazi; prerje. Seksion i rrafshët (konik). Seksioni i një gypi. Seksioni i një përcjellësi.
5. spec. Pjesa e një mekanizmi, e një pajisjeje ose e një ndërtese, që merret si diçka më vete. Seksionet e ndërtesës. Seksionet e ujësjellësit.
✱Sin.: nënndarje, filial, njësi, përbërës.

VENDÓS vep., ~A, ~UR 1. kal. Vë dikë a diçka në një vend të caktuar; vë diçka në vendin e vet; vë. Vendosi librin në raft. Vendose në (mbi) tryezë! I vendosi njërën mbi tjetrën. Vendosën kurora në varret e dëshmorëve. Vendosi librin në raft pas leximit. Vendosi shishen në frigorifer.
2. kal. E çoj dhe e lë dikë a diçka në një vend të caktuar ose në vendin që duhet; e vë në një vend a në një gjendje të caktuar; i gjej vendin e përshtatshëm, e rregulloj si duhet; vë. I vendosi drutë stivë. I vendosi të ardhurit nëpër dhoma. I vendosi nxënësit në rresht i rreshtoi nxënësit. E vuri beben në gjumë.
3. E vë (dikë) në një vend me punë a detyrë. I vendosi djemtë në punë. E vendosën drejtor.
4. kal. Bëj një shenjë me laps a me bojë në diçka, shënoj; shkruaj; vë. Vendos shenjat e pikësimit. Vendos theksin. Vendosi nënshkrimin (firmën).
5. kal. Ngre në një vend një aparat, një makinë etj. dhe e bëj të punojë, e mbërthej a e lidh si duhet, në mënyrë që të punojë; vë; instaloj. Vendosën një skaner në qendrën shëndetësore. Vendosën një aparat (një makineri). Vendosi kamerat e sigurisë. Vendosi antenat e valëve televizive. Vendosi një antenë të brendshme televizive.
6. kal. Bëj që diçka të vejë ashtu si duhet, ndërhyj e krijoj kushte të përshtatshme për diçka (për rregull, për disiplinë etj.); vë. Vendos rregull (disiplinë). Policia bashkiake vendosi ndalimin e qarkullimit të automjeteve në pedonalen e qytetit. Vendos një rregullore të brendshme.
7. kal. Vë themelet e diçkaje; vë në fuqi, i jap fuqi; nis, filloj një veprim; kryej a mbaroj diçka. Shembën sistemin totalitar dhe vendosën rendin demokratik. Vendosën ekonominë e tregut. Vendosën marrëdhënie diplomatike. Vendosi lidhje me të.
8. kal. Arrij, siguroj diçka. Vendosi një rekord të ri (sport). Vendosi një rekord të ri në peshëngritje (sport.). Atleti i sporteve ekstreme vendosi një rekord të ri botëror (sport). Vendosi një rekord të ri me golin e 900-të si futbollist profesionist (sport).
9. kal. Caktoj përfundimisht diçka, përcaktoj; vë në jetë a në praktikë diçka; zbatoj. Vendosën çmime të reja. Vendosi norma të reja (më të larta). Vendosën dispozita normative për arsimin parauniversitar.
10. kal. Bëj të mundshëm zhvillimin e mëtejshëm të diçkaje, ndikoj shumë për përfundimin e diçkaje, përcaktoj. Ngjarje që do të vendosë për të ardhmen. Vendos fatin tim përcakton të ardhmen time. Vendos fatin e diçkaje ndikon në mënyrë të theksuar, vendimtare për përfundimin e saj.
11. let., kal. Bëj që të veprojë në një mjedis të caktuar (në romane, në drama etj.). E ka vendosur heroin e tij në rrethana tipike. E ka vendosur ngjarjen në vitet tridhjetë. Në roman për temë ka vendosur besën, hakmarrjen dhe kanunin në krahinat malore.
12. jokal. Kam të drejtë të jap një vendim, një zgjidhje a një mendim përfundimtar për diçka; marr një vendim në lidhje me dikë a me diçka, jap vendimin. Vendos vota apo paraja? Vendos gjykata. Vendosi të ikte.
13. kal. Arrij të zgjidh një çështje a të përfundoj një punë, pasi e kam menduar mirë, e kam shqyrtuar ose e kam rrahur me të tjerë; i gjej zgjidhje një çështjeje. Më në fund vendosën për atë çështje. Për këtë s'kemi vendosur ende.
14. jokal., vet. v. III Përcakton, është shkaku kryesor, ndikon shumë për të zgjidhur përfundimisht ose për të arritur në një përfundim. Në luftë nuk vendos arma, por njeriu. Vendos ligji.
✱Sin.: vendoj, rëndoj, radhis, zë, caktoj, kandis, këpus, shortoj, ndaj.