FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ANTI- fjalëform., libr. Parashtesë që u shtohet mbiemrave dhe emrave për të shprehur kuptim të kundërt, diçka që është në kundërshtim, në luftë me atë që tregojnë këto fjalë pa parashtesën; kundër- (p.sh. antidemokratik, antidrogë, antiduhan, antifashist, antifashizëm, antifetar, antifetarizëm, antifeudal, antifeudalizëm, antigrimcë, antiimperialist, antikapitalist, antikapitalizëm, antikolonialist, antikolonializëm, antikomunist, antikomunizëm, antikushtetues, antikushtetutshmëri, antikontrabandë, antimafie, antimilitarist, antinjerëzor, antiparti, antisemit, antisemitizëm, antishoqëror, antitrup etj.).

ARKI- fjalëform., libr. 1. Pjesë e parë e fjalëve të përbëra, që tregojnë shkallën dhe titullin më të lartë në hierarkinë feudale dhe fetare, me kuptimin “krye-“ (p.sh. arkidukë, arkimandrit etj.).
2. Parashtesë e fjalëve të prejardhura, që tregojnë cilësi në shkallën më të lartë, me kuptimin keqësues “stër-” (p.sh. arkioportunist, arkigënjeshtar etj.).

AUGMÉNT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. libr. Proces shtimi ose rritjeje, qoftë në madhësi, në forcë, në rëndësi, në zgjerim ose në përmirësimin e diçkaje.
2. gjuh. Element morfologjik që i shtohet një forme foljore për të ndryshuar kuptimin e saj, shpesh në kohën e kaluar; në gjuhët indoevropiane të lashta si greqishtja e vjetër dhe sanskritishtja augmenti është një parashtesë që u shtohet foljeve për të treguar kohën e shkuar.
3. muz. Dyfishim i kohëzgjatjes së toneve të një motivi, të një fraze ose të një teme.
✱Sin.: zmadhim, shtesë, shtim, plotësim, zgjerim, rritje, shumim, shumëzim, forcim, përforcim, përmirësim.

►FOSILIZ/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR vetv., vet. v. III 1. gjeol. Bëhet fosil, kthehet në fosil. Qenë fosilizuar disa organizma.
2. gjuh. Ngurtësohet e nuk ndryshon më, mbetet në gjendjen e në formën që ka pasur. Fosilizohet një parashtesë.
3. fig. Bëhet fare i vjetruar e nuk zhvillohet më; mbetet vetëm si dëshmi a si gjurmë e së kaluarës. Iu fosilizuan idetë.

JO- fjalëform. Parashtesë që përdoret për të formuar kryesisht mbiemra e më rrallë emra, të cilët shprehin të kundërtën ose mungesën e asaj që shënojnë mbiemrat përgjegjës pa këtë parashtesë (p.sh. jokohor, jonjerëzor, jopërparimtar, joshoqëror, jovëllazëror etj.; jofrymorët, jokërbishtorët, jotokësorët etj.).

MBI- fjalëform. Përdoret si parashtesë për të formuar emra, mbiemra e folje që shënojnë:
1. Send, dukuri, cilësi, veprim etj. që është, që lëviz a që zhvillohet sipër diçkaje, në sipërfaqen ose në pjesën e sipërme të saj; p.sh. mbibishtëz, i mbidheshëm, mbifushë, mbikalim, mbikrah, mbilëkurë, mbishartesë, mbishkrim, mbishkruaj, mbitokësor, i mbiujshëm, mbivetull etj.
2. Send, dukuri, cilësi, veprim etj. që i shtohet diçkaje tjetër dhe e rrit atë; p.sh. mbiharxhim, mbishtesë, mbishtresë, mbishtresohet, mbitaksë etj.
3. Send, dukuri, cilësi, veprim etj. që qëndron sipër të tjerëve, ngrihet më lart se ata ose i kapërcen ata; p.sh. mbidialektor, mbiklasor, i mbinatyrshëm, mbinjeri, mbinjerëzor, mbisundon, mbishtetëror etj.
4. Send, dukuri, cilësi, veprim etj. që ka përmasa më të mëdha a forcë më të madhe se të tjerët ose që është në sasi më të madhe se zakonisht; p.sh. mbiçmoj, i mbifuqishëm, mbingacmim, mbingopje, mbingroh, i mbinxehur, mbivlerësoj etj.
5. Send, dukuri, cilësi, veprim etj. që del nga një tjetër, që lidhet a ka të bëjë me të etj.; p.sh. mbiemër, mbiemëroj, mbifitim, mbijetoj, mbikëqyr, mbikohë, mbipunë, i mbiquajtur, mbivlerë etj.

MOS- fjalëform. Parashtesë që shpreh: a) mungesë dëshire, vullneti a përpjekjesh për të bërë diçka; b) pamundësi ose paaftësi për të bërë a për të arritur diçka; c) mospranim, kundërshtim a mospranim për të bërë diçka; d) mospasje të diçkaje; e) mospajtim, mospërputhje, f) mosqenie, mosprani, mosekzistencë; g) mosbërje, moskryerje, mosrealizim etj.; përdoret për të formuar: a) emra e mbiemra me kuptim mohues ose të kundërt me atë që shprehet nga tema fjalëformuese e emrit a e mbiemrit foljor përgjegjës (p.sh. mosbesim, mosbindje, mosmarrëveshje etj.; mosmirënjohës, mospërfillës etj.), b) përemra e ndajfolje me kuptim mohues (p.sh., moskush, mosgjë, moskurrë etj.).

NÁNO- fjalëform. Parashtesë e disa fjalëve të prejardhura, që tregon se objekti është jashtëzakonisht shumë i vogël dhe mund të shihet vetëm me mikroskopë që zmadhojnë shumë, në shkallën një e miliarda (10_-9), p.sh.: nanoanalizë, nanoatom, nanobakter, nanobot, nanocefali, nanofosil, nanogrimcë, nanoherc, nanokompjuter, nanomjekësi, nanoplankton, nanorobotikë, nanosekondë, nanoteknologji etj.

NÁRKO- fjalëform. Parashtesë e disa fjalëve të prejardhura, që tregon lidhjen me drogën (p.sh.: narkobiznes, narkoktrafikant, narkologji, narkoman, narkoterrorist, narkotik, narkotizoj, i narkotizuar).

NDAJSHTÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT gjuh. Pjesë që i shtohet një rrënje ose një teme të fjalës përpara (parashtesë), në mes (brendashtesë) a në fund (prapashtesë), për të formuar një fjalë tjetër me kuptim a me ngjyrim të ri ose për të ndërtuar një trajtë të fjalës (mbaresë). Ndajshtesë fjalëformuese. Ndajshtesë trajtëformuese mbaresë.

NDËR- fjalëform. Parashtesë e disa fjalëve të prejardhura, që tregon se diçka ndodhet a vepron ndërmjet dy a më shumë të tjerave ose se ka një marrëdhënie të dyanshme në mes dy gjërave, dy pjesëve ose dy palëve (p.sh.: ndëraleat, ndëratlantik, ndërdialektor, ndërhyj, ndërkrahinor, ndërlidh, ndërluftues, ndërplanetar, ndërveprim, ndërzanor, i ndërsjellë, ndërshtetëror etj.).

NEKRO- fjalëform. Parashtesë që u shtohet fjalëve për të treguar lidhjen me vdekjen, si, p.sh.: nekrofobi, nekrofil, nekrolog, nekromaci etj.

NËN- fjalëform. Përdoret si parashtesë për formimin e disa foljeve, emrave e mbiemrave që shënojnë: 1. Një veprim që kryhet poshtë diçkaje, p.sh.: nënshkruaj, nënvizoj etj.
2. Një send që gjendet poshtë diçkaje (emër); të qenët poshtë diçkaje (mbiemër), p.sh.: nëntokë, nënshtresë, nënbishte, nënbarkëz, nënçati; nëndetar, i nëndheshëm, nënkalim etj.
3. Një gjendje varësie ose një shkallë me të ulët, p.sh.: nënkryetar, nëndrejtor, nënkomisar, nënkonsull, nënoficer, nëntoger etj.
4. Ndarje në kategori më të imëta; ndarje të një tërësie në pjesë të ndryshme, sipas disa tipareve të caktuara a të përbashkëta, p.sh.: nënçështje, nënndarje, nëndialekt, nënklasë, nëngrup, nënkategori, nënsistem etj.
5. Një vlerësim më të ulët sesa duhet a më poshtë se meritat e dikujt a të diçkaje, p.sh.: nënvlerësoj, nënçmoj etj.
6. Vënie në varësi të dikujt nga një tjetër, p.sh.: nënshtroj, nënshtrim, nënkontraktim.
7. Një veprim me ngjyrim të veçantë kuptimor, p.sh.: nënkuptoj, nënqesh.

PA- fjalëform. Parashtesë që përdoret zakonisht për të formuar: a) emra dhe mbiemra me kuptim të kundërt nga ai i fjalës pa këtë parashtesë; p.sh. pabarazi, padurim, pahir, pakënaqësi etj.; i padukshëm, i pabërë, i papjekur, i paargumentuar etj.; b) mbiemra, që shënojnë mungesën e asaj që shprehin emrat, nga tema e të cilëve janë formuar; p.sh. i pabesë, i paemër, i pafund, i pastrehë, i pafat, i patëkeq etj.

PARA- fjalëform. Pjesë e parë e fjalëve të përbëra e të përngjitura që u përgjigjet kuptimeve të ndajfoljeve përpara e para dhe shërben për të formuar:
a) emra p.sh.: parabimë, paraçlirim, paradite, paradreke, paradhënie, paradhomë, parafjalë, parafolës, parakthinë, parakusht, parapleqëri, paraprovim, pararojë, parastërvitje, parashtesë, parathënie etj.
b) mbiemra p.sh.: paraardhës, parafundor, parakapitalist, i parakohshëm, parakombëtar, parambrojtës, parashkollor, paratheksor, paraushtarak etj.
c) folje p.sh.: paracaktoj, parafytyroj, parakaloj, paralajmëroj, parandaloj, parapaguaj, parapëlqej, parapërgatit, paraqit, parashikoj, parashtroj etj.
d) ndajfolje p.sh.: parasysh etj.

PARASHTESO-PRAPASHTESÍM,~I m. Formim i fjalëve me parashtesë e prapashtesë njëkohësisht.

PARASHTESO-PRAPASHTESÓR,~E mb., gjuh. Që bëhet njëherësh me parashtesë dhe me prapashtesë (për një fjalë). Formimet parashteso-prapashtesore në shqipe.

PARASHTES/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR gjuh., kal. Formoj një fjalë të re me parashtesë.

PARASHTESÚAR (i, e) mb., gjuh. Që është formuar me parashtesë.

PREFÍKS,~I m. sh. ~E, ~ET 1. gjuh. Parashtesë.
2. tel. Numër që vendoset para numrave telefonikë të një rrethi a të një shteti; kod. Prefiksi i Tiranës (i Prishtinës, i Shkupit). Prefiksi i Shqipërisë (i Kosovës, i Maqedonisë së Veriut, i Italisë, i Shteteve të Bashkuara të Amerikës).