FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABSOLÚT,~E mb. 1. Që është i pavarur dhe i pandryshueshëm, që është i përhershëm, që nuk kushtëzohet nga diçka tjetër, që është diçka që ekziston ose qëndron më vete ose vetvetiu, që nuk krahasohet me diçka tjetër; kund. relativ. Shifër absolute. Madhësi absolute. Vlerë absolute. Ide absolute (filoz.). Fryma absolute. Identiteti absolut. Mosha absolute (gjeol.). Shkalla sipërore absolute (gjuh.). Shpejtësi absolute (fiz.). Lartësi absolute. Mbretëri absolute. Autokraci absolute. Pushtet absolut.
2. Që është i plotë e tërësor, që nuk varet nga rrethana a kushte, që nuk ka asnjë përjashtim a kufizim. Epërsi absolute. Njësimësi absolute. Qetësi absolute. Liri absolute. Drejtësi absolute. Mungesë (pamundësi) absolute. Temperaturë absolute (fiz.). Amnezi absolute (mjek.). Kampion absolut (sport.) sportist që ka fituar mbi kundërshtarët e tjerë në ndeshjet e një lloji të caktuar sporti. Zero absolute (fiz.). Shumicë absolute shumicë që e kalon gjysmën e tërësisë së numëruar, shumicë dërrmuese.
3. Që është i sigurt, i qartë, i padyshimtë, i prerë, i padiskutueshëm ose i pakontestueshëm; që nuk lëshon pe. Gjykim absolut. E vërteta absolute (filoz.). Substanca absolute (filoz.). Logjikë absolute. Vendim absolut. Nevojë absolute. Në mënyrë absolute.
4. Që nuk zbaton asnjë ligj, që nuk njeh asnjë kufizim, që ushtron pushtet të plotë, që e mban në dorë gjithë pushtetin; tiranik, despotik. Mbretëri absolute. Pushtet absolut. Sundim absolut. Mbret absolut. Sundimtar absolut.
5. gjuh. Që është i pavarur nga pjesët e tjera të fjalisë, që qëndron më vete. Ndërtim sintaksor absolut.
✱Sin.: i plotë, i tërësishëm, i sigurt, i palëkundur, i pakushtëzuar, i padyshimtë, i pakufizueshëm, tiranik, despotik, autokratik.

ABSOLUTIZÚAR (i, e) mb., libr. Që është absolutizuar, që është i pakundërshtueshëm, i pandryshueshëm ose që është i ngritur në një rrafsh absolut. Regjim i absolutizuar. Pushtet i absolutizuar. Vendim i absolutizuar. Qëndrim i absolutizuar. Parim i absolutizuar. E vërteta e absolutizuar. Normë (zakon, koncept) i absolutizuar.
✱Sin.: i plotë, i tërësishëm, i pakushtëzuar, i pakufizuar, i pakufizueshëm, i padiskutueshëm, tiranik, despotik, autokratik.

BESNIKËRÍ,~A f. 1. Të qenët besnik, vetia e njeriut besnik; ndjenjë e qëndrueshme e dashurisë për dikë; qëndrueshmëri e patundur në marrëdhëniet dhe në lidhjet me dikë, devotshmëri. Besnikëri e madhe (e patundur, e pakufishme, e pafund). Besnikëria ndaj atdheut (ndaj popullit). Besnikëria e shokut (e bashkëshortëve, e burrit, e gruas). Provë besnikërie. Mungesë besnikërie. Mbroj me besnikëri. Nuk shpërblehet besnikëria me të keq. (fj. u.).
2. Qëndrim i pandryshueshëm kundrejt një ideje, një bindjeje etj.; ndershmëri. Besnikëria ndaj idealeve të lirisë. Ndjek me besnikëri bindjet e tij.
3. Përputhje e plotë me të vërtetën ose me faktet; përpikëri kur riprodhojmë ose kur zbatojmë diçka. Përkthej (përshkruaj, kopjoj) me besnikëri. Luan me besnikëri një pjesë muzikore. Zbatoj me besnikëri (një projekt).

FIKS,~E mb. I caktuar me përpikëri; që nuk mund të ndryshohet, që nuk luan; i palëvizshëm; i prerë. Çmime fikse. Marr pagesë fikse.
✱Sin.: i palëvizshëm, i pandryshueshëm, i prerë.

FLEKTÍV,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ndajshtesë trajtëformuese që i jep fjalës një kuptim të caktuar gramatikor. Flektivë të ndryshueshëm (të pandryshueshëm).

KONSTÁNT,~E mb., libr. I qëndrueshëm, i pandryshueshëm; i njëllojshëm. Të qenët konstant. Gjendje konstante.

LÍRË (i, e) mb. 1. Që gëzon liri, që nuk është i pushtuar, i shtypur a i shfrytëzuar, që nuk është i robëruar; i pavarur; i çliruar. Popull i lirë. Vend (shtet) i lirë. Krahinë (zonë) e lirë. Qytetar i lirë. Jetë e lirë.
2. Që nuk është i burgosur, i internuar ose i arrestuar. Ishte i lirë.
3. Që ka të drejtën a mundësinë të veprojë sipas dëshirës së vet; që sillet a vepron në mënyrë të natyrshme, pa druajtje e pa ndonjë shtrëngim. Njeri i lirë. Është i lirë të bëjë si të dojë. E ndjen veten të lirë në skenë.
4. Që është i lëshuar, që nuk mbahet i lidhur ose i mbyllur, që nuk pengohet. Qentë janë të lirë. Kuajt i lanë të lirë në kullotë.
5. edhe fig. Që nuk kufizohet, nuk pengohet a nuk ndalohet nga dikush a nga diçka. Kalim (shteg) i lirë. Zgjedhje të lira. Gjueti e lirë. Det i lirë pjesa e detit ku anijet mund të lundrojnë lirisht si në hapësira asnjanëse. Tregti (shitje) e lirë. Bisedë e lirë. Energji e lirë (fiz.). Pllenim i lirë (bot.). Kryqëzim i lirë i bimëve (bot.). Me sy të lirë pa përdorur mjete të tjera për të parë. Shkëmbim i lirë mendimesh. Rruga ishte e lirë. Hyrja është e lirë mund të hyjë kushdo pa pasur ftesë a biletë.
6. Që bëhet lehtë e pa ndonjë vështirësi; që nuk është ose nuk bëhet sipas disa rregullave a kërkesave të prera e të pandryshueshme; që mund të vendoset, të lëvizë a të ndryshojë sipas dëshirës e pa ndonjë kufizim. Frymëmarrje e lirë. Lëvizje të lira. Përkthim i lirë përkthim që nuk bëhet fjalë për fjalë sipas origjinalit. Gjuajtje e lirë (sport.) gjuajtje në futboll ose në basketboll, gjatë së cilës kundërshtari nuk ka të drejtë të sulmojë a të ndërhyjë. Lojtar i lirë (sport.) lojtar i vijës së mbrojtjes në lojën e futbollit, i cili nuk mbulon ndonjë lojtar të vijës së sulmit të skuadrës kundërshtare, por u vjen në ndihmë mbrojtësve të skuadrës së tij kur u ikën ndonjë sulmues për të shënuar gol. Mundje e lirë (sport.) mundje, gjatë së cilës ata që ndeshen kanë të drejtë të kapin kundërshtarin në çdo pjesë të trupit, t'i përdredhin gjymtyrët etj. deri sa të mposhtet ndonjëri prej tyre. Stil i lirë (sport.) stil noti në garat e shpejtësisë, ku notarët mund të notojnë në mënyra të ndryshme. Ushtrime me trup të lirë (sport.) ushtrime gjimnastikore që bëhen duke lëvizur pjesët e ndryshme të trupit në mënyra e në drejtime të ndryshme. Ushtar i lirë (shah.) ushtar në lojën e shahut, që nuk ka përpara në kolonën e tij ndonjë ushtar të anës kundërshtare. Togfjalësh i lirë (gjuh.). Theks i lirë (gjuh.). Rendi i lirë i fjalëve (gjuh.) vendosja e fjalëve në fjali jo sipas një rendi të caktuar e të pandryshueshëm. Varg i lirë (let.). Trup i lirë (fiz.) trup që lëviz në hapësirë kur vepron një forcë mbi të. Rënia e lirë e trupit (fiz.) rënia e një trupi nën veprimin e forcës tërheqëse të Tokës ose nën ndikimin e forcës së rëndesës.
7. edhe fig. I zbrazët, pa njeri a pa sende; që nuk është i zënë, që nuk përdoret nga ndokush e mund të shfrytëzohet nga ndokush tjetër a për diçka tjetër; që ka mbetur bosh dhe nuk është zënë ende nga dikush tjetër; ende i paplotësuar; kund. i zënë. Dhomë (shtëpi) e lirë. Kishte disa vende të lira në sallë. Hapësirë (fushë) e lirë. Karrige e lirë. Telefoni është i lirë. Para (mjete monetare) të lira (fin.). Vend i lirë në organikë.
8. Që nuk është i lidhur fort; që nuk është i shtrënguar ose që nuk është i puthitur sipas trupit a pas një pjese të tij; i gjerë; kund. i shtrënguar, i ngushtë. Rrip i lirë. Lidhje e lirë. I ka këpucët (rrobat) të lira.
9. Që nuk është i zënë me ndonjë punë a me diçka tjetër; kund. i zënë. Koha e lirë. Ditën e kam të lirë. Nuk kanë asnjë orë të lirë. Sot jam i lirë.
10. spec. Që nuk lëviz pjesë të tjera të një mekanizmi; që nuk lidhet a nuk bashkohet me ndonjë pjesë tjetër. Rrotë e lirë me dhëmbëza (mek.). Thekë të lira (bot.). Organ i lirë (bot.) organ që nuk është i ngjitur me trupin e një bime.
11. kim., fiz. Që nuk është në lidhje kimike me diçka tjetër; që është ndarë nga atomet duke u zhvendosur në hapësirën midis dy atomeve. Gaz (oksigjen, azot, squfur) i lirë. Elektron i lirë (fiz.).
12. Që kushton pak, që shitet me çmim të ulët; i vogël, i ulët (për çmimin); kund. i shtrenjtë. Prodhim (mall) i lirë. Këpucë të mira e të lira.
13. fig. Që nuk është i kursyer, që i lëshon fjalët pa u përmbajtur; kund. i shtrënguar, i shtrenjtë. I lirë në fjalë, i shtrënguar në hesap. (fj. u.).
14. si em. m. e f. Sipas kuptimeve_{1, 8, 12, 13} të mbiemrit.
✱Sin.: i pavarur, liriplotë, i çliruar, i lëshuar, i zgjidhur, i çlirët, i liruar, i shpenguar, i zbrazët, i pazënë, i qëruar, i çelur, i çelët, i hapur, i pashtrënguar, i lirshëm, i shkrehur, i shtendosur, i dëlirë, i zgjidhur, i paputhitur, i papunë, i pakufizuar, i padetyrueshëm, i vogël, i ulët, i pakursyer.
♦ Me *dorë të lirë. Gjeti (ka) *fushë të lirë (dikush). Gjeti *shesh të lirë (dikush). Ka *dorë të lirë (dikush). E ka dorën të lirë (dikush) është dorëlëshuar, nuk e kursen paranë; e jep a e lëshon lehtë diçka; kund. e ka dorën të shtrënguar. Ka dorë të lirë (dikush) nuk e pengon asgjë dhe askush, është i lirë të veprojë sipas dëshirës së vet për të bërë diçka, mund të veprojë si të dojë. I lë *dorë të lirë (dikujt). I lë *fushë të lirë (dikujt a diçkaje). I lë *rrugë (udhë) të lirë (dikujt a diçkaje). I la *shesh të lirë (dikujt a diçkaje). I lirë në *miell e i shtrenjtë në krunde (dikush). I lirë në *djathë e i shtrenjtë në hirrë (dikush).

NDRYSHÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që mund të ndryshohet, që mund të pësojë ndryshime; që ndryshon vazhdimisht, që kalon nga një gjendje, sasi a cilësi në një tjetër; kund. i pandryshueshëm. Kapital i ndryshueshëm. ek. pjesa e kapitalit që shkon për të paguar fuqinë punëtore. Rrymë e ndryshueshme. elektr. rrymë elektrike, e cila e ndryshon drejtimin dhe forcën në mënyrë të caktuar herë pas here. Madhësi e ndryshueshme. mat. madhësi e cila merr vlera të ndryshme sipas kushteve të problemit. Çmim i ndryshueshëm sipas akteve nënligjore. Profil i ndryshueshëm. Marzh i ndryshueshëm.
2. gjuh. Që merr tregues të ndryshëm morfologjikë (mbaresa) për të shprehur kategorinë gramatikore (gjininë, numrin, rasën, vetën, kohën e mënyrën); kund. i pandryshueshëm. Pjesët e ndryshueshme të ligjëratës.
✱Sin.: i cenueshëm, i ndërrueshëm, i tjetërsueshëm, i larmë, i shndërrueshëm, i eptueshëm.

NGULTËSÍ,~A f., libr. Cilësia e të qenët i pandryshueshëm; këmbëngulje, qëndrueshmëri.

NGÚLËT (i, e) mb. 1. Që rri në një vend pa lëvizur; kund. i pangulët. Yll i ngulët. Bosht i ngulët.
2. Që është i përpjetë. Shpat i ngulët. Terren i ngulët.
3. fig. I përqendruar në një pikë a në një vend (për vështrimin). Shikim (vështrim) i ngulët.
4. fig. Që është i qëndrueshëm për një kohë të gjatë, që nuk ndryshon, i patundur. Besim (mendim) i ngulët. Dije të ngulëta. Rregulla të ngulëta.
5. Që bëhet duke u përqendruar për një kohë të gjatë në diçka; që është këmbëngulës në diçka. Me punë të ngulët. Studiues i ngulët.
✱Sin.: i ngulur, i palëvizshëm, i përqendruar, i qëndrueshëm, i pandryshueshëm, i patundshëm, i ngulshëm, ngulmues, i patundur, i ngulmët, i përhershëm, këmbëngulës, i vullnetshëm, i zellshëm.

NGÚRTË (i, e) mb. 1. fiz. Që ruan të pandryshueshme trajtën dhe përmasat për shkak të lidhjes së ngushtë midis molekulave të veta dhe që nuk merr trajtën e enës ku shtihet si lëngjet, as nuk shpërndahet si gazet. Trup i ngurtë. Lëndë të ngurta. Në gjendje të ngurtë.
2. Që është i fortë e i paepshëm si guri; që nuk është i butë a elastik. Brumë i ngurtë. Pëlhurë e ngurtë. Gjinj të ngurtë. Lopë e ngurtë lopë që i ka gjinjtë të fortë në të mjelë. Bëhet i ngurtë.
3. fig. Që ngul këmbë në qëndrimin e vet a në bindjet e veta dhe nuk pranon të bëjë asnjë lëshim ose ndryshim sipas kushteve a rrethanave; që kërkon zbatim të rreptë pa asnjë shmangie ose ndryshim, i pandryshueshëm. Njeri i ngurtë. Qëndrim i ngurtë. Pikëpamje të ngurta. Normë e ngurtë. Metoda të ngurta.
✱Sin.: i gurtë, gur, i ngrirë, i fortë, shkëmb, i thatë, i pandryshueshëm, i pandjeshëm, i ftohtë, i akullt, i thyeshëm, i xhamtë, i hupët, i paepshëm, i shtangur, gërdec.

NGURTËSÚAR (i, e) mb. 1. Që është bërë i ngurtë; që ka humbur butësinë ose elasticitetin; kund. i çngurtësuar. Lëndë e ngurtësuar. Mbeturina të ngurtësuara.
2. fig. Që ka humbur aftësinë për t’u ndryshuar ose zhvilluar më tej lirisht; i ngurtë. Teori e ngurtësuar. Trajtë e ngurtësuar.
✱Sin.: i fortësuar, i forcuar, i ngrirë, i ngurosur, i brirëzuar, i xhamëzuar, i shtangur, i akulluar, i ngurtë, i pandryshueshëm.

NJËLLOJSHMËRÍ,~A f., libr. 1. Të qenët njëlloj ose fare a shumë i ngjashëm me një tjetër, të qenët si ai; të qenët i një fare a i të njëjtit lloj. Njëllojshmëria e lëndëve të para. Njëllojshmëria e pikëpamjeve (e ideve). Njëllojshmëria e formave të punës.
2. Të qenët po ai, të qenët i pandryshueshëm a i qëndrueshëm, të qenët i njëjtë. Njëllojshmëria e temperaturës. Ngjashmëri nuk do të thotë njëllojshmëri.
✱Sin.: njëllojtësi, njësojshmëri, njënjëshmëri.

PAAPELÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb., drejt. Që nuk mund të rishqyrtohet e të ndryshohet nga një gjykatë më e lartë, i prerë, përfundimtar, i pandryshueshëm; kund. i apelueshëm. Vendim i paapelueshëm.
✱Sin.: i padiktueshëm, i prerë, përfundimtar, i pandryshueshëm.

PACENÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që nuk mund të cenohet nga askush; i paprekshëm; kund. i cenueshëm. Vend i pacenueshëm. Pronë e pacenueshme. Të drejta të pacenueshme.
2. drejt. Që nuk mund të ndryshohet, i vendosur përfundimisht, i pandryshueshëm. Vendim i pacenueshëm.
✱Sin.: i paprekshëm, i pashkelshëm, i padhunueshëm, i plotë, i pandryshueshëm, i vendosur.

PAEPTÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb., gjuh. Që nuk eptohet, që nuk është i eptueshëm, i pandryshueshëm.

PALAKÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që nuk mund të kthehet a të përkulet si lak, që nuk epet; kund. i lakueshëm. Tel i palakueshëm. Dërrasë e palakueshme.
2. gjuh. Që nuk ndryshon sipas trajtave në rasë, në numër dhe në gjini, jo i lakueshëm; kund. i lakueshëm. Emër i palakueshëm. Pjesët e palakueshme të ligjëratës.
✱Sin.: i papërkulshëm, i paharkueshëm, i paepshëm, i sertë, i pandryshueshëm.

PALÚAJTSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që nuk mund të luajë nga vendi; që nuk mund ta lëvizësh nga vendi ku është; kund. i luajtshëm. Trup i paluajtshëm.
2. drejt. Që përfshin tokën dhe ndërtesat si pronë a si pasuri e dikujt; i patundshëm; kund. i luajtshëm. Pasuri e paluajtshme.
3. fig. Që nuk ndryshon qëndrim; që mbetet i pandryshueshëm pasi është përcaktuar një herë, i palëkundshëm; kund. i luajtshëm. Njeri i paluajtshëm. Tezë e paluajtshme. Parim i paluajtshëm.

PALËVÍZSH/ËM (i), ~ME (e) mb. 1. Që nuk lëviz; që nuk mund të lëvizë; që nuk mund ta lëvizësh; kund. i lëvizshëm. Trup i palëvizshëm. Karrige të palëvizshme. Pikë e palëvizshme. Ujë i palëvizshëm. Me sy (me shikim) të palëvizshëm.
2. Që e ruan njësoj masën, sasinë, vlerën a cilësinë që ka; që nuk rritet a nuk zvogëlohet; i pandryshueshëm; i qëndrueshëm; kund. i ndryshueshëm. Masë e palëvizshme. Nivel i palëvizshëm. Çmime të palëvizshme.
3. fig. Që nuk mund ta ndryshosh, i prerë, i caktuar; kund. i lëvizshëm. Afat i palëvizshëm.
✱Sin.: i paluajtshëm, i patundshëm, i mbërthyer, i lidhur, statik, i pandryshueshëm, i qëndrueshëm, i prerë, i caktuar.

PANDRYSHUESHMËRÍ,~A f., libr. Të qenët i pandryshueshëm; vetia e diçkaje që është e pandryshueshme; kund. ndryshueshmëri. Pandryshueshmëria e kushteve.
✱Sin.: patjetërsueshmëri, qëndrueshmëri, palëvizshmëri, njëllojshmëri.