FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AEROTERRORÍZ/ËM,~MI m. sh. ~MA, ~MAT Sulm terrorist me bomba nga ajri; bombardim me bomba a mjete të tjera luftarake-ajrore në një territor të banuar me njerëz civilë (në një qytet a në një vendbanim tjetër çfarëdo për të frikësuar, për të shqetësuar ose për të dëmtuar apo për të vrarë për qëllime politike, ideologjike, fetare etj. Aeroterrorizëm i paralajmëruar. Dënohet verbalisht aeroterrorizmi. Aeroterrorizëm me rrezikshmëri të lartë.

►ALARM/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Shqetësohem së tepërmi, frikësohem shumë për diçka që ndodh ose që mund a pritet të ndodhë, më prishet gjaku; vihem në alarm për të paralajmëruar një rrezik ose një ngjarje shqetësuese. Alarmohem për gjendjen (për shëndetin). Alarmohet kot fare. Autoritet u alarmuan.
2. pës. e ALARMÓJ. U alarmova sapo dëgjova sirenën. U alarmua opinioni publik.
✱Sin.: paralajmërohem, lajmërohem, shqetësohem, frikësohem, trembem.

ALARM/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Jap alarmin për një rrezik; paralajmëroj për një rrezik a ndonjë ngjarje të papritur që kërkon ndërhyrje të menjëhershme; lajmëroj me alarm. Alarmoj për rrezikun e përmbytjes. Alarmova gjithë lagjen. I alarmoi në mëngjes herët. Alarmuam zjarrfikësit. Alarmova për stuhinë e paralajmëruar.
2. E shqetësoj tepër dikë, i fut frikën me lajme të këqija; frikësoj, tremb dikë; shkaktoj ndjenjë frike ose shqetësimi, shkaktoj panik. Alarmoi gjithë familjen. Alarmova edhe fqinjët.
3. E bëj problem shqetësues edhe për të tjerët, e bëj alarm. E alarmoi policinë. Alarmoi qytetarët.
✱Sin.: paralajmëroj, lajmëroj, shqetësoj, frikësoj, tremb.

ALARMÚAR (i, e) mb. Që është vënë në alarm, që është shqetësuar nga paralajmërimi i një rreziku të papritur; që është mbushur me frikë, me shqetësim dhe me panik; që është paralajmëruar për rrezikun. Qytetarë të alarmuar. Zjarrfikësit e alarmuar arritën shpejt. Ushtarët e alarmuar zunë pritat.
✱Sin.: i paralajmëruar, i lajmëruar, i shqetësuar, i frikësuar, i trembur.

ÁRDHJ/E,~A_II f. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi i të ardhurit; veprimi kur vij. Ardhja e papritur (e shpejtë). Ardhja e ujit (e dritës). Ardhja e miqve. Ardhja e brumit (e tokës). Ardhja e turshisë. Ardhja në fuqi. Me ardhjen e tij. Vajtje e ardhje. Njoftoj (lajmëroj) ardhjen. Ardhje e paralajmëruar.
2. Veprimi sipas kuptimeve të foljes vij.
3. vjet. E ardhur₁.

DRU,~JA f. sh. ~, ~TË 1. Trung ose degë druri; pjesë e prerë nga trungu, nga degët ose nga rrënjët e drurëve a të pemëve, që përdoret për t'u djegur, për ndërtim etj. Dru e thatë (e njomë). Dru të prera (të çara, të sharruara). Dru të holla (të trasha, të gjata, të shkurtra). Dru ahu (dushku, shkoze, lisi). Fusha e druve. Makina e druve. Stivë drush. Një krah (një barrë) dru. Preu (çau) dru. Shkurtoi drutë. Ngarkon (shkarkon) drutë. U ndezën drutë. I hedh dru zjarrit. Një dru e shtrembër rrëzon (prish) gjithë stivën. (fj. u.). Bëj dru e digj, bëj hi e hiq. (fj. u.).
2. edhe fig. Shkop i trashë; hu, dajak, kopaçe. Drunjtë e gardhit. Drunjtë e qerres. Nguli një dru. E rrah me dru. Hëngri një dru të mirë. I dha (i hoqi) një dru. Kush ka tru, s’ha dru. (fj. u.).
3. Druri. Degët (rrënjët) e drusë. S’merr vesh druja. I vuri drunë derës. Druja në zjarr, vihet nga e mbara. (fj. u.). Sa gjethe ka druja – aq halle ka gruaja. (fj. u.).
♦ S’i bën drutë *të gjata (dikush). I do drutë *të shkurtra (dikush). Ashtu i do mushka drutë duhet bërë ashtu, sepse ashtu duhet; hapur, pa dredha; sipas kokës (i vënë) festen (dikujt). I gjeti mushka drutë keq. gjeti atë që kërkonte dikush, e pësoi siç e meritonte, mori përgjigjen a dënimin e duhur. Hëngri (mori) një dru (të mirë) (dikush) u rrah keq; u mund keq, humbi keqas (në një lojë, në një ndeshje, në një betejë etj.); hëngri dajak; hëngri kopaçe. I hedh dru zjarrit (dikush) e ndez më shumë sherrin, bën që marrëveshjet e grindjet ndërmjet dy vetave a dy palëve të acarohen më shumë; i hedh benzinë zjarrit; luan (trazon) urët; shtyn (shkrep, ngacmon) urët. I dha (i hoqi) një dru (një hu) të mirë (të shëndoshë) (dikujt) e rrahu keq a e qortoi rëndë; e mundi keqas, e theu për turp; i dha (i hoqi) një dajak të mirë; i dha (i hoqi) një hu të mirë; i hoqi një dredhë. I ka drutë *të thata (dikush). S’më lagen drutë nuk më prishet puna, nuk bëhem merak fare për diçka; s’e prish gjakun; s’e prish terezinë; aq më bën; s’më djersin veshi; nuk më prishet gjiza iron. bised. S’kish një dru të vriste miun (dikush) ishte shumë i varfër; s’kish zjarr në vatër; s’kishte ku të lidhte kokrrën e kripës. Merr dru e digj, merr hi e hiq iron. shih digj dru e hiq hi! iron. Pëlcet *gur e dru (dikush). Pret dru e shet ashkla (dikush) është tahmaqar e dorështrënguar, kërkon të nxjerrë sa më shumë fitime për vete; ka plot, por nuk të jep gjë. I pret drutë *shkurt (dikush). I pret drutë *të shkurtra (dikush). Shkurtoja drutë! (dikujt) mos ia zgjat më tej, preja shkurt (fjalët etj.). E shtroi (e shqepi, e zhdëpi, e ngordhi) në dru (dikë) e rrahu për vdekje; i theu dhëmbët; i nxori shkumë nga goja; e bëri për lemzë. I tregon drunë (dikujt) e kërcënon; e frikëson, duke e paralajmëruar për dhunë. I vuri drunë (dikujt) mospërf. e përzuri me të keq (nga shtëpia, nga një vend etj.); e përjashtoi (nga një organizatë, nga një mbledhje etj.); i vuri dajakun.

FJALËZÍ,~U m. sh. ~NJ, ~NJTË 1. Ai që ndjell a shkakton zi me fjalë; ndjellakeq. Fjalëzinjtë kishin paralajmëruar ndodhi të çuditshme.
2. Ai që i ka fjalët shumë të këqija e të rënda. Fjalëziut iu larguan të gjithë.

HAKËRRÚES,~I m. sh. ~, ~IT Ai që përpiqet t’i futë frikën dikujt me fjalë a me veprime, duke e paralajmëruar se do të përdorë mjete shtrënguese; ai që përbën një kërcënim, kërcënuesi, kanosësi.
✱Sin.: kërcënues, kanosës, frikësues.

HAKËRRÚES/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Ajo që përpiqet t’i futë frikën dikujt me fjalë a me veprime, duke e paralajmëruar se do të përdorë mjete shtrënguese; ajo që përbën një kërcënim, kërcënuese, kanosëse.
✱Sin.: kërcënuese, kanosëse, frikësues.

HATÁ,~JA f. sh. ~A, ~TË bised. 1. Fatkeqësi e madhe, kob; diçka shumë e keqe që ndodh (zakonisht për vdekje, vrasje, shkatërrime etj.); mynxyrë, kërdi. I ndodhi një hata. E gjeti (e zuri) hataja. Ç'qe kjo hata! Kishte paralajmëruar se do u bënte hatanë. Bëri hatanë bëri kërdinë; bëri namin. Me hata me pahir, me të keq. Sa një hata shumë i madh.
2. edhe fig. Tmerr. I futi hatanë. I hyri hataja.
3. si ndajf. Shumë. Ishte e bukur hata. I pëlqeu hata. Ishte i lodhur hata.
4. si ndajf., bised. Shumë mirë, mrekulli. E kaluan kohën hata. Punon hata. Hata fare!
✱Sin.: mynxyrë, fatkeqësi, kob, frikë, nam, kiamet, tmerr, zhurmë, shumë, tepër, mrekulli.
♦ Bëri hatanë (dikush) bised. 1. Vrau dikë a shkatërroi diçka të shtrenjtë; bëri një dëm të madh a solli një fatkeqësi; bëri kërdinë duke vrarë e duke prerë; bëri namin; bëri gurin e gjakut. 2. Bëri zhurmë të madhe sikur të kishte ndodhur diçka e tmerrshme; i zmadhon tej mase gjërat, i fryu; bëri kiametin. 3. (diçka). Më prishi shumë punë që nuk e kam dikë a diçka, më bëri dëm të madh që iku a që më mungon; më preu krahët. Hata e madhe fort! iron. shih punë e madhe fort! iron.

KAMBÁN/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Mjet i rëndë tingëllues në trajtën e një zileje, që ka brenda një gjuhëz të lëvizshme, nga goditjet e së cilës në këtë mjet dalin tinguj të fuqishëm me oshtimë. Kambana e kishës. Kambanat e Vatikanit. Tingëllima e kambanës.
2. Tingëllima me oshtimë që del nga goditjet e këtij mjeti. Bie (dëgjohet) kambana dëgjohet tingëllima e këtij mjeti.
3. fig. Paralajmërim a sinjal për një ndodhi të rëndësishme e të papritur. Është kambanë kushtrimi (alarmi). Kambana e fitores.
4. si mb. Që ka formën a trajtën e këtij mjeti tingëllues; që tingëllon a buçet fuqishëm si ky mjet; kambanor. Lule kambanë (bot.) lulekëmborë. Me zë kambanë (bised.).
✱Sin.: sinjal, tingëllimë, kambanor.
♦ I bie kambanës lëshoj kushtrimin; bëj thirrje me shqetësim a paralajmëroj haptas e me të madhe për diçka të keqe që do të ndodhë. I bie një kambane (dikush) thotë të njëjtën gjë, përsërit gjithnjë po atë mendim a po atë kërkesë; i bie fyellit në një vrimë. Po i bien kambanat (dikujt) është në prag të vdekjes a të dështimit të plotë; i ka ditët të numëruara (dikush). Ra kambana e vdekjes (për dikë a për diçka) i erdhi fundi; i erdhi shkatërrimi. Kambanë alarmi libr. mjet a mënyrë për të paralajmëruar diçka të rëndësishme, të rrezikshme, të ngutshme etj. Kambanë e prishur (e thyer) përb. njeri llafazan, që s’i pushon goja, që s’di ç’thotë e që i mërzit të tjerët; teneqe e shpuar. Vë kambanën (dikush) shih vë tellallin (dikush).

PARADODÍTSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që është i disa ditëve më parë; disaditësh. Shqetësim i paralajmëruar në takimin e paradoditshëm.

PARALAJMËRÚAR (i, e) mb. Që është paralajmëruar. Pandemi e paralajmëruar.
✱Sin.: i njoftuar, i sinjalizuar.

PËRSHKALLËZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur përshkallëzoj ose kur përshkallëzohet diçka.
2. Rrjedhimi kur përshkallëzoj ose kur përshkallëzohet diçka. Përshkallëzim i luftës në fronte të tjera. Përshkallëzim i mëtejshëm i luftimeve. Përshkallëzim i mundshëm (i paralajmëruar) i bombardimeve.
✱Sin.: shkallëzim, zgjerim, zmadhim.

SIRÉN/Ë,~A_I f. sh. ~A, ~AT Pajisje që lëshon tinguj të mprehtë e të vazhdueshëm dhe që përdoret si mjet për të dhënë alarmin, për të paralajmëruar ose për të njoftuar diçka. Sirenë e vjetër. Ranë sirenat për alarm. Sirena e lokomotivës së trenit po afrohej gjithnjë e më shumë. Sirena e alarmit mbushi gjithë qiellin. Ra sirena për të filluar pushimin e drekës.
♦ U bie sirenave të alarmit libr. shih jap kushtrimin.