FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AEROOTÍT,~I m. sh. ~, ~ET mjek. Pezmatim i veshit të mesëm si pasojë e ndryshimeve të mëdha e të shpejta të shtypjes atmosferike gjatë uljeve dhe ngritjeve të aeroplanëve a të mjeteve të tjera ajrore, gjatë hedhjeve me parashutë etj. Ai vuan nga aerootiti. Barnat për aerootitin.

AVIODESÁNT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT usht. Pjesëtar i ushtrisë i stërvitur për t’u hedhur me parashutë.

AVIODESÁNT/E,~JA f. sh. ~E, ~ET usht. Pjesëtare e ushtrisë e stërvitur për t’u hedhur me parashutë.

HÉDHJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur lëshoj me forcë a me shpejtësi një send në një drejtim të caktuar zakonisht larg vetes; flakja tutja. Hedhja e bombës. Hedhja e shigjetës (shtizës, diskut). Hedhje me parashutë.
2. fig. Veprimi kur flak diçka tutje si të panevojshme; shtënie, dhënie a vërvitje e diçkaje ose e drithit përpjetë në erë për të ndarë kokrrat nga kashta. Hedhja e fatit vërvitja e fatit. Hedhja e valës në breg përplasja a flakja tutje e valës në breg. Hedhja e drithit (misrit, orizit, fasules).
3. E shtyrë me synim për ta rrëzuar dikë a diçka që qëndron në këmbë; rrëzim përdhe. Hedhja nga shkallët. Hedhja jashtë dritares. Hedhja e tjegullave nga çatia. Hedhja e farës në arë. Hedhja në fund të detit (në pus). Hedhja e grepave për të peshkuar. Hedhja e shtëpisë nga tërmeti rrëzimi i shtëpisë nga tërmeti. Hedhja e lisit për tokë. Shtyrja e dikujt për tokë.
4. Vënie a shtrirja e diçkaje në një vend, për një qëllim të caktuar ose për të mbuluar dikë a diçka. Hedhja e shallit në qafë. Hedhja e xhaketës krahëve. Hedhja e pushkës në krah. Hedhja e jorganit përsipër.
5. Kapërcimi i diçkaje që kërkon përpjekje; kalim a kapërcimi i një pengese. Hedhje e lumit. Hedhja e sëmundjes.
6. Lënie a vënie pa kujdes e pa rregull e sendeve sa andej-këtej. Hedhja e rrobave nëpër dhomë. Hedhja e lodrave nëpër shtëpi. Hedhja e librave grumbull.
7. Shtënie a futje brenda e diçkaje. Hedhja e letrës në kuti. Hedhja e grurit në thes. Hedhja e ujit në gotë. Hedhja e verës në fuçi. Hedhja e gjellës në pjatë. Hedhja e tretësirës në epruvetë.
8. Vënia mënjanë e ushqimeve për t’i ruajtur për një kohë tjetër, për në dimër (zahire) ose në një moment tjetër për një qëllim të caktuar. Hedhja e zahiresë për dimër. Hedhja e bereqetit. Hedhja e gjetheve për bagëtinë.
9. Lëshim a nxjerrje e diçkaje me forcë. Hedhja e ujit me pompë. Hedhja e shkelmave. Hedhja e rrënjëve të bimës. Hedhja e helmit të gjarprit. Hedhja e lastarëve të bimës. Hedhja e rrezeve të diellit.
10. Shtrim a parashtrim i një mendimi ose i një ideje. Hedhja e një fjale. Hedhja e një mendimi parashtrimi i një mendimi.
11. Lëvizje e shpejtë në një drejtim të caktuar (referuar një pjese të trupit). Hedhja e hapit (këmbëve, çapave). Hedhja e flokëve prapa. Hedhja e krahëve në qafë. Hedhja e kokës mënjanë. Hedhja e valles.
12. Dërgim a drejtimi i diçkaje me shumicë e me vrull në një vend të caktuar. Hedhja e trupave në luftë. Hedhja e forcave në betejë. Hedhja e librit në qarkullim. Hedhja e mallrave në treg.
13. Veprimi kur shtie falli. Hedhje e fallit me letra (me filxhanin e kafesë)..
14. Ngarkimi i një gabimi ose i një faji dikujt; mashtrim. Hedhja e gabimit dikujt.
15. Roitje e bletës. Hedhje e bletës.
16. Dështim i pjellës. Hedhje e dy fëmijëve. Hedhje e deles.
17. krahin. Shami koke. Hedhje me lule.
18. krahin. Hi që mbulon thëngjijtë.
✱Sin.: flakje, vërvitje, përflakje, përhedhje, flakëritje, kërcim, shtënie, shtim, shtyrje, shtytje, vënie, grumbullim, derdhje, futje, lëshim, parashtrim, kapërcim, kalim, nxjerrje, qitje, ngarkim, ngopje, përqendrim, vërvitje, vërsulje, mashtrim, shtënie, dështim.

►HÍDHEM jovep., ~HODHA (u), ~HEDHUR 1. vetv. Kërcej me vrull e me shpejtësi përpjetë a në një drejtim tjetër, zakonisht pa u mbështetur gjëkundi; lëshohem shpejt nga lart poshtë. U hodh përpjetë (poshtë, përpara, anash). Iu hodh përsipër. Iu hodh në qafë iu turr dhe e përqafoi. U hodh nga shkallët (nga çatia, nga pema). U hodhën nga aeroplani (me parashutë). U hodh në lumë (në det).
2. vetv. E kaloj një pengesë e i dal matanë, e kapërcej, kaloj në anën tjetër. U hodhën matanë (përtej lumit, përtej hendekut, përtej gardhit). Hidhu këtej!
3. bised., vetv. Shkoj shpejt e shpejt në një vend të caktuar; vete diku. Hidhej nga një fshat në një tjetër. U hodh gjer te fqinji.
4. fig., vetv. Ia nis me vrull një pune a një veprimtarie, i përvishem me të gjitha forcat; veproj menjëherë kundër dikujt; futem me vrull e me shpejtësi në një mjedis të caktuar. U hodhën në sulm (në luftë). U hodhën në mes të zjarrit (të stuhisë, të tufanit). U hodhën në mbrojtje të të drejtave të punëtorëve.
5. fig., bised., vetv. Ngjitem në një a disa shkallë më lart; kaloj në diçka tjetër, ia nis diçkaje tjetër. U hodh në klasën e pestë (në kategorinë e shtatë). Po hidhemi në një çështje tjetër. U hodh në pikën e dytë.
6. fig., vetv. Nis me shpejtësi të flas a të ndërhyj, filloj menjëherë diçka; ngrihem, kërcej. Hidhet e flet. U hodh papritur e tha... Mos u hidh kështu! Hidhet shpejt ai.
7. bised., vetv., vet. vet. v. III Rritet, zhvillohet, merr shtat; harliset, azdiset. Po hidhen misrat. Është hedhur gruri. Janë hedhur pjergullat.
8. pës. e HEDH. Hidhen hapat e parë. Hidhen bazat (themelet). Hidhet në votë.
✱Sin.: kërcehet, kapërcehet, përhidhem, përvishem, lëshohem, ngrihem, nisem, kalohet, vërsulem, harliset, azdiset, rritet, zhvillohet.
♦ Bën *hop pa u hedhur. Hidhet në *flakë (dikush). I hidhem në *fyt (dikujt). I hidhem në *grykë (dikujt). U hodh *guri. Hidhet *kodër më kodër (dikush). U hodh (ra) në *krahët (e dikujt). Hidhet e përdridhet (dikush) përpiqet andej e këtej t’ia dalë mbanë diçkaje ose të shpëtojë nga një e keqe, mundohet e përpëlitet. U hodh (kërceu, hovi) *përpjetë (dikush). Hidhu (kërce) *përpjetë! Iu hodh *përsipër (sipër) (dikujt). U hodh në *qiell (dikush). Hidhu (kërce) në *qiell! Hidhu (kërce) në *tavan! Hidhu (kërce) në *tra! Edhe sikur të hidhesh (të kërcesh) në *tra! U hodh nga *vendi (dikush). *Zaret u hodhën libr. Hidhet në *zjarr (dikush).

KATAPÚLT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. hist. Armë e vjetër, si një top, për t’u mbrojtur brenda mureve të një kështjelle në Mesjetë, duke goditur pushtuesit me gurë, me shigjeta, me lëndë djegëse etj.
2. av. Mekanizëm për shkëputjen automatike me parashutë të pilotit nga kabina gjatë fluturimit, për të shpëtuar jetën (kur avioni është gati të shpërthejë ose të rrëzohet në tokë). U hodh (ra) me katapultë (në tokë).

PARASHUTÍST,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Ai që hidhet me parashutë; sportist që merret me parashutizëm. Shkolla e parashutistëve. Ushtrimet e parashutistëve.
2. usht. Ushtar i njësive të posaçme luftarake, i stërvitur për t’u hedhur me parashutë dhe për të luftuar zakonisht në prapavijat e armikut. Skuadër parashutistësh. Lufta kundër parashutistëve.

PARASHUTÍST/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Ajo që hidhet me parashutë; sportiste që merret me parashutizëm.
2. usht. Ushtare i njësive të posaçme luftarake, e stërvitur për t’u hedhur me parashutë dhe për të luftuar zakonisht në prapavijat e armikut.

PARASHUTÍZ/ËM,~MI m. Njohuritë dhe mjeshtëria për t’u hedhur me parashutë; sporti i hedhjes me parashutë. Garat e parashutizmit. Merret me parashutizëm.

►PARASHUT/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Hidhem me parashutë.
2. pës., vet. v. III e PARASHUTÓJ. Parashutohen ndihma (pako me ushqime, pako me barna).

PARASHUT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. jokal. Hidhem me parashutë nga një aeroplan, nga një helikopter, nga një lartësi e madhe etj. Parashutonin në kushtet e vështira të motit (të terrenit).
2. kal. Hedh me parashutë ushqime, barna, pajisje ushtarake etj. Parashutuan ushqime (ujë) për banorët e izoluar. Parashutoj pajisje ushtarake (tanke, autoblinda).

PARASHUTÚAR (i, e) mb. Që është parashutuar, që është hedhur me parashutë. Ushqime (barna, veshje) të parashutuara.

PARASHÚT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Mjet prej pëlhure të fortë a plastmase, që lidhet në trup me litarë e hapet si çadër për të rënë ngadalë në tokë kur dikush hidhet nga aeroplani ose nga një lartësi. Parashutë mëndafshi (plastmase). Parashutë aeroplani (rakete) mjet i tillë, që shërben për të ngadalësuar shpejtësinë e aeroplanit (e raketës), kur prek tokën. U hodh (ra) me parashutë. Mbledh (palos) parashutën.

SQEPÇÁFK Ë,~A f. sh. ~AT zool. (lat. Erodium cicutarium) Bimë barishtore një- a dyvjeçare e viseve mesdhetare, me kërcell të hollë tërë push ngjitës, me nga tri a katër lule të vogla, që lidhin fara me push si parashutë. Sqepçafkat kishin filluar të çelnin lulet e para.

►ÚL/EM jovep., ~A (u), ~UR 1. vetv. Zë vend ndenjur, rri diku; kund. ngrihem, çohem. U ul në bisht (në gjunjë, galuc, këmbëkryq). U ul në karrige (në tryezë). U ulën në karrocë (në tren). U ul në vend. U ulën në shesh. U ulën përdhe. U ul në një cep. U ulën në radhën e parë. Ulen në bankat e shkollës. Ulet për të pushuar. -Ulu e rri!
2. vetv. Zbres nga një vend më i lartë në një vend më të ulët; shkoj nga malësia në fushë ose nga një fshat malor në qytet; shkoj nga një vend që ndodhet në Veri në një vend tjetër që ndodhet në Jug; kund. ngjitem. U ul nga kati i tretë. -Ulu poshtë! U ulën nga mali (nga kodra). U ulën në fushë (në vërri). U ul në fshat. U ulën në qytet. U ulën nga Veriu në Jug.
3. vetv. Zvogëloj lartësinë; zbres në tokë ose mbi një sipërfaqe tjetër; kund. ngrihem, çohem. Ulen retë. Ulen zogjtë. Ulet aeroplani. Ulet butë. Ulet në aerodrom (në pistë, në det). U ulën në Hënë. U ulën me parashutë.
4. vetv., vet. v. III. Bie ngadalë mbi një sipërfaqe; mbulon. Ulet mjegulla (pluhuri). Ulet mbrëmja.
5. vetv., vet. v. III. Shkon më poshtë nga rrafshi i sipërfaqes, bëhet më i ulët ose më i thellë, vithiset; bëhet më pak i ngritur. U ul toka (vendi). U ul gunga (plaga).
6. vetv. Kërrus trupin, përkulem; përkulet teposhtë a mënjanë. -Ulu, se mos përpjekësh kokën! U ulën degët.
7. vetv., vet. v. III. Perëndon, varet. U ul dielli.
8. vetv. Nis një punë që kërkon të rri ndenjur; filloj të bëj diçka, ia hyj një pune që kërkon kohë; shtrohem. U ulën në punë. U ul në timon. U ulën në bukë. U ulën për bisedime. U ulën shtruar ia nisën një pune pa u ngutur, qetë-qetë e me kujdes.
9. vetv., vet. v. III. I pakësohet madhësia, vlera, masa a shkalla, bëhet më i vogël, bie; kund. rritet. Ulet temperatura (shtypja, trysnia).Ulet tensioni (elektr.). Ulet shpejtësia (ritmi). Të mos ulet cilësia (prodhimi, rendimenti). U ulën çmimet. U ul kostoja. U ulën shpenzimet. U ul uji (niveli). Është ulur në mënyrë të ndjeshme.
10. vetv., vet. v. III. I pakësohet vrulli ose shkalla e shfaqjes a e zhvillimit, i zvogëlohet forca,; bie. U ul era (stuhia, deti). Iu ul forca (vrulli). Iu ul dhembja. I ulet inati (zemërimi, gjaku).
11. vetv., vet. v. III. I ulet forca e ndriçimit ose e zërit. U ul drita (llamba). Iu ul zëri.
12. vetv. Përulem përpara dikujt; nënshtrohem; më bie vlera ose rëndësia. Nuk ulet në sytë e të tjerëve. I ulet autoriteti (prestigji).
13. bised., vetv. Qetësohem, më bie zemërimi. Ulet shpejt.
14. pës. e UL.
✱Sin.: rri, shtrohem, ngulem, shtrihem, bie, zbres, lëshohem, varem, rrëzohem, zdryp, zdirgjem, dirgjem, dërrmoj, fundoset, shembet, futet, thellohet, shtypet, falet, përfalet, përulem, nënshtrohem, platitet, pakësohet, fashitet, tulatet, mpaket, meket, dobësohet, zvogëlohet, shugatet, resht, reshtet, rrëzohet, zbret, zbehet, shuhet, fiket, pulson, vdes, lëshohet, përulet, përplasem, shkurtohet, paqësohet, paqohet, paqon, qetësohem, nënshtrohem, përulem, përkulem, dorëzohem, jepem, zvogëlohet, lirohet, përkulet.
♦ Mos u ul në vend të huaj (në qoshen e botës) mos shko diku pa qenë i ftuar; mos shko pa të thirrur kush. Ngrihu prift të ulet (rrijë) hoxha! Ia heq një të drejtë njërit dhe ia jap tjetrit që është njësoj me të, pa ndonjë arsye të shëndoshë e pa dobi për punën. U ul (zbriti) nga shala e hipi në samar Ra nga përgjegjësia; zbriti nga një detyrë a punë e lartë në një detyrë a punë më të ulët, zbriti nga kali e hipi në gomar. U ulën (ftohën, shuan, shtruan, zbutën) gjakrat U qetësuan ata që ishin duke u zënë a duke u grindur ashpër me fjalë; u iku zemërimi; u ra inati; u qetësua gjendja. U ulën në bankat e shkollës Filluan mësimet në shkollë. Ulem (shtrohem) këmbëkryq me dikë E bisedoj një punë gjatë e gjerë dhe shtruar me dikë. Ulem (shtrohem) në një tryezë me dikë Pranoj të ulem e të bisedoj shtruar me dikë për një çështje të rëndësishme. Ulet këmbëkryq diku Zë vend diku dhe nuk shkulet, ngjitet për një kohë të gjatë. Ulu (poshtë) se të panë! iron. Mos u mburr shumë se të njohin sa vlen! Ulu (zbrit) nga fiku! iron. Mos u mbaj me të madh; ule hundën. Ulu ca! 1. Zbrite ca çmimin. 2. Mos bëj një kërkesë kaq të lartë; tregohu më i arsyeshëm, më i thjeshtë. Ulu se të pamë! iron. Mjaft fole!