FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BATÁLLËS,~E mb., bised. 1. I papunë, që sillet kot, që dredh zinxhirin. Burrë batallës.
2. si em. m. e f. Sipas kuptimit të mbiemrit.

LÍRË (i, e) mb. 1. Që gëzon liri, që nuk është i pushtuar, i shtypur a i shfrytëzuar, që nuk është i robëruar; i pavarur; i çliruar. Popull i lirë. Vend (shtet) i lirë. Krahinë (zonë) e lirë. Qytetar i lirë. Jetë e lirë.
2. Që nuk është i burgosur, i internuar ose i arrestuar. Ishte i lirë.
3. Që ka të drejtën a mundësinë të veprojë sipas dëshirës së vet; që sillet a vepron në mënyrë të natyrshme, pa druajtje e pa ndonjë shtrëngim. Njeri i lirë. Është i lirë të bëjë si të dojë. E ndjen veten të lirë në skenë.
4. Që është i lëshuar, që nuk mbahet i lidhur ose i mbyllur, që nuk pengohet. Qentë janë të lirë. Kuajt i lanë të lirë në kullotë.
5. edhe fig. Që nuk kufizohet, nuk pengohet a nuk ndalohet nga dikush a nga diçka. Kalim (shteg) i lirë. Zgjedhje të lira. Gjueti e lirë. Det i lirë pjesa e detit ku anijet mund të lundrojnë lirisht si në hapësira asnjanëse. Tregti (shitje) e lirë. Bisedë e lirë. Energji e lirë (fiz.). Pllenim i lirë (bot.). Kryqëzim i lirë i bimëve (bot.). Me sy të lirë pa përdorur mjete të tjera për të parë. Shkëmbim i lirë mendimesh. Rruga ishte e lirë. Hyrja është e lirë mund të hyjë kushdo pa pasur ftesë a biletë.
6. Që bëhet lehtë e pa ndonjë vështirësi; që nuk është ose nuk bëhet sipas disa rregullave a kërkesave të prera e të pandryshueshme; që mund të vendoset, të lëvizë a të ndryshojë sipas dëshirës e pa ndonjë kufizim. Frymëmarrje e lirë. Lëvizje të lira. Përkthim i lirë përkthim që nuk bëhet fjalë për fjalë sipas origjinalit. Gjuajtje e lirë (sport.) gjuajtje në futboll ose në basketboll, gjatë së cilës kundërshtari nuk ka të drejtë të sulmojë a të ndërhyjë. Lojtar i lirë (sport.) lojtar i vijës së mbrojtjes në lojën e futbollit, i cili nuk mbulon ndonjë lojtar të vijës së sulmit të skuadrës kundërshtare, por u vjen në ndihmë mbrojtësve të skuadrës së tij kur u ikën ndonjë sulmues për të shënuar gol. Mundje e lirë (sport.) mundje, gjatë së cilës ata që ndeshen kanë të drejtë të kapin kundërshtarin në çdo pjesë të trupit, t'i përdredhin gjymtyrët etj. deri sa të mposhtet ndonjëri prej tyre. Stil i lirë (sport.) stil noti në garat e shpejtësisë, ku notarët mund të notojnë në mënyra të ndryshme. Ushtrime me trup të lirë (sport.) ushtrime gjimnastikore që bëhen duke lëvizur pjesët e ndryshme të trupit në mënyra e në drejtime të ndryshme. Ushtar i lirë (shah.) ushtar në lojën e shahut, që nuk ka përpara në kolonën e tij ndonjë ushtar të anës kundërshtare. Togfjalësh i lirë (gjuh.). Theks i lirë (gjuh.). Rendi i lirë i fjalëve (gjuh.) vendosja e fjalëve në fjali jo sipas një rendi të caktuar e të pandryshueshëm. Varg i lirë (let.). Trup i lirë (fiz.) trup që lëviz në hapësirë kur vepron një forcë mbi të. Rënia e lirë e trupit (fiz.) rënia e një trupi nën veprimin e forcës tërheqëse të Tokës ose nën ndikimin e forcës së rëndesës.
7. edhe fig. I zbrazët, pa njeri a pa sende; që nuk është i zënë, që nuk përdoret nga ndokush e mund të shfrytëzohet nga ndokush tjetër a për diçka tjetër; që ka mbetur bosh dhe nuk është zënë ende nga dikush tjetër; ende i paplotësuar; kund. i zënë. Dhomë (shtëpi) e lirë. Kishte disa vende të lira në sallë. Hapësirë (fushë) e lirë. Karrige e lirë. Telefoni është i lirë. Para (mjete monetare) të lira (fin.). Vend i lirë në organikë.
8. Që nuk është i lidhur fort; që nuk është i shtrënguar ose që nuk është i puthitur sipas trupit a pas një pjese të tij; i gjerë; kund. i shtrënguar, i ngushtë. Rrip i lirë. Lidhje e lirë. I ka këpucët (rrobat) të lira.
9. Që nuk është i zënë me ndonjë punë a me diçka tjetër; kund. i zënë. Koha e lirë. Ditën e kam të lirë. Nuk kanë asnjë orë të lirë. Sot jam i lirë.
10. spec. Që nuk lëviz pjesë të tjera të një mekanizmi; që nuk lidhet a nuk bashkohet me ndonjë pjesë tjetër. Rrotë e lirë me dhëmbëza (mek.). Thekë të lira (bot.). Organ i lirë (bot.) organ që nuk është i ngjitur me trupin e një bime.
11. kim., fiz. Që nuk është në lidhje kimike me diçka tjetër; që është ndarë nga atomet duke u zhvendosur në hapësirën midis dy atomeve. Gaz (oksigjen, azot, squfur) i lirë. Elektron i lirë (fiz.).
12. Që kushton pak, që shitet me çmim të ulët; i vogël, i ulët (për çmimin); kund. i shtrenjtë. Prodhim (mall) i lirë. Këpucë të mira e të lira.
13. fig. Që nuk është i kursyer, që i lëshon fjalët pa u përmbajtur; kund. i shtrënguar, i shtrenjtë. I lirë në fjalë, i shtrënguar në hesap. (fj. u.).
14. si em. m. e f. Sipas kuptimeve_{1, 8, 12, 13} të mbiemrit.
✱Sin.: i pavarur, liriplotë, i çliruar, i lëshuar, i zgjidhur, i çlirët, i liruar, i shpenguar, i zbrazët, i pazënë, i qëruar, i çelur, i çelët, i hapur, i pashtrënguar, i lirshëm, i shkrehur, i shtendosur, i dëlirë, i zgjidhur, i paputhitur, i papunë, i pakufizuar, i padetyrueshëm, i vogël, i ulët, i pakursyer.
♦ Me *dorë të lirë. Gjeti (ka) *fushë të lirë (dikush). Gjeti *shesh të lirë (dikush). Ka *dorë të lirë (dikush). E ka dorën të lirë (dikush) është dorëlëshuar, nuk e kursen paranë; e jep a e lëshon lehtë diçka; kund. e ka dorën të shtrënguar. Ka dorë të lirë (dikush) nuk e pengon asgjë dhe askush, është i lirë të veprojë sipas dëshirës së vet për të bërë diçka, mund të veprojë si të dojë. I lë *dorë të lirë (dikujt). I lë *fushë të lirë (dikujt a diçkaje). I lë *rrugë (udhë) të lirë (dikujt a diçkaje). I la *shesh të lirë (dikujt a diçkaje). I lirë në *miell e i shtrenjtë në krunde (dikush). I lirë në *djathë e i shtrenjtë në hirrë (dikush).

LLANGÓS,~E mb. 1. Llafazan, fjalaman, fjalëmadh. Djalë llangos. Vajzë llangose.
2. Që leh e nuk të ha; i rrugës (për qen). Qen llangos.
3. fig., mospërf. Që bredh kot derë më derë; i papunë. Djalë llangos.
4. si em. m. e f. Sipas kuptimeve të mbiemrit.

NGELÍ mb., krahin. 1. Që i merr gjërat me nge, dembel; i ngeshëm; i papunë. Njeri ngeli.
2. si em. Ngetar. - Çfarë regjistron ky ngeli në atë bllok?

NGÉSH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që ka nge; që ka kohë të lirë për diçka; që nuk është i zënë me punë; kund. i pangeshëm. Njerëz të ngeshëm. Kalimtarë të ngeshëm. Dukej i ngeshëm. Kohë e ngeshme kohë e lirë. Mos prit të ngrihet, është i ngeshëm ai.
✱Sin.: i lirë, i ngehur, i papunë.

PAPÚNSH/ËM (i), ~ME (e) mb. I papunë. Perëndia të shpëtoftë nga njeriu i papunshëm. (fj. u.).

PAPÚNË (i, e) mb. 1. Që endet kot pa bërë asnjë punë, që nuk ka me se të merret, i ngeshëm. Njeri i papunë.
2. Që nuk është në marrëdhënie pune, që nuk ka ose nuk gjen dot punë për të siguruar mjetet e nevojshme për jetesë. Njerëz (punëtorë) të papunë.
3. I kotë, që nuk sjell ndonjë dobi a përfitim. Punë të papuna.
✱Sin.: i papunësuar, i ngeshëm, endacak.

PAPUNËSÍ,~A f. 1. Të ndenjurit kot, pa bërë asnjë punë. Papunësia është nëna e të gjitha të ligave. (fj. u.).
2. Mungesa e punës për punëtorët ose për punonjësit; pamundësia e tyre për të gjetur punë; gjendja e njerëzve të papunë; të qenët e shumë njerëzve pa punë. Kriza dhe papunësia. Rritet (shtohet) papunësia.

PAPUNËSÚAR (i, e) mb. Që nuk është i punësuar; i papunë; kund. i punësuar.

SHKÁLL/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Pajisje prej druri a prej metali, dy binarë të gjatë paralelë të mbërthyer shul, që përdoret për t’u ngjitur diku. Shkallë e gjatë (e shkurtër, e madhe, e vogël). Shkallë dyshe. Shkallë të lëvizshme. Shkallë me palosje. Shkallë druri. Shkallë metalike. Shkallë litari. Shkallët e zjarrfikësve. Një palë shkallë. Mbështet shkallën pas murit. Ngjitem me shkallë. Hipi në shkallë. Zbres nga shkalla. Rrëzohem (bie) nga shkallët. Shkallë litari (spec.) strukturë e krijuar me litarë që përdoret në alpinizëm apo në raste emergjencash.
2. kryes. sh. Strukturë e përbërë prej një radhë shkallaresh të palëvizshme prej guri, prej betoni a prej dërrasash, që ndodhen jashtë një ndërtese a brenda saj dhe që shërbejnë për t’u ngjitur e për të zbritur; hapësira që zë kjo pjesë në ndërtesë, bashkë me parmakët e me muret mbajtëse. Shkallë të larta (të ngushta, të gjera). Shkallë mermeri (guri, betoni, dërrasash). Parmaku (basamaku, muri) i shkallëve. Në krye (në fund) të shkallëve. Laj (lyej, fshij) shkallët. Ngjit (zbres) shkallët. Përdor shkallët, jo ashensorin. Shkallët e emergjencës. Shkallët e shërbimit.
3. kryes. sh. Varg shkallaresh që përdoren për të transportuar njerëz a sende. Shkallë elektrike. Shkallët e metrosë. Shkallë lëvizëse. Shkallët e aeroportit.
4. Hyrje e përbashkët në një kat të caktuar, që përfshin disa apartamente në një ndërtesë shumëkatëshe; përmb., bised. të gjitha apartamentet që ndodhen në këtë hyrje dhe njerëzit që banojnë në to. Shkalla e parë (e dytë...). Ndërtesë me tri shkallë. Shkallë me tri hyrje. Në cilën shkallë banon? Shkalla 2, apartamenti 4.
5. Struktura të vendosura në ndërtesa për t’u ulur njerëzit, shkallare. Shkallët e stadiumit (e amfiteatrit) u mbushën plot. Shkallët e tribunës. Shkalla e skelës. (vjet.) vend i shtruar në port, ku afrohen anijet. I zbres (i ngjit) shkallët dy e nga dy.
6. gjeogr. Udhë e përpjetë dhe e ngushtë në një grykë mali, që është si me shkallare; vend me shkëmbinj e me gurë të mëdhenj në një faqe mali. Shkalla e malit. Shkalla e Tujanit (e Priskës, e Mirakës, e Valshit). Kaluan nëpër shkallë.
7. Goditje a plagë e rëndë. I dhanë një shkallë ushtrisë rivale.
8. fig. Masë, madhësi; shtrirja e diçkaje, përpjesëtim; nivel. Në shkallë të gjerë. Në shkallë të ndryshme. Në shkallën e duhur. Në shkallë globale (kombëtare, ndërkombëtare, botërore). Në shkallë prefekture. Në një shkallë më të ulët (më të madhe, më të lartë). Deri në një farë shkalle. Shkalla e përhapjes. Shkalla e përgatitjes (e pjekurisë, e njohurive, e gatishmërisë, e zhvillimit, e ndikimit). Shkalla e ndërgjegjësimit. Shkalla e rrezikshmërisë (e fajësisë, e përgjegjësisë). Shkalla e vlerave. Shkalla e qëndrueshmërisë. Shkalla e ndriçimit. (spec.) niveli i ndriçimit në një sipërfaqe. Shkalla e fortësisë së mineraleve. (min.) niveli i rezistencës së një minerali. Shkalla e lagështisë. (spec.) niveli i përqendrimit të avujve të ujit në ajër. Shkalla e papunësisë (ek.) numri i individëve të papunë në raport me numrin e individëve të punësuar. Shkalla e gabimeve (kompj.) masa që tregon numrin e gabimeve që ndodhin në krahasim me numrin e përgjithshëm të operacioneve të përpunuara. E ngre diçka në një shkallë të re.
9. fig. Gjendje, pik, cak. E solli punën në atë shkallë, sa... Në ç’shkallë ka arritur puna? Si u katandis në këtë shkallë?
10. fig. Klasë; cilësi, kategori, grup, rend. Shkalla “Ylli i madh”. Shkalla e dekoratës. Gjykatë Administrative e Shkallës së Parë (së Dytë). Djegie e shkallës së parë (mjek). Veprime matematike të shkallës së parë (së dytë...). Fjali e nënrenditur e shkallës së parë (gjuh.) që lidhet drejtpërsëdrejti me fjalinë drejtuese. Shkalla e kualifikimit të mësuesve niveli i kualifikimit të mësuesve. Shkallët e kurrikulës nivelet e sistemit arsimor.
11. fig., vjet. Vendi i dikujt në shoqëri, gjendja e tij shoqërore, shtresë; dorë, rang. Shkallë shoqërore. U martua me një të shkallës së vet. Nga shkalla e lartë (e ulët). Nuk ishin të një shkalle. E ulën shkallën e lartë.
12. fig. Një varg elementesh homogjene që ndjekin njëra-tjetrën, shkallëzim; brez. Shkalla e ngjyrave. Shkallë njerëzish brez njerëzish të një moshe.
13. Një e thelluar te një send i ngurtë; e prerë tek flokët etj. Iu bë një shkallë sëpatës. U bëjnë deleve nga një shkallë në vesh. I preu flokët me shkallë.
14. spec. Vijë e ndarë në segmente të vogla e të barabarta, që shënojnë të zvogëluar disa herë e në përpjesëtime të caktuara gjatësinë e vërtetë të asaj që shënohet në një hartë, në një vizatim, në një skicë, në një rrafsh etj.; raporti ndërmjet distancës së vërtetë dhe zvogëlimit të saj në hartë, në vizatim etj. Shkallë grafike. Shkallë e vogël (e mesme, e madhe). Shkallë numerike. Shkallë hartografike. Shkalla 1:50000. Zvogëloj (zmadhoj) shkallën.
15. spec. Tërësia e vijave ndarëse dhe e shifrave përkatëse të shënuara në fushën e një vegle a të një aparati matës analog ose digjital, shkallëzim. Shkalla e termometrit. Shkallë milimetrike. Shkalla e një aparati. Shkallët e vizores llogaritëse.
16. muz. Një interval muzikor, që përfshin zakonisht një oktavë. Shkallë muzikore (melodike, harmonike). Shkallë kromatike minore (maxhore).
17. Laku i samarit, shkallare. Vuri këmbën në shkallë.
18. Furkaçe, ngarkaçe. Vëri shkallën!
19. Njësi matëse, gradë. Të nxehtët arriti tridhjetë e shtatë shkallë. Ishin në 46 shkallë gjerësi gjeografike. Shkallë Merkali (Rihter) njësi për matjen e forcës së tërmetit.
20. gjuh. Kategori gramatikore e mbiemrave cilësorë dhe e disa ndajfoljeve, që tregon masën e shfaqjes së cilësisë a të tiparit të shënuar prej tyre. Shkalla pohore (krahasore, sipërore). Shkallët e mbiemrit.
21. mat. Treguesi më i madh i fuqisë të së panjohurës në një ekuacion ose i ndryshores në një polinom, gradë. Shkalla e një ekuacioni (e një polinomi). Ekuacion i shkallës së parë (së dytë).
✱Sin.: kapërcyell, hyrje, përmasë, kufi, talë, gradë, lloj, gradim, fazë, radhë, rang, vend, titull, shtresë, dorë, sërë, shkallëzim, nënndarje, brez, kllapë, shkallinë, shkallore, shkallëz, lak, çallatë, e prerë, qokë, hipës, këmbës, këmbëse, shkop.
♦ Aq i arrijnë shkallët (dikujt) aq i ka mundësitë ose aftësitë, nuk bën dot më shumë se aq, nuk është fort i aftë, s’është i zoti për më tepër, mos i kërko më shumë; aq i ha krahu; aq i hedh dyfeku mospërf.; kaq e ka hapin (çapin) (dikush); aq e ka vrapin; kaq e ka frymën. Ra nga shkallët (dikush). 1. Humbi pozitën e lartë shtetërore a shoqërore që kishte; ra (zbriti) nga fiku. 2. Pësoi një dëm a një fatkeqësi të rëndë, e gjeti një e keqe e madhe. I heq shkallët (dikujt) i krijoj një gjendje të vështirë për ta dëmtuar; e lë pa mbështetje e pa përkrahje. Ngjit nga dy shkallë përnjëherë (dikush) shaka. nxitohet shumë, nuk ka durim e nuk e merr shtruar diçka; do që ta mbarojë një punë shpejt e pa vepruar si duhet; i bën gjërat me ngut dhe rrezikon veten; merr nga dhjetë sërë krahin.; e kapërcen kafshatën pa e përtypur; i hipën gomarit pa samar keq.; kund. i ngjit shkallët një nga një. I ngjit shkallët një nga një i marr punët shtruar, jam i matur e i kujdesshëm në të folur e në të vepruar; nuk ngutem; bëj karrierë shkallë-shkallë, përparoj ngadalë, por i sigurt. I ngjit shkallët me rend (dikush) shih i ngjit shkallët një nga një (dikush). Ngjitet (edhe) pa shkallë (dikush) është shumë i shkathët, i zgjuar e dinak; i kapërcen vështirësitë me zgjuarsi e me dredhi dhe bën përpara; bën lart edhe pa mjetet e nevojshme. Në shkallë të gjerë (libr.) në përpjesëtime të mëdha, me shtrirje të hapët, gjerësisht; në masë të madhe.

VETËPUNËS/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR vetv. 1. Gjej punë vetë; gjej punë për vete. Është i vetëpunësuar. U vetëpunësua në një kompani. Ishte i papunë, por tani është vetëpunësuar.
2. Punoj në pronën time (prodhuese ose shërbyese), punoj për vete, jo për dikë tjetër dhe paguaj detyrimet ligjore ndaj shtetit nga të ardhurat e fituara nga veprimtaria ekonomike. Është vetëpunësuar në pronën (fermën) e tij.