FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

►BESÓ/HEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dhanore). 1. vetv. I besoj dikujt dhe e lë veten në dorë të dikujt, i bie dikujt në besë.
2. njëvet. Kam ndjenjën e sigurisë se diçka është e vërtetë ose se do të kryhet (përdoret zakonisht me mohim). Nuk më besohet se do të vijë.
3. njëvet. Mendohet se diçka është e vërtetë ose se do të kryhet, kujtohet se..., parashikohet, pandehet se..., pritet se..., supozohet që... Besohej se ishte e vërtetë. Besohet se kjo shenjë e ka një domethënie. Ka gjëra të cilave s'u besohet.
4. pës. e BESÓJ₃. Iu besua një detyrë. Më besohet një punë (një rol).

DHJETËFISHÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Veprimi kur dhjetëfishoj diçka ose kur dhjetëfishohet. Dhjetëfishimi i numrit (i sasisë, i vëllimit, i gjatësisë). Dhjetëfishimi i gjobës. Premtojnë dhjetëfishimin e energjisë. Parashikohet dhjetëfishimi i shitjeve.

JASHTËLIGJÓR, ~E mb., drejt. Që nuk parashikohet nga ligji; që vjen në kundërshtim me ligjin, që është jashtë çdo ligji në fuqi. Proces (veprim) jashtëligjor.

MJEGULLÍN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Mjegull e hollë; mjegull. Mot me mjegullinë. Ditë me mjegullinë. Mjegullina e borës.
2. Kohë a mot me mjegull. Parashikohet mjegullinë në zonat luginore.
3. fig. Paqartësi, mjegulli. Në mjegullinë e frikës. Shpërndan çdo mjegullinë dyshimesh. Mjegullina ua mbuloi arsyetimin.
✱Sin.: mjegull, mjegulli, paqartësi, turbullim.

►NACIONALIZ/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR pës., vet. v. III e NACIONALIZÓJ. U nacionalizuan shoqëritë e transportit. Janë nacionalizuar 400 mijë hektarë tokë. Nuk parashikohet që investimet private të nacionalizohen.

PAPARASHIKÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që nuk është i parashikueshëm; mund të parashikohet; i paparashikuar; kund. i parashikueshëm. Pasoja të paparashikueshme. Ndryshime të paparashikueshme.
✱Sin.: i paparashikuar, i paparafytytrueshëm.

PARAPÁSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që mund të parashihet; që mund të parashikohet. Proces i parapashëm. Të papritura të parapashme të politikës.

PARASHIKÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur parashikoj diçka ose kur parashikohet diçka. Parashikimi i shpenzimeve. Parashikimi i dëmeve (i pasojave). Parashikimi i kohës (i motit).
2. Mendimi që shfaq dikush për diçka që mund të ndodhë në të ardhmen; ajo që dikush e merr me mend sipas disa të dhënave. Parashikimet shkencore. Parashikime me afat të gjatë. Sipas parashikimeve të tij... I kaloi (i kapërceu) parashikimet.
3. kryes. sh. Gjërat, sendet a shifrat që janë parashikuar. Parashikimet buxhetore.
✱Sin.: paragjykim, profetizim, parallogaritje, prognozë, supozim, përfshirje, profeci, parapërcaktim, paracaktim, parandjenjë.

►PARASHIK/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR vet. v. III 1. vetv. Pritet të ndodhë, të bëhet a të vijë. Parashikohet një stuhi.
2. pës. e PARASHIKÓJ. Nuk mund të parashikohej nga askush kjo gjë.
✱Sin.: mendohet, pritet, supozohet.

PARASHIKÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që mund të parashikohet që më parë sipas të dhënave, të mundësive etj.; kund. i paparashikueshëm. Detyra të parashikueshme. Në të ardhmen e parashikueshme.
2. I parashikuar. Përfundim i parashikueshëm.

PARASHKR/ÚAJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR drejt., kal. E bëj të humbasë a të fitojë një të drejtë ose të shlyej një dënim për një vepër a kundërvajtje penale me kalimin e një kohe të caktuar që parashikohet nga ligji.

►PARASHKRÚ/HET jovep., ~ (u), ~AR drejt., vetv., vet. v. III Humbet a fitohet një e drejtë ose shlyhet një dënim për një vepër a kundërvajtje penale me kalimin e një kohe të caktuar, që parashikohet nga ligji. E drejta e pensionit nuk parashkruhet.
✱Sin.: humbet, fitohet, shlyhet.

PREVENTÍV,~I m. sh. ~A, ~AT fin. 1. Shuma e nevojshme që parashikohet të shpenzohet për kryerjen e një punimi. Preventivi i një ndërtese (i një objekti). Hartuan (bënë) preventivin.
2. Dokumenti ku është përllogaritur e përcaktuar kjo shumë. Sipas preventivit.

RAST,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Diçka që ndodh, veprim ose ngjarje që kryhet në jetë; ngjarje ose dukuri që përsëritet disa herë, diçka në vargun e disa ngjarjeve ose disa dukurive, herë. Rast i veçantë (i rrallë, i papritur, i jashtëzakonshëm, i shkëputur). Rast i rëndë (i dyshimtë). Rast i njëjtë (i ndryshëm, tipik). Një rast nga jeta. Në dy raste. Në shumë raste. Në të shumtën e rasteve. Në çdo rast kurdoherë. Në asnjë rast asnjëherë. Ka raste rastis, ndodh. Më bie rasti më ndodh, më rastis.
2. drejt. Ngjarje a veprim që shqyrtohet nga ana ligjore; çështje. Rast i rëndë. Rast i parashikuar (i paparashikuar) nga ligji. Shqyrtuan një rast.
3. Diçka që ndodh në rrethana të papritura e që nuk mund të parashikohet, ngjarje e papritur. Ishte vetëm një rast. Nuk ia lë në dorë rastit. Kjo s’duhet të varet nga rasti.
4. Rrethanat në të cilat do të ndodhë ose ndodh diçka; gjendje zakonisht me rrethana të ndërlikuara ose të papërshtatshme. Në rast mungese (pamundësie). Në rast nevoje (ngushtice). Në rast sëmundjeje (vdekjeje). Në këtë rast. Përgatitemi për rast lufte. Do të veprojmë sipas rastit. Do ta shqyrtojmë rast pas rasti secilin rast më vete.
5. Rrethana të përshtatshme për të bërë me lehtësi diçka; çast i volitshëm; mundësi. Rast i mirë (i keq i volitshëm). Rast shënimi (gjuajtjeje). sport. Me rastin më të parë. Pres (kërkoj, gjej, gjuaj) rastin. Humbas (shfrytëzoj) rastin. Pata rastin. I dha një rast. Më erdhi (m’u dha) rasti. E solli rasti. E bleva me rast. Kapi rastin. Ia gjeti rastin. Përfitoi nga rasti. Nuk lë rast pa folur. Tani është rasti. Kur të dalë (të më paraqitet) rasti.
6. Rrethana të rëndësishme shoqërore ose me karakter solemn, ngjarje e shënuar. Fjala e rastit. Urimet (përshëndetjet) e rastit. Ceremonia e rastit.
7. Shkak, arsye. Me rast e pa rast. S’i jep rast. Do rast. U gjet një rast. Në rast se... në qoftë se. Për çdo rast sido që të ndodhë, sido që të vijë puna. Në rast të kundërt përndryshe.
✱Sin.: rasë, çështje, punë, herë, mundësi, tar, sërë, shkak, arsye.
♦Me rast e pa rast vend e pa vend.

SHËNÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur i vëmë një shenje diçkaje, mjeti me anë të të cilit i vendosim shenjën diçkaje. Shënimi i drurëve që do të priten. Shënim me shkumës. Shënim me rreze X. Makina e shënimit.
2. Veprimi kur regjistrojmë me shkrim diçka, fjalë a frazë që e shënojmë për të mos e harruar diçka. Shënimi i pikëve të fituara. Shënimi i kufijve. Shënimi i kandidatëve me emra. Me anë të një shënimi në rrjetet sociale. Shënimi i datës së skadimit të një produkti. Shënim kadastral (drejt.) lloj i regjistrimit kadastral me të cilin evidencohen marrëdhënie personale relevante juridike të titullarit të së drejtës kadastrale, si dhe të disa fakteve juridike.
3. Paraqitje me shenja konvencionale e një madhësie të panjohur; përfaqësimi i një fjale, fjalimi etj. me shenja konvencionale në stenografi. Shënimi i x-it. Shënimi i y-nit. Shënim stenografik.
2. Veprimi kur hedhim në letër mendime, përshtypje etj.; kur duam t’i shënojmë me qëllim që t’u rikthehemi sërish më vonë. Shënimet e leksionit. Fletore shënimesh. Mori shënime. Mësoj me shënime. I mblodhi shënimet.
3. Shpjegime, sqarime plotësuese për një çështje etj., që bëhen nga autori ose nga redaktori të paraprira nga një numër dhe vendosen zakonisht në fund të faqes, të kapitullit a në fund të librit; të dhëna a njoftime të ndryshme që plotësojnë, sqarojnë, komentojnë diçka. Shënim i përkthyesit. Shënimi i autorit. Shënime bibliografike (biografike). Shënim në fund të faqes. Pajisje me shënime. Botim me shënime. Shënime historike. Shënime gjuhësore. Shënime gramatikore. Shënime me karakter filologjik. Shënimi CIP i katalogut term në bibliotekonomi që ka të bëjë me regjistrimin bibliografik të një materiali që parashikohet të botohet.
4. Diçka e shkruar me dorë në anë të një shkrese, të një dokumenti, të një dorëshkrimi etj. për të dhënë një mendim, një vërejtje ose një udhëzim për një çështje. Pasi e lexoi, bëri disa shënime. Shënimi i eprorit. Vë shënime.
5. fig. Përkujtimi i një dite të veçantë a një feste. Shënimi i Ditës së Fëmijëve. Shënimi i 7 Majit. Shënimi i lisë.
5. Rezultate në një fushë të caktuar, arritje. Shënimi i një rekordi të ri. Shënimi i lumturisë.
6. usht. Shënjim. Vija e shënimit. Pikë shënimi. Marr shënim.
7. sport. Akti i bërjes së golit, koshit a pikës në një ndeshje sportive futbolli, basketbolli etj. Rast shënimi. Shënimi i golave.
8. vjet. Shenjë. Nuk mbeti asnjë për shënim.
✱Sin.: shenjë, gjurmë, nënvizim.
♦ Marr (mbaj) shënim (për diçka) libr. mësoj për diçka dhe i kushtoj kujdes e vëmendje, e kam parasysh për ta ndjekur e për ta zgjidhur.

SIGURÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. Të qenët jashtë çdo rreziku dhe të papriture; gjendje pa ndonjë rrezik a të keqe të papritur, sigurim. Siguria shoqërore. Siguria në punë është detyrim. Ruajtja e lirisë dhe e sigurisë. Siguri publike. Kishte mungesë të theksuar sigurie.
2. Vërtetësia e plotë e diçkaje; mungesa e çdo dyshimi në lidhje me diçka; bindja e plotë se diçka është e vërtetë, e përpiktë a e drejtë. Kjo gjë nuk dihet me siguri. Me siguri matematikore me siguri të plotë.
3. Besimi në diçka; bindja e plotë a besimi i patundur për t'i dalë në krye një pune ose se gjithçka do të shkojë mirë, ashtu siç duhet, siç parashikohet, siç dëshirohet. Siguria në të ardhmen (në ditën e nesërme). Kishte siguri në vetvete. I ishte lëkundur ndjenja e sigurisë. Flet me siguri për këtë temë. Do të vijë me siguri do të vijë patjetër, jam plotësisht i bindur që do të vijë.
4. Të qenët i sigurt, pa lëkundje e mëdyshje në veprim. Siguria e lëvizjeve të duarve. Punon me siguri të plotë.

SÍGURT (i, e) mb. 1. Që është jashtë çdo rreziku; që është i mbrojtur mirë; që nuk ka rrezik se mund të prishet, të shembet, të rrëzohet etj. Gjetën një vend të sigurt. Udhëtim i sigurt. Kjo do të jetë një rrugë e sigurt. Ndërtuan një urë të sigurt. Udhëtonte me një automjet të sigurt. Aty ndiheshin të sigurt.
2. Që vepron pa pengesa e pa ndonjë rrezik; që përshtatet mirë për punën e caktuar ose për t'ia arritur qëllimit, që vepron patjetër. Punonte me pajisje të sigurta. Ky ilaç ishte i sigurt. Kishin marrë masa të udhëtonin me mjete të sigurta.
3. Që mendohet se do të bëhet patjetër ose ashtu siç parashikohet. Fitoren e kishin të sigurt. Kjo do ta çonte në vdekje të sigurt. Shpëtoi nga një rrezik i sigurt. Nuk është edhe aq e sigurt për këtë.
4. Që ka besim në vetvete a për diçka, që është i bindur a që e di diçka mirë, që nuk dyshon për diçka. Ishte i sigurt në vetvete. Për të ardhmen nuk jemi të sigurt. Nuk është shumë i sigurt. Ishte i sigurt se do ta realizonte. Të jeni të sigurt!
5. Që vepron a që bëhet pa lëkundje e mëdyshje, që bëhet me siguri e me qetësi. Kishte një ecje të sigurt. Bëri një hap të sigurt. Kishte ndërmarrë lëvizje të sigurta. E ka dorën të sigurt.
6. Që është plotësisht i vërtetë; që nuk lë vend për dyshime. Publikonin vetëm lajme të sigurta. Këto ishin parashikime të sigurta. E kanë nga burime të sigurta. Një gjë është e sigurt...
7. Që mund t'i besosh pa frikë e pa dyshim e që meriton besim të plotë. Njeri i sigurt. Kishim marrë një udhërrëfyes të sigurt. Ishte në duar të sigurta.

TEJSHIKÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që mund të tejshikohet, që mund të parashikohet. E ardhme e tejshikueshme.
2. Që mund të shikohet tejpërtej. Tunel i tejshikueshëm.
3. I kthjellët, i tejdukshëm, i tejpashëm, transparent. Ujëra të tejshikueshme.
✱Sin.: i parashikueshëm, i tejdukshëm, i tejpashëm, i kthjellët.

ZBULÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur zbuloj diçka; heqja e mbulesës, e veshjes a e mbështjelljes së dikujt a së diçkaje; kund. mbulim. Zbulimi i trupit. Zbulimi i kokës. Zbulimi i përmendores. Zbulimi i makinës. Zbulimi i pllakës përkujtimore.
2. Gjetja e diçkaje të mbuluar në tokë duke gërmuar etj., pasi është kërkuar për një farë kohe; dalja në dritë e diçkaje të fshehur a të mbuluar. Zbulimi i thesarit. Zbulimi i rrënjëve. Zbulimi i mineralit. Zbulimi i rrënojave (i mureve) të kështjellës. Zbulimi i një vendbanimi të ri.
3. Diçka e re a e panjohur më parë, e cila zbulohet, gjendet a del në dritë pas një kërkimi të gjatë dhe një pune këmbëngulëse; ajo që zbulohet, gjetje, shpikje. Zbulim i ri (i madh, i papritur). Zbulimet e fundit. Zbulimet gjeografike (arkeologjike). Zbulim shkencor. Zbulimi i penicilinës. Zbulimi i energjisë atomike. Zbulimi i një ligji të shkencës. Zbulimi i radioaktivitetit.
4. usht. Mbledhja e të dhënave të ndryshme për armikun, për terrenin, për mjedisin etj., që bëhet në mënyrë të fshehtë ose duke hapur zjarr nga njësi a grupe të caktuara në vendin ku parashikohet të zhvillohen veprime luftarake; njësi a grup i caktuar luftëtarësh që kryen këtë veprimtari; kund. kundërzbulim. Zbulimi ajror (taktik). Zbulim me luftim (me zjarr). Aeroplan zbulimi. Fluturime zbulimi. Fotografi zbulimi. Toga (skuadra) e zbulimit. Grupet e zbulimit. Doli (shkoi) për zbulim. Për qëllime zbulimi.
5. Organ i posaçëm, agjenci a strukturë shtetërore, që ka për detyrë të marrë, të mbledhë e të studiojë të dhëna të fshehta për veprimtarinë dhe gjendjen ekonomike, politike, ushtarake etj. të një vendi a të vendeve të tjera; kund. kundërzbulim. Zbulimi dhe kundërzbulimi. Zbulimi armik (i huaj). Zbulimi ushtarak. Organet e zbulimit. Oficer (punonjës) i zbulimit.
6. Nxjerrja a dalja në shesh e dikujt a e diçkaje të fshehur a që është bërë në fshehtësi; shpërfaqje; pikasje e dikujt apo diçkaje; kund. fshehje. Zbulimi i kriminelëve. Zbulimi në kohë i krimit (i vjedhjes, i tradhtisë). Zbulim i veprimtarisë së jashtëligjshme. Zbulim i shpërdorimeve. Zbulimi dhe parandalimi i veprave kriminale. Zbulimi i planit të sulmit.
7. sport. Dalje e lojtarit në pozicion të pambuluar nga kundërshtari. Zbulimi i pozicionit të mbrojtësit (i sulmuesit, i mesfushorit).
✱Sin.: zhveshje, çmbështjellje, heqje, gjetje, shpikje, shpërfaqje, dukje, pikasje, nxjerrje, njoftim, paraqitje, parashtrim, diktim.