FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AKSENT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. gjuh. Theksoj. Aksentoj tingujt. - Aksento rrokjen e fundit! Aksentoj notën e parë të çdo takti.
2. libr. Vë në pah diçka, vë në dukje diçka të rëndësishme, i jep diçkaje rëndësi të veçantë. Aksentoj çështjen kryesore.
✱Sin.: theksoj, përforcoj, nënvizoj, veçoj, shquaj, dalloj.

AKTAKÚZ/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT libr. 1. drejt. Dokument zyrtar që përmban të dhënat e akuzës së prokurorisë kundër një të pandehuri në gjyq; aktpadi. Aktakuza e prokurorit. Ngritja e aktakuzës. Prokurori dorëzoi aktakuzën në gjykatën kompetente. Shqyrtimi i aktakuzës. Lexohet aktakuza. Konfirmimi i aktakuzës. Pranon (kundërshton) aktakuzën. Refuzimi i aktakuzës, nga ana e gjykatës.
2. fig. Vepër e shkruar a veprim, që nxjerr në pah anët e dobëta e të errëta të një organizate etj. dhe që i godet këto ashpër. Aktakuzë e rëndë (e fuqishme, e pamëshirshme). E hodhi poshtë aktakuzën.

ANTILIGJSHMËRÍ,~A f. Të qenët i kundërligjshëm; mosharmonizim i akteve juridike me ligjin; mospajtueshmëri midis akteve të ulëta dhe akteve më të larta me ligjin, kundërligjshmëri; kund. ligjshmëri. Antiligjshmëria formale-juridike. Antiligjshmëria materiale-juridike. Raporti qiti në pah antiligjshmërinë. Antiligjshmëria e procedurës.

APOSTROF/ÓJ_I vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Shquaj dikë ose një çështje, një temë kur flas ose kur shkruaj; shquaj diçka nga dikush. Apostrofoi studiuesin e shquar. Apostrofuan çështjen e disiplinës gjatë mësimit. Apostrofova nxënësin e dalluar.
2. I flas dikujt, qortoj dikë; i drejtohem dikujt me një apostrofë; përmend, thërras, vë në pah, nxjerr në dukje dikë a diçka. Apostrofoi edhe librin e tij.
3. let. Përdor apostrofën si figurë stilistike.
✱Sin.: përmend, thërras, shquaj, theksoj, spikas, nënvizoj.

APOSTROFÚAR (i, e)_I mb. Që është shquar, theksuar, thirrur a përmendur, që është vënë në pah ose në dukje; që është qortuar publikisht duke e ia përmendur emrin, veprimet ose punën; i shquar, i përmendur. Është emër i apostrofuar. Vepër e apostrofuar. Çështje e apostrofuar.

BOKËRRÍDH/E,~JA_II f., arb. Zbokthi i flokëve, shqimth, hedhë, pah. Copëza bokërridhe.
✱Sin.: zbokth, shqimth, hedhë, pah, pall, pitër, vrokth.

BÓR/Ë,~A_I f. kryes. nj. sh. ~ËRA, ~ËRAT 1. Reshje atmosferike që bie nga retë flokë-flokë në trajtë kristalesh të bardha; shtresa e bardhë e këtyre flokëve, që mbulojnë vendin aty ku bien; dëborë; bardhole, bardhoshe. Borë e madhe (e dendur). Borë e imët (e ngrirë, e qullët). Borë e thatë. Borë e kuqe borë që ka marrë ngjyrën e kuqe për shkak të disa mikroorganizmave të atmosferës. Bora e parë. Borë e vonë. Borë e përhershme (e përjetshme, shekullore). Bora e pleqërisë (poet.) thinjat e pleqërisë. Shi me borë. Flokë (fije, kristale, fjolla) bore. Lule bore (bot.). Top (shuk, lëmsh) bore. Ortek bore. Shtresë bore. Re bore. Shtrat bore llohë. Pah (endë) bore. Ujë bore. Kodër bore. Tufan bore. Vija e borës kufiri deri ku qëndron bora edhe në verë. Zog bore (zool.). Ana e borës ana e veriut. Mal me borë. Bie (hedh) borë. Çaj borën. Ngjit (zë) bora. Zbardhi bora. Zuri bora borën. Shkas në borë. Shkrin si bora në diell. I bardhë si bora. Shkëlqen si bora. Si duroj, veç unë e di, / tretem si bora në shi. (folk.). Mali më i madh ka borë më shumë. (fj. u.). Malet e larta mbajnë borën në kurriz. (fj. u.). Vera me lule, dimri me borë. (fj. u.). Bora është jorgani i bimës. (fj. u.). Bora e bardhë është, por e dhjesin qentë. (fj. u.).
2. meteo. Erë e fortë dhe e ftohtë e veriperëndimit, që fryn nga Adriatiku.
✱Sin.: dëborë, bardhole, bardhoshe.
♦ U bëra borë shih u bëra akull₁. M’u bë zemra borë shih m’u bë zemra akull. Më ka rënë bora në krye jam thinjur (nga pleqëria). Kur të bjerë bora e kuqe kurrë, asnjëherë; kur të pjellë mushka; kur të bjerë shi i kuq; kur të bëhet ylli hënë. Borë në maj (në diell) diçka e papritur e që kalon shpejt, që nuk zgjat; diçka pa jetë të gjatë, që zhduket brenda një kohe të shkurtër. *Mal me borë. Si të marrë bora si të vijnë rrethanat, si të jetë puna, merr për mirë a për keq. E nxin edhe borën (dikush) përb. është shpirtlig, është zemërzi, u do të keqen të tjerëve; e ka zemrën (shpirtin) katran; e ka zemrën të zezë; e ka shpirtin të zi.

BULÓK,~U_II m. Pah, zbokthi i kokës.

BYRMÁG/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Pah mielli i ngjitur në faqet e mureve të mullirit të drithit.

DAL vep., DÓLA, DÁLË 1. jokal. Shkoj nga një vend i mbyllur, i rrethuar etj. jashtë tij, duke i kapërcyer caqet e tij; shkoj nga brenda jashtë; kund. hyj, futem. Dal nga shtëpia (nga dhoma, çadra, nga zyra, nga fabrika, nga miniera). Dal nga autobusi. Dal nga qyteti (nga fshati). Dal nga deti. Doli nga pylli. Doli nga vatha (nga stalla). Doli nga strofulla (nga vrima, nga shpella). Doli nga streha (nga hija). Dal nga rreshti (nga radha). Uji (gazi) del me forcë (me shpejtësi) nga gypi. Tymi del nga oxhaku. Doli nga rrethimi.
2. jokal. Largohem përgjithmonë a përkohësisht nga një vend ku kam qenë, nga një mjedis i caktuar ose nga radhët e një kolektivi; kund. hyj. Dal nga puna (nga zyra) në orën katër. Nxënësit dolën nga shkolla. Dolëm vonë nga mbledhja. Bëj (marr) të dal.
3. jokal. Shkoj në një vend zakonisht të hapur, lë një vend e shkoj në një vend tjetër me një synim të caktuar; vete në një vend e qëndroj atje ose lëviz nëpër të për të mbaruar një punë; vete e zë vend diku. Dal shëtitje (rrugëve, fushave). Dolën malit. Dal nëpër ara. Dal në pazar. Dal për gjah. Dal me shërbim. Dilte çdo mbrëmje. Dal në lundrim (në det të hapur). Dal në punë. Dal në krye (në ballë). Doli te burri u martua. Nuk para del.
4. jokal., vet. v. III Buron nga diçka; vjen jashtë nga një send ose duke u shkëputur prej tij. I dolën jargë nga goja. I dolën djersët (lotët). Po del tym. I del avull nga trupi. Rrëshira dilte nga e çara e trungut të pishës. S’dalin dy lëkurë nga një dele (nga një berr). (fj. u.). S’del dhjamë nga pleshti. (fj. u.).
5. jokal. Përhapet; rrezatohet. Dalin shkëndija. Del dritë. Del një erë e mirë.
6. jokal., vet. v. III Shfaqet e duket; lind. Doli dielli (hëna). Doli drita. Dolën xixëllonjat.
7. jokal. Ndeshem a piqem me dikë, vete ta takoj, ta pres etj.; vete diku për një qëllim të caktuar; paraqitem para dikujt; dukem diku ku me shohin të gjithë; paraqitem. Doli para gjyqit (në gjyq). Doli para spektatorëve. I doli përpara të birit. I doli përpara makinës. Doli në skenë (në televizor). I doli një ujk. I doli në pritë. Na doli përpara papritur. Doli ta priste (ta përcillte). - Nga na dole kështu?
8. jokal., vet. v. III Më vjen përpara, ndeshem me të; shfaqet (edhe fig). Na doli një punë. U doli një vështirësi (një pengesë, një e papritur). Na dolën ca telashe. I doli në ëndërr. Më del para syve e kaluara. Më doli ujku mu përpara.
9. jokal., vet. v. III Shkëputet e largohet diçka nga vendi i vet, hiqet nga vendi ku është futur a është mbërthyer, ikën. I doli rrota qerres (karrocës, biçikletës, makinës). I doli vida (doreza). I doli bishti sëpatës (lopatës). I doli pyka (gozhda). Doli dera (dritarja) nga vendi. Doli peri nga gjilpëra. Dolën shtizat nga sythat.
10. edhe fig., jokal. Kapërcej kufijtë e zakonshëm, nuk përmbahem brenda caqeve të caktuara, zgjerohem, shtrihem; vet. v. III vërshon; shmanget. Doli nga rruga. Doli treni nga binarët. Doli topi nga fusha (sport.). Doli lumi nga shtrati. Guri del pak jashtë (nga vendi). I kanë dalë kockat (mollëzat). Doli nga tema (nga rendi i ditës). Doli përtej caqeve të diçkaje. Del jashtë mundësive (të drejtave) tona.
11. jokal., vet. v. III Prishet, shkëputet e bie nga vendi i vet; ikën diçka, humbet, nuk është më ose bëhet më e dobët, nuk e ka më forcën e mëparshme; zbeh. I doli boja tryezës. I doli kallai enës. I doli fundi kusisë. I doli ngjyra (boja) basmës (fustanit, murit). I doli shija (lezeti). I doli era.
12. edhe fig., jokal., vet. v. III Zbulohet e duket diçka, pasi i është hequr ose është grisur ajo që e mbulonte a e fshihte. I doli tabani tokës. I dolën themelet shtëpisë. I dolën gjunjët (bërrylat, gishtërinjtë). Doli e vërteta në shesh.
13. jokal., vet. v. III Mbin, rritet a shfaqet diçka; duket, shpërthen; më shfaqet (një sëmundje etj.). Doli gruri (misri). Ka dalë bari. Dolën sythat. I dolën dhëmbët (flokët). I doli mjekra. I dolën thinjat. I doli një xhungë (një i thatë). I doli verdhëza (bised.). I ka dalë lija (bised.).
14. bised., jokal., vet. v. III Mbaron, përfundon; ikën. Doli dimri (janari). Doli kisha (mesha) (fet.).
15. jokal. Shkëput lidhjet me të tjerët; iki nga një organizatë, nga një lidhje etj.; largohem nga një punë, nga një lojë etj.; lë. Doli nga organizata. Doli nga Lidhja (nga Traktati). Dal nga loja (nga gara). Doli nga puna. Doli nga lufta (nga beteja). Doli më vete u veçua, u shkëput.
16. jokal., vet. v. III (zakon. me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dhanore). Më ikën, më largohet, nuk e kam më; nuk është më (edhe fig.). I doli inati (zemërimi). I doli gjumi. I doli pija (rakia). I doli narkoza. I doli frika. Doli nga moda. Doli nga përdorimi (nga qarkullimi). Më mirë të të dalë syri sesa nami. (fj. u.).
17. edhe fig., jokal. Shpëtoj nga një gjendje e vështirë, e kapërcej diçka të keqe, një rrezik etj. Dolën nga rreziku. Doli nga kurthi. Dolëm nga prapambetja. Doli nga kllapia. Dolëm nga dimri. Nuk del nga kriza.
18. fig., jokal., vet. v. III Nuk mbetet diçka e fshehtë a vetëm në një rreth të mbyllur, por bëhet e njohur edhe për të tjerë; përhapet. Doli e fshehta (sekreti). I doli gënjeshtra (rrena) sheshit. I dolën të palarat. Doli lajmi anembanë. I doli nami për të mirë (për të keq). Doli fjala e morën vesh të gjithë. Doli fjala nga dhëmballa, e merr vesh e gjithë mëhalla. (fj. u.).
19. jokal., vet. v. III E ka burimin, buron, rrjedh (për lumenjtë etj.); vjen (edhe fig.). Drini i Zi del nga Liqeni i Pogradecit. Doli naftë (ujë). Lajmi ka dalë nga burime të sigurta. Urimi i del nga zemra.
20. jokal., vet. v. III Merret, nxirret a lind prej diçkaje; formohet; është prodhim i dikujt, prodhohet. Vaji del nga ulliri (nga lulja e diellit). Nga vezët dalin vemjet. Uji del nga bashkimi i hidrogjenit me oksigjenin. Nga shtresa e brendshme e kokosit del glukozë. Sapo doli nga fabrika.
21. fig., jokal. Kam prejardhjen shoqërore, vij nga një shtresë a klasë shoqërore, rrjedh. Ka dalë nga fisi i dëgjuar.
22. jokal., vet. v. III Botohet; shpallet. Doli një roman i ri. Doli gazeta. Doli vendimi (urdhri).
23. jokal., vet. v. III Vihet në shitje, në qarkullim etj. Dolën domatet (portokallet).
24. jokal., vet. v. III edhe fig. Vjen si përfundim i diçkaje, vjen si pasojë, si rrjedhim a si rezultat; rrjedh; paraqitet. Del si përfundim (si pasojë, si rrjedhim) i veprimit të tij. Del e nevojshme (e domosdoshme). Tashti del në plan të parë... Doli ndryshe puna. Prej kësaj del se... S’doli gjë ajo fjalë. S’del gjë prej asaj pune (nga ai njeri). Nga kërkimet s’doli ndonjë gjë e re. S’të del mundimi përfitimi është më i vogël nga puna a nga përpjekjet që bën. Çdo gjë doli ashtu siç ishte parashikuar.
25. fig., jokal., vet. v. III Vjen në një përfundim, gjen zgjidhjen që kërkohet a që dëshirohet, përfundon; zgjidhet. Përfundimi doli mirë. S’i dolën llogaritë. Na doli numër i madh. Ushtrimi nuk del nuk zgjidhet.
26. fig., jokal. Arrij në një përfundim të caktuar; bie a vij në një gjendje (të mirë a të keqe). Ndeshja doli 2-1 për ekipin vendës. Dal faqebardhë. Doli fitues (fitimtar). Doli i pari. Dolën barabar. Doli i mundur. Doli mirë (keq). Si dole? Doli i pafajshëm. Doli me humbje (deficit). Daltë për mirë! (ur.). Doli në selamet (bised.). Doli në lirim (vjet.) u lirua nga shërbimi ushtarak. Dal në pension shkëput përgjithnjë marrëdhëniet me qendrën e punës me të drejtë pensioni.
27. fig., kal. Jam i aftë të përballoj a të kryej një punë, një detyrë etj.; e kryej mirë një punë duke kapërcyer pengesa e vështirësi; jam i zoti e i aftë ta kundërshtoj, ta mposht a ta mund dikë; mund t'ia kaloj dikujt; mund t'i vihem përballë a të ballafaqohem me dikë në një punë etj.; përballoj, kaloj, shkoj. A ia del dot asaj pune? S’ka njeri që t’ia dalë. S’ia del dot me fjalë (me të keq). - Si ia dole kësaj të përpjete?
28. fig., jokal. Fitoj një profesion, pasi kam kryer një shkollë dhe kam përvetësuar dije e shprehi të caktuara; bëhem, arrij të jem. Doli inxhinier (mjek). Doli teknik i mesëm.
29. fig., jokal. I hyj diçkaje ose shkoj diku me vullnetin tim; marr përsipër të bëj diçka. Doli vullnetar. Doli i pari në olimpiadë. Doli dëshmitar (dorëzanë). Doli kundër dikujt a diçkaje.
30. fig., jokal. E tregoj veten se ç’njeri jam, më dalin në shesh të mirat a të këqijat që kam nëpërmjet sjelljes e punës sime. Doli njeri i mirë (i keq). Doli i zoti (trim, burrë i mirë). Doli i pabesë (tradhtar, batakçi).
31. jokal., vet. v. III Duket si është pasi provohet a pasi kontrollohet diçka, rezulton. Pjepri doli i ëmbël. Arra doli fyçkë. Veza doli e prishur. Ura doli e shëndoshë. Kali doli i fortë (zevzek).
32. jokal., vet. v. III Është i mjaftueshëm, mjafton, arrin. Del për një fustan (për një bluzë). Del edhe një jelek. S’i dolën paratë. Nuk më del koha. Mezi u dilte për të ngrënë. A na del mielli? Në mos del, tepron (shaka.) do të bëjmë si do të bëjmë, të mos qahemi. Hesapi i shtëpisë nuk del në pazar (fj u.).
33. jokal., vet. v. III E ka drejtimin diku, të nxjerr a të çon në një vend a në një drejtim të caktuar. Shkallët dalin në kopsht. Kjo rrugë del në sheshin qendror.
34. fig., jokal., vet. v. III Bëhet ashtu siç mendohej a parashikohej, vërtetohet; kryhet. I doli fjala. Do që t’i dalë e vetja. Ëndrrat nuk dalin.
35. fig. Kam një qëllim të caktuar, synoj diku; qëlloj, godit. - Ku do të dalësh? - Prit, se aty do të dal! Gjithë debati dilte tek edukimi i fëmijëve.
36. fig., jokal., vet. v. III I jepet a i caktohet dikujt diçka (një mundësi, një e drejtë, një rast etj.), i shfaqet mundësia për diçka. I doli bursa (e drejta e studimit). I doli emërimi. I doli fati vajzës (vjet.) u fejua e u martua.
37. bised., kal., Kapërcej. Doli lumin me not. Doli pragun.
38. jokal., vet. v. III Sipas kuptimeve 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 15, 17, 26-29. Këtej nuk dilet. Dilet lehtë. Do t’i dilet mbanë edhe kësaj pune. Nuk i dilet përpara.
✱Sin.: shkoj, largohem, lë, vete, lëviz, buron, shkëputet, vjen, përhapet, rrezaton, shfaqet, duket, lind, ndeshem, piqem, takohem, pres, ikën, hiqet, shtrihem, zgjerohem, shmangem, vërshon, prishet, dobësohet, bie, zbehet, humbet, zbulohet, mbin, rritet, shpërthen, mbaron, përfundon, mësohet, kuptohet, rrjedh, pikon, botohet, shpallet, qarkullon, paraqitet, shitet, prodhohet, zgjidhet, rezulton, bëhem, diplomohem, formohet, mjafton, arrin, sos, vërtetohet, provohet, synon, qëllon, jepet, caktohet, kapërcen, kalon, përshkon.
♦ Doli nga *ama (dikush). Dal në *anë. I doli *asi (dikujt) libr. S’i kanë dalë (s’i kanë plasur) *arpallëkët (dikujt) iron. I doli *bakri (dikujt) keq. Doli (u ngrit) nga *balta (dikush). I ka dalë (i ka mbirë) *bari (në faqe) (dikujt). Doli nga *bataku (dikush). Dal nga *binarët. Dolën *bishta. I doli *boja (dikujt) keq. Doli (u bë) *bollë (diçka) krahin. I dola *borxhit (nga borxhi) (dikujt). Doli në *botë (dikush). Doli nga *brazda (nga hullia) (dikush). Dal në *breg. Dal në *cekë. I doli *çika (diçkaje) krahin. Doli *çirak (dikush) vjet. Të dalë ku të dalë! le të ndodhë çfarë të dojë (kur dikush vendos të bëjë diçka që mund të ketë pasoja jo të mira); të bëhet ç’të bëhet!; tym të bëhet!; ku rafsha mos u vrafsha!; ja hop, ja top!; ja shyt, ja fyt!; ku ta nxjerrë trapi (dikë); gjysma e mijës pesëqind! Ka dalë nga *defteri (dikush) shpërf. S’del për *dere (dikush). Doli në *diell (dikush). Më doli nga *dora (dore, duarsh, nga duart) (dikush a diçka). Doli në *dritë (dikush a diçka). Doli *duarbosh (dikush). Doli (mbiu) nga *dheu (dikush a diçka). S’i kanë dalë (ende) *dhëmbët (dikujt) shpërf. I doli *emri (dikujt). I doli (i ra) *era (diçkaje). Doli në *faqe. Ia doli në *faqe (dikush). Ka dalë *fare. I doli *fati (dikujt). Doli (iku) nga *faza (dikush) bised. I doli *filli (diçkaje). Më doli nga *fiqiri (diçka). Ka dalë nga *fiqiri (dikush) keq. Del nga *fjala (del fjale) (dikush). I kanë dalë *fjalë (dikujt). I doli *flaka (diçkaje). Doli me *flamur (dikush). Më dolën *fletë. I doli *fryma (dikujt). I ka dalë *fryma (diçkaje). I dal në *fund (diçkaje). Doli në *fushë (diçka). Më doli *gorricë (diçka). S’del *gjë (nga dikush). Më doli *gjuha një pëllëmbë (një pashë, nga vendi) tall. I doli *gjumi (dikujt). I dola *hakut (dikujt). Nuk më del *hesapi (llogaria). Doli në *hënëz (dikush). Më doli nga *hiri (dikush a diçka). Doli nga hullia (nga *brazda) (dikush). Më doli nga *hundët (për hundësh) (diçka). (Hëngri) sa i doli nga *hundët (për hundësh) (dikush). Ia do *hunda (dikë a diçka). I doli (i vajti) *huq (dikujt). I doli *içi (diçkaje). Dal *jashtë euf. Dal (vij) në *jetë. Dal (iki, ndahem) nga *jeta. I doli *kallaji (dikujt) keq. I dal (i rri) *kallkan (dikujt). Dola nga *këmisha. I doli *kësmeti (dikujt) vjet. I kanë dalë *kockat (dikujt). I doli *koka (diçkaje). I doli *kondakut (dikush) keq. Ka dalë (luajti) nga *kondaku (dikush) tall. Dal nga *kornizat libr. I dal (i bëhem) *krah (dikujt). Më dolën *krahë. I del *krehër (dikujt). Më doli (m’u bë) *kripë (diçka). I doli *kripa (dikujt a diçkaje). Ia dal në *krye (diçkaje). Nuk i doli në *kut (dikujt). Doli pa u *lagur (dikush). Dola *i larë. I doli (i iku) *lezeti (dikujt a diçkaje). (Të bën) të dalësh nga *lëkura (dikush). S’ka dalë nga *lëvozhga (e vezës) (dikush) mospërf. Dola *linjës. Doli nga *loja (dikush). Më doli (më ra) *lotaria. Sikur i del *lugati (dikujt) iron. I doli (i iku) *lyra (dikujt). Më doli *llapa tall., bised. Ia dal *mbanë (diçkaje). Nuk del në *mejdan (dikush) keq. Më doli (më iku) nga *mendtë (diçka). Doli *mendsh (dikush). Më doli nga *mendja (diçka). (Del) *mendje mbi mendje (dikush) iron. Më doli *mjekra. Dal nga *mosha. S’ka dalë jashtë *mureve (dikush). Doli (u nda) me *nder (dikush). Dal në *orbitë libr. Doli në *pah (dikush a diçka). Ka dalë në *pazar (diçka). I dolën *pendët (dikujt). I dal *përpara (dikujt a diçkaje). Nuk i dal (dot) *përpara (dikujt). S’ka dalë nga *pragu (dikush). Doli *puplash (dikush). I dolën *puplat (dikujt). Më doli nga *qejfi (dikush a diçka). Del në *reliev (diçka) libr. I ka dalë *rrënja (dikujt). I doli *rripi (dikujt) keq. vulg. Doli nga *rruga (rruge) (dikush). Doli në *sipërfaqe (dikush a diçka). I dal në *skaj (diçkaje). Doli në *skenë (dikush) libr. Doli (u largua) nga *skena (dikush) libr. Del nga *strofulla (dikush). Më dolën *sytë. Të del *syri (për dikë a për diçka). Nuk i dal në *sy (dikujt). I dolën *sytë (jashtë, nga vendi) (dikujt). Del në *shesh (diçka). Doli *sheshit (diçka). S’ka dalë nga *shpërgënjtë (dikush) mospërf. I doli *shpirti (dikujt). Dil o *shpirt të dalësh! I doli *shtupë (dikujt). Në mos del, tepron shaka. do të bëj si të bëj, të mos qahem për vështirësitë ekonomike; do t’ia dal me ato që kam. Doli nga *terezia (dikush). Më dolën *trutë. I doli *tymi (diçkaje). Tym të dalë! (tymi le t’i dalë!). Më dolën* thinjat. S’i del gjë prej *thonjve (dikujt). Doli mbi *ujë (dikush). Dal në *va. Sikur ka dalë nga *varri (dikush). Dal nga *vetja. Doli (u bë) më *vete (dikush). Del (vjen) *vetvetiu (diçka). Sa ka dalë nga *veza (dikush) mospërf. S’ka dalë nga *veza (dikush) mospërf. Më doli nga *zemra (dikush a diçka). I dal për *zot. *Fishek hyri e fishek doli (dikush) keq. *Hyjmë e dalim (me dikë). Si *hyri doli (dikush). Hyn me *mend e del pa mend (diku). Është dil të dalim (dikush) është kokëkrisur, nuk mendohet shumë për të bërë diçka; (është) si era e malit; e ka mendjen veri. Këtej i *hyn andej i del (dikujt) mospërf. Ka dalë në *mezhdë (dikush). Ka nisur t’i dalë *gjuha (dikujt) keq. Të del *syri (për dikë a për diçka). Nuk i dal në *sy (dikujt). Të dalshin (të plaçin) *sytë shar. I doli në *shteg (dikujt). Dola *shyt. Më dolën *trutë. I thotë *diellit ja dil a ja të dal (dikush). I doli *thonjsh (diçka a dikush). Doli udhe (nga udha, rruge, nga *rruga) (dikush). Doli nga *vallja (dikush). Doli nga *vatha (dikush). Nga një *vesh i hyn nga tjetri i del (dikujt). S’del *yndyrë (nga dikush). Më doli nga *zemra (dikush a diçka). I dal për *zot (dikujt a diçkaje).

►DALL/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Jam në një vend ku mund të shihem nga të tjerët; dukem. Aty nuk dallohej fare. Ende nuk dallohet mirë.
2. vetv., vet. v. III Jam i ndryshëm nga të tjerët, kam disa tipare e veçori të ndryshme nga të tjerët; shquhem në krahasim me të tjerët, bie në sy më shumë; del mbi të tjerët, del në pah. Dallohet nga të tjerët. Dallohet ndër shokët. Dallohet për shkathtësi. Dallohet si student i talentuar. Dallohet zëri i tij. Ishin veshur të gjithë njësoj, nuk dalloheshin fare. Ari dallohet në zjarr, miku provohet në në rrezik. (fj. u.).
3. pës. e DALLÓJ.

DRÍT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. vet. nj. Tërësia e rrezeve dhe e energjisë që lëshon Dielli a një trup tjetër i zjarrtë etj., që kapet nga syri dhe e bën të dukshme çdo gjë mbi të cilën bie; rrezatim që del e përhapet nga një trup, shkëlqim; ndriçimi që merret me anë të energjisë elektrike; (fiz.) energji në trajtë valësh elektromagnetike me gjatësi të caktuara, që kapen me anë të të parit; kund. errësirë. Dritë elektrike. Dritë e qartë (e fortë, e dobët). Dritë e bardhë (e gjelbër, e verdhë, e kuqe). Drita e Diellit (e Hënës). Drita e zjarrit (e llambës, e fishekzjarrëve). Dritë neoni. Rrymë (valë) drite. Burim drite. Rreze drite. Bën (lëshon) dritë. Zbehet (shtohet) drita. Morën dritë (bised.) u elektrifikuan. Drita dhe ngjyra. Grimcat e dritës. Natyra e dritës. Vetitë e dritës. Dendësia (shpejtësia) e dritës. Spektri i dritës. Përthyerja (thyerja) e dritës. Pasqyrimi i dritës. Teoria valore e dritës. Kur humba dritën, ç’e do syrin. (fj. u.). Hasmi nuk të vjen nëpër dritë. (fj. u.).
2. Burim ndriçimi që e bën mjedisin përreth të ndritshëm e të dukshëm, çdo mjet që përdoret për të ndriçuar. Dritat e qytetit (e fshatrave, e shtëpive, e rrugëve). Ndez (hap) dritën. Shuan (fik) dritën. Ndriçojnë (shkëlqejnë) dritat.
3. vet. nj. Koha që kur nis të zbardhë dita e deri kur perëndon dielli, ditë; kund. errësirë. Drita e mëngjesit. Doli drita agoi. U nis pa zbardhur drita. Me dritë kur është ende ditë, pa u errur. Me dritën e parë sapo zbardh. Dritë në dritë nga mëngjesi i njërës ditë në mëngjesin e ditës që vjen pas, nga njëra ditë në ditën tjetër, me 24 orë.
4. vet. nj. Hapësirë a vend i ndriçuar; ana e ndritshme e diçkaje; kund. terr. Ana me (në) dritë e Hënës. Nxjerr në dritë.
5. art., vet. nj. Pjesa më e ndritshme se të tjerat në një tablo, në një pikturë etj.; kund. hije. Dritë dhe hije. I jep më shumë dritë.
6. fig., kryes. nj. Diçka që e zhvillon mendjen e njerëzve, që zgjeron njohjen e botës dhe pasuron dijet; dituri, zhvillim e përparim i madh arsimor e kulturor; diçka që të sjell gëzim e lumturi në jetë; kund. terr. Pishtari i dritës. Udha e dritës. Forcat e dritës. Sjell (përhap) dritën.
7. fig., libr., kryes. nj. Mënyrë vështrimi sipas të dhënave ose sipas njohurive të caktuara; qartësimi i diçkaje nga kjo mënyrë vështrimi E pa në një dritë tjetër këtë problem. Në (nën) dritën e... duke u mbështetur në...
8. krahin. Pasqyrë.
9. si mb., fig. Shumë i pastër, që shkëlqen, pasqyrë. E bëri dritë shtëpinë (oborrin). I mban rrobat dritë.
✱Sin.: ndriçim, dritësim, agim, dituri, nur, pasqyrë, vetëtimë, xixë, xham, akull.
♦ I bën drita avllia (dikujt) është mikpritës e bujar, të pret me gjithë zemër; e ka zemrën det. S’i bën dritë dielli (dikujt) është gjithnjë i pakënaqur e i mërzitur; nuk i shkojnë punët mbarë asnjëherë; nuk i qesh buza kurrë. T’u bëftë udha (rruga) dritë! ur. të shkoftë gjithnjë puna mbarë!; paç jetë të lumtur! Bën dritë (dikush) është shumë i bukur, shumë i zgjuar, shumë i ditur, shumë punëtor etj., shquhet e dallohet mbi të tjerët; shkëlqen ndër shokë nga bukuria (zakonisht për femrat); bën xixë; bën ferk. E bëj dritë (diçka) e laj a e pastroj sa të shkëlqejë nga pastërtia, e ndrit, e shkëlqej; e bëj pasqyrë; e bëj xixë; e bëj xham. Më çeli drita. 1. Më zuri mëngjesi diku, isha diku kur u gdhi. 2. Më erdhi fati i mirë, më në fund më erdhi lumturia. Doli në dritë. 1. (diçka). U zbulua, u shfaq; u bë e qartë për të gjithë (e vërteta etj.); doli në shesh; doli në pah. 2. (dikush a diçka). Doli në jetë, lindi dikush; u shfaq diçka; pa ditën. 3. (diçka). U botua, doli në qarkullim (një libër etj.); pa dritën. 4. (dikush). Doli nga një gjendje e vështirë, shpëtoi nga hallet e nga të këqijat; arriti në një gjendje të mirë ekonomike, kulturore etj.; doli në diell; doli në faqe. 5. (dikush). Përparoi, u diturua, u kulturua, u zhvillua; doli nga prapambetja a nga varfëria. Dal nga *errësira në dritë. Në dritën e diellit në sy të të gjithëve; haptas, sheshit; pa u fshehur; në mes të ditës; ditën për diell₂. Si drita e diellit shumë qartë, si të jetë sheshit, ashtu që e shohin a e kuptojnë të gjithë (për diçka të dukshme a të vërtetë). Dritë më dritë nga mëngjesi i njërës ditë në mëngjesin e ditës tjetër, nga njëra ditë në tjetrën, për njëzet e katër orë; diell më diell. Dritë në fund të tunelit libr. shenjë shprese për të shpëtuar nga një gjendje shumë e keqe, shkëndijë a rreze shpëtimi, shenjë që kemi mundësi të arrijmë në një gjendje më të mirë. Në një dritë të re libr. nga një anë tjetër, në mënyrë më të plotë, të ndriçuar më mirë; nga një pikëpamje tjetër e ndryshme. Drita e syrit (e syve). 1. Shikimi, të parët. 2. Njeri shumë i dashur e i shtrenjtë; diçka që e duam shumë dhe e kemi të shenjtë. Për dritën e syve! bet. Në dritë të shtrembër libr. jo siç është, në mënyrë të gabuar a të shtrembëruar; duke e shtrembëruar të vërtetën. (E dua, e ruaj) si dritën e syrit (e syve) (dikë) shih (e dua, e ruaj) si sytë e ballit (dikë). Të ha në dritë të syrit (dikush). 1. S’i trembet syri fare, nuk pyet për askënd, të kundërvihet pa frikë, ka guxim. 2. Nuk të ndahet sa të arrijë atë që do, ta kërkon diçka me këmbëngulje e deri në një, të qepet e s’të lë të qetë sa t’ia arrijë qëllimit; nuk e mashtron e nuk e gënjen dot që ta largosh, nuk ia hedh dot që të shpëtosh prej tij; s’ia ha qeni shkopin (dikujt). Hap (ndez) dritën jeshile (e gjelbër) libr. jap shenjën se e lejoj dikë të veprojë, se mund të bëhet diçka etj.; kund. hap (ndez) dritën e kuqe. Hap (ndez) dritën e kuqe libr. jap shenjën se nuk e lejoj dikë të veprojë, se nuk mund të bëhet diçka etj., e ndaloj, e pengoj; kund. hap (ndez) dritën jeshile (e gjelbër). Hodhi dritë (të re) (mbi diçka) libr. zbuloi dhe paraqiti të vërtetën; e ndriçoi dhe e sqaroi diçka më mirë nga një këndvështrim tjetër, solli të dhëna e njohuri të tjera; e vuri në dritë (diçka). I dha dritë (dikujt). 1. I dha dije, e kulturoi dhe e zhvilloi, e nxori nga prapambetja, nga padituria etj.; e nxori (e qiti) në dritë (dikë). 2. I dha gëzim e lumturi, e çeli, e lumturoi. Pastë dritë! ur. i ndrittë shpirti! E kam dritë në sy (dikë) e dua shumë; është shumë i shtrenjtë për mua; e dua (e ruaj) si dritën e syrit (e syve); (e ruaj) si sytë e ballit. E ka dritën *të shkurtër (dikush). E la drita (dikë) u verbua; nuk sheh mirë më; humbi dritën e syve (dikush). E nxjerr në dritë. 1. (diçka). E ndriçoj, e bëj të qartë për të gjithë; e zbuloj; e nxjerr në shesh; e nxjerr në krye; e nxjerr në pah; e nxjerr në faqe. 2. (dikë). E lind; e bie (e sjell) në jetë. 3. (dikë). E nxjerr nga një gjendje e vështirë, e shpëtoj nga hallet e të këqijat. 4. (dikë). I jap dije, e zhvilloj, e bëj të përparojë a të bëjë një jetë më të mirë; i jap dritë (dikujt); e bëj çirak, edhe iron. Nuk nxjerr gjë në dritë (dikush) nuk është i zoti a i aftë të bëjë gjë, nuk ka përfundime të mira në një punë, s’ia arrin diçkaje; nuk ka sukses; nuk nxjerr gjë në krye. *Rreze drite. T’i shkelësh në dritë të syrit (dikujt) është shumë i urtë; duron shumë e nuk ndihet edhe kur i bën një të keqe të madhe. Iu shkurtua drita e syve (dikujt). 1. Nuk sheh dot larg, iu dobësuan sytë (nga pleqëria a nga një sëmundje). 2. Nuk i kupton mirë gjërat dhe nuk arsyeton drejt. Pa dritën e diellit. 1. (dikush). Lindi, doli në jetë; pa ditën. 2. libr. U shtyp, u botua (për një vepër); doli në dritë. E vë në dritë (diçka) e paraqit a e sqaroj ashtu siç është, ia nxjerr vlerat në shesh, e ndriçoj; hedh dritë (mbi diçka). *Yll drite.

DÚKJ/E,~A f. 1. Shfaqje para syve; dallim a shquarje me sy e dikujt a diçkaje.
2. Pamja në të cilën shfaqet dikush a diçka, tërësia e karakteristikave a e tipareve të përgjithshme që përbëjnë anën e jashtme të dikujt a të diçkaje, paraqitje; përshtypja që të lë dikush a diçka. Dukja e jashtme. Në dukje (të parë) në pamjen e jashtme, në vështrimi e parë. Ndërroi veshjen dhe dukjen. Nga dukja s'ta mbush syrin. Në dukje të parë. Dukja e parë edhe të gënjen.
3. Prirje a përpjekje për t'u dukur a për t'u mbajtur me të madh në sy të të tjerëve; mburrje. Dukja e mendjemadhësia janë vese të këqija.
4. vjet. Çdo shfaqje e diçkaje në natyrë a në shoqëri, që lind nga veprimi i forcave të caktuara, që buron nga shkaqe të caktuara; fakt; ngjarje. Dukje e vetmuar. Dukje e dëmshme.
✱Sin.: pamje, shfaqje, dukë, vlerë, formë.
♦ Vë në dukje (diçka) përmend, tregoj; zë në gojë; theksoj, nënvizoj; nxjerr në pah; nxjerr në reliev libr.

EKSTRAVAGÁNC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Mënyrë sjelljeje e dikujt që tejkalon masën e normat shoqërore për të rënë në sy; sjellje e çuditshme e jashtë normales. U shfaq plot ekstravagancë. Ekstravagancë në sjellje. Veshjen e shallvareve e mendonim ekstravagancë.
2. Teprim në veprime a në mendime shoqëruar me shpenzime të mëdha. Ekstravaganca e artisteve. Ekstravaganca e bukurisë. Nxjerr në pah ekstravagancën e vet. Unazat që nxjerrin në pah ekstravagancën dhe stilin tuaj.

HÉDH/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. vet. sh. Pahu i hollë, që del nga misri kur e shkoqim a nga drithërat e tjerë kur i shijmë dhe i hedhim në erë. Hedhe misri. Hedhat e grurit. Hedhe orizi.
2. vet. sh. Pluhuri dhe ashklat e imëta, që dalin kur sharrojmë a kur zdrukthojmë një dru. Hedhe zdrukthi. Hedhe sharre.
3. krahin., vet. sh. Pluhuri dhe copat e imëta të barit të thatë a të diçkaje tjetër të shkoqur. Hedha sane. Hedha kashte. Hedha zjarri.
4. Zbokth. Hedhet e kokës.
5. Flok dëbore. Hedhe dëbore.
✱Sin.: flauri, pah, pall, pluhur, ashkël, zhul, tallash, zbokth, flok.

KONTRÓLL,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Shqyrtimi edhe një herë me kujdes i një pune ose i gjendjes reale, që bëhet me qëllim verifikimi, saktësimi etj.; rishikim i vëmendshëm i punës që është kryer, i dokumenteve përkatëse, i të ardhurave dhe fitimit etj., që bëhet për të nxjerrë në pah të vërtetën. Kontroll i cilësisë (i detyrave). Kontroll financiar (i financës, i llogarisë). Kontroll shtetëror (policor, kufitar). Kontrolli i dijeve të nxënësve pyetja që mësuesi u bën nxënësve për të provuar dijet e tyre të mësuara në klasë. Bëj (ushtroj) kontroll kontrolloj.
2. Organ shtetëror që bën këtë shqyrtim. Kontrolli i Lartë i Shtetit.
3. Mënyra se si bëhet ky shqyrtim. Kontroll i befasishëm (mujor, tremujor, vjetor).
4. mjek. Vizitë tek mjeku për të ndjekur procesin e një sëmundjeje. Kontroll klinik (në klinikën e spitalit).
5. Mbikëqyrje; kontrollim. E kam punën nën kontroll.
6. përmb., bised. Tërësia e kontrolluesve të ngarkuar që bëjnë këtë shqyrtim. Erdhi kontrolli.
✱Sin.: kontrollim, shqyrtim, mbikëqyrje.

KRITÍK/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Analizë, vlerësim a gjykim, që kryesisht vë në pah të metat e dikujt a diçkaje; vërejtje, qortim, fajësim. Kritikë e fortë (e butë). Kritikë e drejtë (e gabuar). Bëj kritikë dashamirëse (dashakeqe). U prek ( u lëndua) nga ajo kritikë. E pranoi (e mirëpriti, e hodhi poshtë) kritikën. E shprehu kritikën tërthorazi (drejtpërdrejt). Kam disa kritika për të. Nuk i kishte qejf kritikat. Jam dakord me kritikat e bëra.

2. Aktivitet intelektual që, bazuar në parime dhe metodologji të caktuara, synon të shqyrtojë dhe të gjykojë veprat e artit, të letërsisë, të teatrit, të historisë, të filozofisë etj., duke vënë në pah arritjet dhe mangësitë; fusha e studimeve që merret me këtë lloj aktiviteti. Ka prirje për kritikë letrare (artistike). Merret me kritikën e artit, teatrit dhe filmit.

3. Artikull a studim kritik; recension. Botoi një përmbledhje me kritika.

4. filozof. Aftësi intelektuale që i lejon dikujt të formulojë gjykime objektive dhe analitike mbi fakte dhe çështje të një natyre morale, shpirtërore, historike etj.

5. përmbl. Të gjithë ata që merren me vlerësime a studime kritike.  Kritika letrare u tregua e rreptë. Kritika shkencore i bëri jehonë të madhe librit të tij.

✱Sin.: vërejtje, qortim, fajësim, recension.

LÁKËS,~I_II m. sh. ~, ~IT Ai që nuk e mban fjalën, ai që ikën nga përgjegjësia, dredhator. Ia doli ta nxirrte në pah dredhinë e lakësit.
✱Sin.: dinak, dredhator.

MBIZOTËR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. jokal. Zë vendin kryesor, kam epërsi mbi të tjerët, zotëroj mbi gjithë të tjerët (për dikë). Ai dëshiron të mbizotërojë në çdo situatë. Në disa rrethe mbizotërojnë moshat e vjetra për shkak të emigracionit.
2. jokal. dhe kal., vet. v. III Është gjëja kryesore që dallohet, bie në pah më shumë se pjesa tjetër, zotëron çdo gjë përreth, shquhet, sundon, mbisundon (për diçka). Qyteza mbizotëron gjithë vendin. Një tërësinë e veglave muzikore mbizotëronin daullet. Teknologjia po mbizotëron çdo aspekt të jetës. Në veshjen e saj mbizotëron thjeshtësia dhe eleganca. Kudo mbizotëron bardhësia e dëborës. Mbizotëronte një qetësi e madhe.
3. kal. E bëj zap, e vë nën kontroll dikë ose diçka, sundoj. Po mundohet t’i mbizotërojë instinktet. Mëshira ka mbizotëruar zemërimin e tij.

MENDJENGUSHTËSÍ,~A f. Të qenët mendjengushtë. Vë në pah mendjengushtësinë e dikujt. Vuan nga mendjengushtësia (dikush).