FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ACALLÉPS vep., ~A, ~UR vjet., kal. 1. Ndryshoj formën ose strukturën e një objekti etj. Acalleps hekurin. Tërmeti e acallepsi urën. Acallepste ecjen (trupin).
2. Shtrembëroj një të vërtetë; paraqes një fakt, një gjendje, një situatë në mënyrë të pasaktë ose të ndryshuar qëllimisht. Acalleps faktet e njohura. Acallepsi ndodhinë. Acallepsi të dhënat historike (dokumentet arkivore).
3. Shtrembëroj a shëmtoj fytyrën; ngërdhesh buzët. Acallepsa turinjtë. Acalleps fytyrën. Acallepsi surratin. - Mos acalleps çehren! Kishte acallepsur sytë.
4. bised. Përdor ose shqiptoj gabim fjalët, duke ndryshuar formën e tyre të saktë. Acallepste fjalët. Acalleps shkronjën e parë të fjalës.
✱Sin.: shtrembëroj, ndryshoj, tjetërsoj, shëmtoj, deformoj, devijoj, manipuloj.

AKTPADÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. drejt. Kërkesë me shkrim që hartohet nga pala e interesuar dhe që përmban padinë e ngritur kundër dikujt në një gjykatë civile; akt padie. Aktpadi penale. Ngrihet aktpadi. Në bazë të aktpadisë. Kopje e aktpadisë. Paraqes aktpadi në gjykatë. Prokurori paraqiti aktpadinë. Aktpadi për shkelje të kontratës dypalëshe.
2. fig. Aktakuzë. Aktpadi e rëndë (e ashpër).

AKTPAGÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Dokument që vërteton pagesën e kryer për një shërbim, për një mall ose për një detyrim financiar ndaj një personi, një institucioni ose një kompanie; dëshmi, dëftesë me të cilin vërtetohet një realizim pagese; akt pagese. Nënshkroi aktpagesën. Aktpagesë e ardhur me internet. Ma dërgoi aktpagesën. Paraqes aktpagesën e tarifës për regjistrim.

AKTPRONËSÍ,~A f. sh. ~, ~TË zyrt. Dokument juridik që vërteton të drejtën e pronësisë së ligjshme të një individi ose të një subjekti juridik për një pasuri të caktuar (tokë, banesë, truall, ndërtesë ose pronë tjetër të paluajtshme), tapi. Paraqes aktpronësinë. Ligjësova aktpronësinë. Nxora aktpronësinë në kadastër. Data e lëshimit dhe e nënshkrimit të aktpronësisë.

AKTTHEMELÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Dokument zyrtar e ligjor që vërteton themelimin dhe fillimin e veprimtarisë së një subjekti, të një institucioni, të një enti, të një shoqate, të një partie politike, të një shoqërie tregtare etj.; akt themelimi; aktkrijimi. Mora aktthemelimin e shoqatës. Paraqes aktthemelimin në entin e regjistrimit. Sigurova kopjen e aktthemelimit. Aktthemelimi i Universitetit të Tiranës.

AKTUALITÉT,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. Gjendja, rrethanat dhe ngjarjet kohës së sotme. Aktualiteti shqiptar. Aktualiteti ndërkombëtar. Aktualiteti politik (ekonomik, shëndetësor etj.). Çështje të aktualitetit. Çështje të aktualitetit tonë. Tema të aktualitetit. Paraqes aktualitetin. E lidh me aktualitetin. Aktualiteti sportiv. Aktualiteti i javës. Lajme nga aktualiteti i rajonit.
2. Të qenët aktual; ajo që është e vlefshme, e rëndësishme, e dobishme sot, ajo që na duhet për të sotmen; ajo që ndodh aktualisht në një fushë të caktuar (në politikë, në ekonomi, në kulturë etj.). Aktualiteti i përmbajtjes (i veprës). Ruan (humbet) aktualitetin. Aktualitetit i duhet një qendër moderne e kulturës. Revista trajton çështje të aktualitetit kulturor.
✱Sin.: e sotme, e sotshme, e tashme, e tanishme, e përtashme, përtashësi, e përditshme, bashkëkohorësi.

ALTERNATÍV/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT libr. 1. Zgjedhje ndërmjet dy ose më shumë mundësive a zgjidhjeve, që përjashtojnë njëra-tjetrën. Vë para një alternativë. Gjendem (jam) para një alternative. Paraqes një alternativë. Zgjidh alternativën. Ka shumë alternativa. S’ka alternativë tjetër. Alternativa në sistemin gjuhësor.

ANTICIP/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Bëj diçka para kohe, i paraprij diçkaje ose paralajmëroj diçka.
2. Parashikoj ose parandiej diçka para kohe. Anticipoj ndodhinë e radhës. E anticipova ngjarjen. Anticipoi krizën që pasoi.
3. Supozoj, hamendësoj.
4. muz. Paraqes parakohe një a më shumë tone akordesh.
✱Sin.: paraprij, parashikoj, hamendësoj, paragjykoj, paralajmëroj, parandiej.

ANTITÉZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. logj. Gjykim që i kundërvihet një teze, kundërtezë; kund. tezë. Paraqes antitezën. Përdor antitezën në të folur.
2. Diçka e kundërt me diçka tjetër ose që i kundërvihet asaj; krejt e kundërta e diçkaje a e dikujt. Është antiteza e tij.
3. filoz. Vënia përballë e përqasja e dy nocioneve, e dy ideve, e dy koncepteve, e dy mendimeve të kundërta. Antiteza konceptuale. Antiteza historike.
4. let., stil. Figurë letrare që ndërtohet duke vënë përballë fjalë ose fjali me kuptim të kundërt, për t’i dhënë bukuri, forcë e qartësi shprehjes artistike. Antiteza klasike. Antitezë e fuqishme. Llojet e antitezës. Dykuptimësia e antitezave.

APLIKÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Zbatoj.
2. Paraqes kërkesë diku a për diçka (për punësim, për pozicion pune, për të ndjekur një program studimi, për t’u pranuar si anëtar në një organizatë, për mjete financiare, për të fituar shtetësinë, për një leje, për vizë turistike a pune, për çështje administrative etj.). Aplikoj në Ministri për punësim. Si mund të aplikoj për studime pasdiplomike? Si mund të aplikoj për pjesëmarrje në garë? Aplikoi për pasaportë shqiptare. Aplikoni për rimbursim për çmimin e biletës! Aplikoi përmes internetit.
3. Vë në përdorim një metodë, një mjet etj.; vë në funksion një aparat, një makinë, etj.; e bëj të plotfuqishëm (një ligj, një rregullore, një vendim etj.); zbatoj. Aplikoj metodën me laser. Aplikuan rregulloren e re.
4. Përdor diçka (një bar në lëkurë, etj.) Aplikoi kremin në fytyrë. Aplikuan trajtim masazhi. Aplikuan zbardhues për pllakat e korridorit.

DEMONIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., kal. E bëj a e paraqes si demon; i vesh dikujt a diçkaje tipare që karakterizojnë një demon.

ÉM/ËR,~RI m. sh. ~RA, ~RAT 1. Fjalë a grup fjalësh me të cilën quhet një njeri, një kafshë, një send, një dukuri, një vend etj., për ta dalluar nga të tjerët. Emër i ri (i vjetër). Emër shqiptar (i huaj, i njohur, i panjohur). Emra historikë. Emër gjeografik. Emri i babait (i nënës, i vëllait, i motrës, i burrit, i gruas). Emri i kalit (i qenit, i lopës). Emrat e bimëve. Emri i vendit. Emri i krahinës (i malit, i fushës, i qytetit, i fshatit, i lagjes, i rrugës). Emri i shkollës. Emra artistësh. Emri dhe mbiemri. Listë emrash. I vë emrin quaj. Ndryshoj emrin. E thërras me emër. - Si e ka emrin? - Si ta thonë emrin? Emër i ngjitur nofkë. Pa emër anonim. Emër për emër duke e përmendur secilin me emër. Flas (veproj) në emër të dikujt flas (veproj) me porosi të dikujt. E njoh vetëm me emër dikë nuk e njoh vetë, i di vetëm emrin.
2. gjuh. Fjalë që shënon qenie, send, dukuri, veprim etj. dhe që lakohet sipas numrit, gjinisë, rasës dhe trajtës. Emër i përgjithshëm (i përveçëm). Emër konkret (abstrakt). Emër përmbledhës. Emër mashkullor (femëror, asnjanës). Emër i shquar (i pashquar). Lakimi i emrave. Gjinia (rasa) e emrit. Numri i emrit. Formimi i emrave.
3. fig. Mendim i mirë ose i keq që është krijuar nga shoqëria për dikë e për diçka; famë. Njeri me emër të mirë (të keq). Fitoi (ka) emër. Është me emër është i njohur, i dëgjuar, i shquar.
4. fig. Njeri i dëgjuar. Emrat e mëdhenj të historisë. Është me emër në këtë fushë. Ka emër në sportin e futbollit.
5. fig. Autor i një vepre (letrare, artistike e shkencore). Është një emër i ri në poezinë (shkencën) shqiptare. Liria ka një emër.
✱Sin.: fjalë, famë, nam, reputacion, autor.
♦ Bëri emër (dikush) shquhet, u bë i famshëm, njihet nga të gjithë për diçka; la emër; ka emër të madh. I doli emri (dikujt) u zu në gojë nga dikush për mirë a për keq ose për të bërë diçka; e njohin të gjithë, u bë i famshëm. S’i kam dëgjuar as emrin (dikujt a diçkaje) nuk e njoh fare, s’e di kush është a ç’është. (Është) sa për emër (dikush a diçka) nuk bën asgjë; është sa për të thënë, është kot; nuk hyn në punë a s’bën asnjë punë, është pa rëndësi. Ka emër të madh (dikush) është shumë i njohur e i përmendur, ka nam të madh. La emër (dikush) e kujtojnë për të mirë, ka punuar a është sjellë mirë dhe është bërë i paharruar; bëri emër. I ngre emrin (dikujt a diçkaje) bëj që të çmohet më shumë nga të tjerët, bëj që ta vlerësojnë më shumë, t’i çmojnë cilësitë, vlerat a meritat. I njollosi emrin (dikujt) i cenoi nderin, nuk e ruajti të pastër figurën e tij, e bëri për turp; i vuri njollë. E quaj me emrin e vet (diçka) e them diçka ashtu si është në të vërtetë, flas haptas, drejt, shkurt e shkoqur, pa e zbukuruar gjërat; i vë emër (diçkaje). Iu shua (iu harrua, i humbi) emri (dikujt) shpërf. vdiq e s’e kujton më njeri, e kanë harruar të gjithë, nuk përmendet kurrë e nga askush; i humbi vula. I vë emër (diçkaje) e përcaktoj diçka drejt e haptas dhe e paraqes sipas vlerës a sipas rëndësisë që ka, e karakterizoj pa zbukurime e pa i hequr gjë, e quaj ashtu siç është; e quaj me emrin e vet (diçka).

FALSIFIK/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR Paraqes si të vërtetë diçka të gënjeshtërt; shtrembëroj të vërtetën, ndërroj a ndryshoj diçka për të mashtruar të tjerët. Falsifikoi të dhënat. Kishte falsifikuar nënshkrimet.
✱Sin.: shtrembëroj, mashtroj.

FLETARRÉST,~I m. sh. ~E, ~ET drejt. Fletarrestim. Paraqes fletarrestin.

FLETËTHÍRRJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET zyrt. Dokument, me anë të të cilit dikush thirret për të kryer shërbimin ushtarak, për të marrë pjesë në një gjyq etj. Fletëthirrje për në ushtri (për në gjyq). Shpërndaj fletëthirrjet. Paraqes fletëthirrjen.
✱Sin.: letërthirrje, thirrje.

FORMËS/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. E shpreh a e paraqes në një formë të caktuar. Formësoj mendimin (gjykimin).

FRY/J vep., ~VA, ~RË 1. kal. Nxjerr jashtë me forcë ajrin e mushkërive, duke mbajtur buzët të mbledhura, ia drejtoj dikujt a diçkaje ajrin e mushkërive që nxjerr me vrull nëpërmjet gojës. I fryj zjarrit. I fryn kandilit për ta shuar. I fryj kafesë (gjellës) për ta ftohur.
2. kal. Drejtoj me vrull një rrymë ajri mbi diçka me anë të një mjeti. I fryj zjarrit me kacek (me rrëshiq) për ta ndezur.
3. kal. Mbush diçka me ajrin e mushkërive; mbush me shumë ajër diçka me anë të një mjeti të posaçëm; kund. shfryj. Fryj topin. E fryj me gojë (me pompë).
4. kal. Çoj me forcë ajrin e mushkërive nëpër vrimën e një sendi a të një vegle frymore për të nxjerrë zë ose tinguj muzikorë; i bie një sendi a një vegle fryme. I fryj bilbilit. I fryn fyellit. I frynte borisë. I fryn gajdes.
5. jokal., v. III Lëviz shpejt e me vrull (për erën). Fryn erë. Fryn juga.
6. kal. Bëj që t’i fryhet dikujt një pjesë e trupit, ënjt. Ia fryu dorën (këmbën).
7. kal., bised. E ngop një njeri a një kafshë me të ngrënë, i mbush barkun. Ia frynë barkun. E fryu kalin.
8. kal., bised. E shëndosh shumë një njeri a një kafshë, e ngjall, e majm duke e ushqyer mirë. E mbajti gjelin derisa e fryu.
9. kal., vet. v. III E shton shumë ujin (e përrenjve, të lumenjve etj.), ngre nivelin e ujit. Shirat i frynë lumenjtë (përrenjtë).
10. kal., vet. v. III E bymen, e mbufat diçka duke e ngopur me ujë a me një lëng tjetër. Lagështira i fryka dërrasat. Shiu e kishte fryrë tokën.
11. kal., fig. Rrit, zmadhoj a zgjeroj diçka më shumë sesa duhet; e paraqes diçka më të madhe nga ç’është në të vërtetë. I paska fryrë shifrat. Mos i fry të metat kot!
12. kal., fig. Nxit a shtyj dikë kundër një tjetri me qëllim të keq. E kishin fryrë të tjerët.
13. kal., fig. E zemëroj, e inatos dikë. E fryu, ia solli në majë të hundës.
14. kal. Ysht, namatis. I frynin fëmijës (nuses).
15. jokal., bised. Iki me të shpejtë, ua mbath këmbëve. Fryu nga shtëpia (nga dera).
✱Sin.: mbush, ënjt, bymej, mbufat, ngop, urgus, shemb, mullos, majm, trash, tultoj, tulos, dhjam, ngjall, bullafiq, rrit, zmadhoj, zgjeroj, shtoj, nxit, zemëroj, inatos, buhavit, ysht, namatis.
♦ U dogj nga *kungulli e i fryn kosit (dikush). U dogj nga *qulli e i fryn kosit (dikush). I fryn (i bie) *borisë. Fryjnë *erërat (për dikë a për diçka) libr. I fryn *farkës (dikush). I fryn (i bie) *fyellit (kavallit) (dikush) tall. I fryn (i bie) *gajdes (dikush). I fryn (i bie) kavallit (*fyellit) (dikush) tall. Të fryn nga *këmbët (dikush). Të fryftë *nusëza! mallk. Fryn *pendët (dikush). Më fryu *sqetullat (dikush) keq. Fryj *sytë (për diçka). Nuk i fryn në *sy (dikujt). U fryn *urëve (dikush). I fryn (i çuçurit, i pëshpërit) në *vesh (dikujt). Më fryu (më ënjti) *zemrën (dikush a diçka). I fryn *zjarrit (dikush). Kthehet nga të fryjë *era (dikush). Kthen gunën nga të fryjë *era (dikush). Shkon nga të fryjë *era (dikush).

HARTOGRAF/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Përshkruaj ose paraqes diçka në formë harte; përpiloj një hartë; hartëshkruaj.

HUMORIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. I jap një ngjyrim humoristik diçkaje; e paraqes, interpretoj ose trajtoj një situatë, një tekst, një ngjarje apo një personazh në mënyrë humoristike. Humorizoi vendimet e mëparshme. Humorizon vetveten. Ai e humorizoi ngjarjen për të shmangur tensionin.

LËNDËZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ ÚAR kal. Materializoj, i jap karakter lëndor një ideje, ndjenje a dukurie të pakuptueshme, e paraqes si diçka të prekshme e konkrete; kund. çlëndëzoj. Ai lëndëzoi konceptin e drejtësisë përmes një simboli të fortë vizual.
✱Sin.: materializoj, sendëzoj.