FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BREZ,~I m. sh. ~A, ~AT 1. Rrip i gjerë e i gjatë prej leshi, prej pambuku etj., që përdoret në disa krahina për ta ngjeshur në mes, duke e mbështjellë disa herë rreth e rreth; rrip i gjerë prej lëkure, prej metali etj., që ngjishet në mes e shërben për të mbajtur fishekë a armë, për stoli etj. Brez pambuku (mëndafshi, meshini). Brez i argjendtë. Brez burrash (grash). Brezi i martesës (etnogr.). Brezi i fishekëve (i armëve). Armët e brezit armë të vogla (si koburja, thika etj.), që mbahen në brez. Ngjesh (shtrëngoj) brezin. Zgjidh brezin. Mikja me shami pas brezi, / Zemrën flakë seç ma ndezi. (folk.). Kush vete me lugë në brez, me zahmet rri në trapezë. (fj. u.). Revolja i ka lezet brezit të trimit. (fj. u.). Mos e lësho brezin zvarrë. (fj. u.).
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta në fushën e sportit etj. Brez i bardhë (sport.) brez i sportistit të shkallës më të ulët në xhudo a në karate. Brez i kuq (sport.) brez i mjeshtrit të madh i arteve marciale. Brez sigurimi rrip që ngjeshin punëtorët në mes dhe që e lidhin te një mbajtëse e sigurt kur bëjnë punime në vende të larta; rrip që lidhin udhëtarët në automjete, aeroplanë etj. për të shmangur dëmtime fizike në rast rreziku. Brezi i shpëtimit rrip i gjerë prej gome që fryhet e ngjishet në mes dhe që shërben për të shpëtuar njeriun nga mbytja në ujë. Brez i zi (sport.) brez i sportistit të shkallës më të lartë në xhudo a në karate.
3. Rrip i gjatë e i gjerë, zakonisht i leshtë, me të cilin lidhim fëmijën në djep; ndrizë, dizgje. E lidhi (fëmijën) me brez.
4. Mes_2,3. Deri në brez. Brezi i duhanit gjethet e duhanit që mblidhen gjatë një vjeljeje, fletët e një dore. Lidh brezin me shami. Ngjesh në brez. Një brez njeriu i lartë.
5. Pjesë e diçkaje (e një sipërfaqeje etj.) që ka trajtë të zgjatur e të kufizuar dhe që dallohet nga e tëra; hapësirë në trajtë rripi. Brez pyjor (kodrinor). Brez kufitar. Brez mbrojtës. Brez i bleruar. Brez i kuq (i zi, i bardhë). Brez toke. Brez resh. Brez drite shirit drite në mjedis të errët. Një brez me bojë. Brezi i uljes (i ngritjes) rrip me gjatësi të caktuar brenda aeroportit ose brenda fushës së aviacionit për uljen a për ngritjen e avionëve. Brezi i sulmit (brezi i kalitjes) (usht.) vend i pajisur me gardhe, me gropa, me tarabë, me llogore etj., ku zhvillohet stërvitja ushtarake e nxënësve në shkolla, e ushtarëve në reparte etj. Ujitje me brez. Dele me brez. Kishte rënë një brez borë.
6. Dru i gjatë a shtresë betoni që vihet përgjatë murit me qerpiç, me gurë ose me tulla, për ta lidhur ose për ta forcuar. Brezi i poshtëm (i sipërm). Brez muri. Brez hekuri (betoni). Breza kundër tërmetit. Drurë për breza. Mur me breza.
7. gjeogr. Pjesë e sipërfaqes së Tokës ndërmjet dy paralelesh ose dy meridianësh; zonë e Tokës që kufizohet nga paralele të caktuara dhe që dallohet prej zonave të tjera nga ndryshime të klimës, të bimësisë etj. Brez gjeografik. Brezi i ftohtë (i ngrohtë, i nxehtë, mesatar). Brezi arktik. Brezi tropikal. Brezi i borës.
8. Tërësia e të lindurve të një gjaku kundrejt të parëve të përbashkët; tërësia e njerëzve, që kanë pak a shumë një moshë, përkundrejt paraardhësve e pasardhësve të tyre; njerëzit e një moshe a me moshë të afërt, që jetojnë në të njëjtën kohë ose që lidhen nga veprimtaria e përbashkët, që kanë qëllime të përbashkëta etj.; brezni. Brezi i parë (i dytë, i tretë). Brezi i ri (i vjetër). Breza të gjakut (etnogr.) pasardhës nga ana e babait. Breza të gjinive (etnogr.) pasardhës nga ana e nënës. Brezat e kaluar (e ardhshëm). Breza luftëtarësh. Brezat e pasluftës. Gjatë disa brezave. Beja e rreme të ndjek gjer më shtatë breza. (fj. u.).
✱Sin.: rrip, brezar, shokë, qemer, ndrizë, dizgje, baç, çimboskë, retër, bel, ndërmjet, përmjet, rrip, rriponjë, shirit, rripëtirë, vilar, vilazë, shokë, tërthorëse, boshtivan, brezare, zonë, krahinë, vend, rajon, trevë, brezni, bark, moshë, thark, leni, pot, korë.
♦ U bë brez (dikush) u dobësua shumë, u tha fare, u tret; u bë kockë e lëkurë (dikush); u bë cironkë (dikush); u bë çengel (dikush); u bë kërrabë (dikush). M’u bë *pallaskë pas brezit (dikush). Brez pas brezi që në kohë të lashta e pa ndërprerje; nga njëri brez në tjetrin; nga brezi në brez; atë pas ati; babë pas babe; bark pas barku; djalë pas djali; bir pas biri; djep pas djepi; gjysh pas gjyshi; gjysh stërgjyshi; rrënjë pas rrënje. Nga brezi në brez vazhdimisht, pa ndërprerje, në rrjedhë të pandërprerë (për trashëgimi kulturore etj.); brez pas brezi. Brezi i qiellit astr. ylberi; shoka e kumbarës krahin. Brezi i zonjës astr. ylberi; brezi i qiellit astr.; shoka e kumbarës krahin. Hedh një brez (një shtresë) ha pak, sa thyej urinë; zë fundin e barkut. E heq brezin *zvarrë (dikush) keq. E ka barkun pa brez (dikush) ha shumë, s’ka kufi në të ngrënë, s’ngopet kurrë; s’i mbushet barku (dikujt). I ka *të shtatat në brez. Lëshon brezin (i pari) (dikush). 1. Jep shkak për grindje, hap sherr; është gati të ndeshet me dikë; kërkon gjemb për këmbë; kërkon këmbë për gjemb. 2. Bën lëshime; tërhiqet; i bën (i lëshon, i hap) rrugë (dikujt). Me *lugë në brez keq. Me *peshqir në brez keq. Rri me *duar në brez (në ijë, në mes, në gji, në xhepa) (dikush). Ia shkel brezin (dikujt) i përgjigjet ngacmimit për sherr, hyn në grindje me dikë që do të zihet; e kërkon edhe vetë shkakun për t’u grindur. Me *shpatë në brez keq. Shpëtoi me *kulaç pas brezi (dikush). Shtrëngoj brezin mblidhem e detyrohem të jetoj me më pak mjete e më keq, shpenzoj më pak para dhe rroj në kushte më të vështira; përpiqem të duroj e të përballoj skamjen duke kursyer shumë; shtrëngoj rripin; e mbledh (e rrudh) dorën; e shtrëngoj dorën. Vë (vesh, ngjesh) dy breza (dikush) bëhet burrë, burrërohet, piqet e hyn në rrethin e burrave. E zbraz *koburen që në brez (dikush) tall.

DÍM/ËR,~RI m. sh. ~RA, ~RAT 1. Stina e katërt dhe më e ftohtë e vitit, që vjen pas vjeshtës (në gjysmërruzullin verior fillon me 22 dhjetor e mbaron me 21 mars); kund. verë; behar. Dimër i ftohtë (i butë, i egër, i ashpër). Dimër i gjatë. Dimër me dëborë. Këtë dimër. Tërë dimrin. Në dimër. Në mes të dimrit. Para (pas) dimrit. Stina e dimrit. Shirat (të ftohtët) e dimrit. Acari (thëllimi) i dimrit. Pushimet e dimrit për nxënësit a për studentët). Rrobat e dimrit. Netët e dimrit. Lule dimri (bot.). Zog dimri (zog bore) (zool.). Hyri (doli, filloi, mbaroi) dimri. E hodhën (e kaluan, e kapërcyen) dimrin. Mbledh (ruaj) për dimër. Dimri ha beharin. (fj. u.). Dielli i dimrit gënjen vetëm lulet e bajames. (fj. u.).
2. Muajt më të ftohtë të vitit; kund. verë, behar. Dimër e verë gjatë gjithë vitit, në çdo kohë të vitit, vazhdimisht. Doli vera e hyri (erdhi) dimri. Vjeshta e thatë ka dimër të madh. (fj. u.). Dimrit iu bëj gati që në behar, e beharit që në dimër. (fj. u.).
3. Kohë e ftohtë dhe e keqe, zakonisht me dëborë; kund. behar. Bën dimër. Ç'është ky dimër që na zuri! Dimri ha gurë. (fj. u.). Dimri zbraz hambarët. (fj. u.).
4. si ndajf. (në r. dh. të numrit njëjës të shquar). Gjatë dimrit, në dimër. Dimrit shtegtonin në fusha. Zbrisnin dimrit.
♦ M’u bë dimër i dytë (dikush) keq. më mërziti shumë, më është ngjitur pas e nuk më lë rehat; m’u bë plesht në vesh; m’u bë pullë; m’u bë baltë pas këpuce; m’u bë bajgë pas opinge bised.; m’u bë pallaskë pas brezit. Ta bën dimrin *behar (verë) (dikush). S’i bën koka dimër (dikujt) keq. nuk i bëhet vonë për asgjë, e merr jetën si t’i vijë, nuk shtie merak; nuk e vret shumë mendjen (dikush); s’e bën qejfin qeder (dikush). Më sa dëgjohet *qyqja në dimër. Kërkon *thana (dardha, rrush, fiq) në dimër (në shënëndre) (dikush). I lulëzon (i lulon) *bahçja (edhe) në dimër (dikujt). I mbushet bahçja me *bar edhe në dimër (dikujt). Na rrofsh për dimër (se për verë jemi vetë)! iron. ta kemi nevojën në kushte të vështira dhe jo atëherë kur nuk na duhesh, na ndihmo kur kemi nevojë ne edhe në vështirësi.

FISHEKÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Gjerdan fishekësh; çantë fishekësh; vezme. Vari fishekoren në mur.
✱Sin.: vezme, gjerdan, vargore, kuletë, pallaskë.

PÁFT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Pllakëz a petël metali që përdoret për punë të ndryshme. Pafta ari (argjendi). Paftë hekuri (çeliku). Paftat e brezit. I vuri pafta.
2. Diçka që është në këtë trajtë. Paftë guri. Paftë sapuni. Paftë sheqeri. Pafta e misrit buka e kokrrës së misrit që ushqen sythin. Paftat e peshkut luspat e peshkut.
3. vet. sh. Çiftet e derës a të dritares. Paftat e derës (e dritares).
4. krahin. Kopsë. Paftë dysheku çdonjëra nga pullat prej stofi, që qepen në dyshek për të mos u mbledhur lënda më të cilën është bërë, kilzë dysheku.
5. si mb. Që ka trajtën e një pete. Sheqer paftë.
✱Sin.: pllakëz, pafkë, petë, menteshë, kopsë, nallçë, pallaskë, çapëz, barbull, çift, stringël, çapraze, luspë.

PALLÁSK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT [PALLÁCK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT] 1. Copë druri e gdhendur a dërrasë si rrip i gjerë ose si pllakë; fletë e rrafshët si pllakë prej një lënde tjetër. Pallaskë dërrase. Pallaskat e kalit veshoket e kalit. Pallaska e belit kunji, veshi i belit. Pallaska e derës (e dritares) mandalli i derës (i dritares). Pallaska buke (shak.) thela të mëdha buke. I vuri dy pallaska këmbës së thyer.
2. etnogr. Paftë metalike, zakonisht me ndonjë figurë a mbishkrim, që mbahet në brez ose varet në gjoks për zbukurim.
3. mospërf. Supore me grada ushtarake; dekoratë a medalje që varet në gjoks. Me gjoks të mbuluar me pallaska.
4. vjet. Qese lëkure ose kuti e sheshtë metalike që varej në brez për të mbajtur barutin ose fishekët; rrip për të mbajtur fishekët, fishekore. Tokëza e pallaskës. Mbushi pallaskën. Ngjeshi (hoqi) pallaskën.
5. bised. Kurrizi i këmbës. I ra topit me pallaskë.
6. bised. Grua me trup të madh dhe të deformuar.
✱Sin.: çatalle, fishekore, shputë, dërrasë, pllakë, paftë, supore, barutore, vezme, fishekore, trinë.
♦ M’u bë pallaskë pas brezit (dikush) shih m’u bë rrodhe (dikush).

RAKÉT/Ë,~A_ІІ f. sh. ~A, ~AT sport. Pallaskë e rrumbullakët prej druri me një bisht të shkurtër, që përdoret për të qëlluar topin në lojën e pingpongut; rreth vezak i drunjtë, i thurur brenda me një rrjetë dhe me bisht të gjatë, që përdoret për të qëlluar topin në lojën e tenisit. Raketë pingpongu. Raketë tenisi.

RRÓDH/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. 1. Bimë barishtore njëvjeçare e livadheve, me kërcell të degëzuar e me lule të bardha, që bën kokrra vezake e me gjemba si grep. Kishin mbirë ngado rrodhe të egra. Prashitësit po shkulnin rrodhet buzë arës. Rrodhe e madhe. Rrodhe e vogël.
2. Kokrra me gjemba e kësaj bime, që u ngjitet bagëtive në trup ose njerëzve në rroba; kokërr me gjemba e çdo bime tjetër. Ia hoqi rrodhet lopës.
3. fig. bised. Njeri që u ngjitet nga pas të tjerëve e i mërzit. Nuk i duronte dot ca rrodhe si ai.
✱Sin.: rrodhëz, ferrë.
♦ M’u bë rrodhe (dikush) përb. m’u ngjit nga pas e nuk më shqitet, m’u qep e nuk më ndahet; më mërziti shumë; m’u bë ferrë; m’u bë rriqër; m’u bë këpushë; m’u bë shushunjë; m’u bë molë; m’u bë morr; m’u bë çimkë; m’u bë grep; m’u bë plesht në vesh; m’u bë pullë; m’u bë baltë pas këpuce; m’u bë bajgë pas opinge thjeshtligj.; m’u bë pallaskë pas brezit.

VRÁSËS/E,~JA_II f. sh. ~E, ~ET Përdorëse e përbërë nga një copë meshini e mbërthyer në një shkop; përdorëse plastike petashuqe me një bisht të gjatë, që përdoren për të vrarë miza, mizore, mizavrasëse. Vrasëse mizash. I vret mizat me vrasëse.
✱Sin.: mizore, mizavrasëse, pallaskë.

ÇATÁLL/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Dru me bigë në majë, furkë. Nxjerr një çatalle nga lisi.
2. Vig druri për të sëmurët a një të vdekur. E mbaj (e sjell) me çatalle. Të prufshin me çatalle! mallk. vdeksh! Vetullvrenjtur qëndronte ai si malet nën çatalle resh të zeza.
3. Copë dërrase që i vihet këmbës së thyer për të mos lëvizur, pallaskë.
✱Sin.: furkë, vig, pallaskë.