FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ADOPT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. drejt. Birësoj; marr në kujdestari dhe në përgjegjësi ligjore një person, zakonisht një fëmijë, që nuk është i lindur nga prindërit adoptues; marr në familje një të mitur dhe e rrit si fëmijën tim, e bëj ligjërisht bir a bijë në shpirt një fëmije të tjetërkujt. Adoptoj një djalë (një vajzë). Adoptoj një të mitur.
2. libr. Pranoj ose përvetësoj një ide, një praktikë, një metodë, një stil të ri; pranoj të ndjek a të zbatoj një vijë, një parim, një metodë pune. Adoptoj një teknologji të re. Adoptoj në jetë të re.
3. libr. Pranoj ose marr me anë të votimit një vendim, një thirrje etj. Adoptuan një rezolutë. Adoptoi një metodë (një politikë, një doktrinë).

►AFRIKANIZ/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Marr dhe përvetësoj elemente autentike të jetës e të kulturës afrikane. U afrikanizua me veshjen (me ushqimin, me kuzhinën). U afrikanizuan me frizurat.
2. pës. e AFRIKANIZÓJ.

AKAPAR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR keq., kal. 1. Marr, zotëroj, shtie në dorë ose grumbulloj në sasi të mëdha një mall a diçka tjetër për përfitim vetjak me rrugë të dyshimta, të paligjshme e të padrejta; përfitoj në mënyrë të padrejtë pasuri, burime, pushtet; monopolizoj. Akaparon drithin (tokat). Akaparoj pronat. Akaparojnë votat. Akaparoi pozitën pushtetore. Kompania akaparoi tregun.
2. fig., keq. Bëj për vete diçka në mënyrë të palejueshme; bëj timen diçka padrejtësisht. Akaparoj vendin e punës. Akaparoj një shtëpi.
✱Sin.: përvetësoj, përvetoj, monopolizoj, uzurpoj, shpërdoroj, abuzoj, vjedh.

AKCEPT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Pranoj ose miratoj diçka në kuptim formal ose zyrtar; mirëpres një propozim (mendim, sugjerim, këshillë etj. të dikujt). Akceptoj mendimin (vendimin, kontratën etj.). Akcepton opinionin e tjetrit. Akceptova ofertën pasi shqyrtova kushtet. Duhet ta akceptoj gjendjen ashtu si është.
2. drejt. Marr përsipër një detyrim të lidhur me një kontratë të dyanshme; deklaroj se do të paguaj borxhin sipas afatit të përcaktuar në kontratën e nënshkruar. Akceptoi kushtet e kontratës. Akceptoj fletëpagesën (kambialin).
✱Sin.: pranoj, pajtohem, miratoj, pëlqej, tumir, respektoj, përvetësoj, mirëpres.

AMERIKANIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. Përvetësoj ose përhap kulturën, zakonet apo mënyrën amerikane të të jetuarit; i jap tiparet e amerikanit; e bëj si amerikan, i fut mënyrën amerikane të jetesës; ndikoj që të përshtatet sipas modelit amerikan. Amerikanizoj sistemin e edukimit. Amerikanizoj kuzhinën. Amerikanizoj veshjen (modën, stilin etj.).

►ASIMIL/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR libr. 1. vetv. Tjetërsohem, humbas veçoritë e mia kombëtare, gjuhën, zakonet etj. dhe përshtatem ose përvetësoj veçoritë e një kombi tjetër.
2. pës. e ASIMILÓJ. Asimilohet ushqimi. Asimilohet lënda. Asimilohet një bashkëtingëllore.
✱Sin.: përshtatem, tjetërsohem, tretem, shkrihem, mësohem, integrohem.

ASIMIL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., kal. 1. Përshtat ose tjetërsoj zakonet, gjuhën, kulturën, vlerat e dikujt, duke ia humbur ato të mëparshmet; e shkrij një popull ose një komb, duke e bërë të humbasë veçoritë e tij kombëtare dhe të përvetësojë gjuhën, zakonet etj. të një populli ose të një kombi tjetër; tjetërsoj. Asimiloj dhunshëm. Asimiloi me shpejtësi gjuhën dhe zakonet e vendit të ri.
2. fig. Përvetësoj, marr, thith (dije, njohuri, përvojë, zakone, shprehi etj.). Asimiloj mësimin. Asimiloj një lëndë.
3. biol. Përvetësoj një lëndë të jashtme, duke e përpunuar në organizëm; tret, thith. Asimiloj ushqimin. Asimilon oksigjenin.
4. kim. Thith ose integron përbërës të tjerë në një sistem kimik.
5. vet. v. III, gjuh. E bën të njëjtë ose të ngjashëm me veten (për veprimin e një tingulli mbi një tjetër), përngjashmoj.
✱Sin.: përvetësoj, përvetoj, marr, thith, përthith, nxë, mësoj, shkrij, tret, tjetërsoj, integroj, përngjashmoj.

BASHARÍT vep., ~A, ~UR kal. Marr me forcë një gjë që i përket dikujt tjetër dhe e bëj timen; rrëmbej, përvetësoj, grabit; i ka thonjtë të gjatë. E bashariti arkën.
✱Sin.: rrëmbej, përvetësoj, grabit, plaçkit, pretoj.

BLE/J vep., ~VA, ~RË kal. 1. Marr një mall në një dyqan ose marr diçka nga një tjetër, duke e paguar me të holla; kund. shes. Blej një palë këpucë (një këmishë, tre metra stof, mish, gjalpë, vezë). Blej një radio (një tryezë...). Bleu një shtëpi. E bleu shtrenjtë (lirë). E bleu me para në dorë. Bleu me shumicë (me pakicë). Shet e blen. Këpucën blije sipas këmbës. (fj. u.) Më mirë të dish të blesh, se të shesësh. (fj. u.).
2. edhe fig. Më bie në dorë diçka; e bëj timen; e zgjedh a e porosit për vete; shtie në dorë a në përdorim.
3. keq. Bëj për vete dikë me anë të ryshfetit, i jap mitë ose dhurata për ta kthyer nga ana ime. E bleu me dhurata. Moj mike, kush të gënjeu, / Dhe të shiti a të bleu? (folk.).
4. fig., bised. Kuptoj domethënien e diçkaje, e rrok diçka me mend; ia kuptoj mendimin a qëllimin, e marr vesh ku e ka. Ia bleu fjalën (mendjen).
5. fig., bised. Përfitoj nga mendimet a nga aftësitë e dikujt; përpiqem të marr vesh diçka prej dikujt; përvetësoj, thith; kund. shes. Blen mend. Fëmija blen shumë mëson shumë prej të rriturve. Nuk mjafton vetëm të shesësh mend, por edhe të blesh nga të tjerët. (fj. u.).
♦ Bli *ditë e shko (dikush). Blen *mend (dikush). I blej *mendjen (dikujt). *Shet e blen (dikush). Të *shet e të blen (dikush). *Shet e nuk blen (dikush).

BLÚAJ vep., BLÓVA, BLÚAR kal. 1. E bëj drithin a diçka tjetër miell ose pluhur, thërrmoj imët kokrrat (zakonisht në mulli); grimcoj, thërrmoj. Bluaj drithin (misrin, grurin). Bluaj kafenë. Bluan ashpër (butë, imët, trashë). Mulliri bluan mirë (keq, hollë, trashë). Mulli për të bluar. S’bluan më ai mulli (fig.) nuk është më i ri dikush, s’ka fuqi të punojë si më parë, i kanë rënë këllqet. - Jam nisur për në mulli, / Të bluaj grurë kutruli! (folk.). Ai mulli s’e bluan dot atë misër (fig.) nuk është i zoti dikush, nuk arrin të kuptojë diçka të vështirë. Kush mëngon, bluan. (fj. u.). Mulliri bluan me aq ujë sa ka. (fj. u.). Langoi gjuan kur mulliri bluan. (fj. u.). Bluan misër e ha grurë. (fj. u.).
2. Shtyp e shtrydh ullinj në mulli.
3. vet. v. III E grin, e bren. E ka bluar mola qilimin.
4. edhe fig. Thërrmoj me dhëmbë a tret në stomak një ushqim; çap, mbllaçit. Bluan stomaku. Bluan ushqimin. Bluan me dhëmbë diçka. Dhëmbi bluan malin. (fj. u.). Stomaku bluan ç’t’i hedhësh. (fj. u.).
5. fig. Arrij ta kuptoj një mësim, një dije etj. dhe ta ngulit mirë në mendje; e zotëroj dhe e bëj timen; e përvetësoj mirë diçka, duke e përsëritur ose duke e përpunuar. E ka bluar mësimin. E bluante me etje të madhe çdo gjë që i thoshin.
6. fig. Sjell e përsjell nëpër mend diçka për të gjetur një zgjidhje; e rrah me mend diçka nga të gjitha anët, shoshit, shestoj. Bluan një mendim. Bluaj me mend (në mendje, në kokë). Bluaj gjatë. Bluaj me vete (përbrenda). E blova nëpër mend gjithë ditën. Secili bluante me kokë të vet. Bluaje, pa thuaje! (fj. u.).
7. fig. Mendoj t'i bëj tjetrit keq, shestoj me mend një veprim të keq, mendoj diçka të keqe. - Seç bluan ai (në kokë)! Bluan diçka të fshehtë.
8. fig., kryes. v. III I sjell dhembje të thella ose mundime të vijueshme, e mundoj shumë. Më bloi reumatizmi.
9. bised. Flas shumë dhe kot, llomotit, grij, turtullit. Bluan kot. - Le të bluajë sa të dojë!
✱Sin.: grimcoj, thërrmoj, miellzoj, imtoj, imshtoj, brej, përtyp, grij, përçap, zotëroj, përvetësoj, përtyp, thith, tret, asimiloj, shoshit, përbluaj, shpërbluaj, shestoj.
♦ Bluan mbi *anët (dikush) keq. Bluan *ashpër (dikush). E bluan në *bark (diçka). Bluan *butë (dikush). Bluan *egjër (dikush). Bluan e s’gatuan (dikush) shih mbjell e nuk korr (dikush). Bluan edhe *gurë (dikush). Bluan *hollë (dikush). Bluan *imët (dikush). I bloi *kockat (dikujt). E bluan në *kokë (diçka). Bluan nën *lëkurë (dikush). Bluaj me *mend. E bluaj në *mendje (diçka). S’të bluan *miell (dikush). Bluan *trashë (dikush). Bluan *të trasha (dikush). Nuk ma bluan *truri (diçka). Bluan *thatë (dikush). Bluan në *të thatë (dikush).

BREJ vep., ~TA, ~TUR 1. kal. E bëj grimca-grimca pak e nga pak diçka të fortë (me dhëmbë a me një vegël). Brej bukën. Brej me dhëmbë. Miu bren letrën. Qeni bren kockat. Mola bren rrobat. Uria bren gurët. (fj. u.). Krimbi bren drurin. (fj. u.). Kush ka dhëmb të fortë, bren edhe kockën. (fj. u.). Konopi i butë bren gurin e fortë. (fj. u.).
2. kal., vet. v. III E ha pak e nga pak, e gërryen; e dëmton duke e kruar e duke i hequr grimca pak nga pak. Ndryshku bren hekurin. Pusi e brejti litarin. Era bren tokën. Shiu bren shkëmbinjtë. Uji që derdhet njëherësh e lan dheun, uji që bie pikë-pikë e bren gurin. (fj. u.). Dalëngadalë bren miu arrën. (fj. u.).
3. jokal., vet. v. III Më kruhet shumë, më ha. I brente trupi (koka). Më brejnë duart.
4. fig., jokal., vet. v. III (me trajtë të shkurtër përemërore). Më shqetëson a më ngacmon vazhdimisht diçka; më mundon shumë përbrenda, s’më lë të qetë; më pikon në zemër (në shpirt). E bren ndërgjegjja. Më bren malli për dikë. Më bren meraku. E bren dyshimi (smira). Më bren zemrën (shpirtin). E brejnë kontradiktat. Smira e bren zemrën e njeriut. (fj. u.).
5. fig., kal. Kuptoj, mësoj, përvetësoj; e bluaj. E brej mësimin.
✱Sin.: grij, grimcoj, thërrmoj, ha, gërryej, shkoq, bluaj, skërmit, imshtoj, gërmit (gërmis), ronit, nduk, kruhet, mundon.
♦ Bren (ha) çelikun (*hekurin) (me dhëmbë) (dikush). E bren (e ha) *krimbi (dikë). Më bren (më ha, më gërryen) *përbrenda. Më bren (më ha) *zemra (te dikush a te diçka). Më bren *zemrën (diçka).

FIT/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Nxjerr të ardhura nga një punë që kryej; siguroj fitime. Fitonte para. Fitonin bukën e gojës. Fitonte shumë.
2. Kam përfitim, nxjerr fryte, përfitoj. Fitoi shumë nga ajo punë.
3. kal. dhe jokal. Arrij a siguroj diçka, duke luftuar ose duke punuar me këmbëngulje e me përpjekje të mëdha; dal fitimtar, arrij fitore; kund. humb. Fitoj ndeshjen (kampionatin). Fitoj me të madhe. Fitoj me lehtësi. Fitoj me shumicë votash.
4. Përvetësoj diçka që më duhet ose që e dëshiroj; i siguroj vetes diçka të mirë e të vlefshme; kund. humb, humbas. Fitoj një profesion (një zanat). Fitoj njohuri (dije, shprehi, përvojë). Fitoj kohë.
5. Bëj që të tjerët të më vlerësojnë e të më trajtojnë në një mënyrë të caktuar; siguroj. Fitoi famë. Fitoi autoritet të madh. Fitoj dashurinë (nderimin, besimin).
6. E tërheq dikë në anën time, e bëj për vete. Fitoi shumë miq me veprimet e saj.
7. Nxjerr a prodhoj diçka, përftoj. Fitoi një produkt tjetër.
8. bised. Pësoj diçka të keqe e të dëmshme a diçka të papëlqyeshme; marr, ha. Fitoi një të ftohur. E fitoi një të sharë pa pasur nevojë.
✱Sin.: marr, siguroj, nxjerr, përfitoj, qit, përftoj, ngadhënjej, triumfoj, marr, ha.
♦ Fitoj flamurin dal i pari; korr fitore. Fitoi kush fitoi ata që punuan me kohë e me mend dolën të fituar, të tjerët s’patën ndonjë të mirë. Fitoi *pikë (dikush) libr. Fiton *terren (diçka) libr. Fiton *tokë (truall) (diçka). Më fitoi (më rrëmbeu, më grabiti) *zemrën (dikush).

►FORM/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. v. III Lind, shfaqet, del diçka e re. Ishte formuar një cipë.
2. v. III Krijohet e merr një trajtë të caktuar, arrin një shkallë të caktuar zhvillimi dhe fiton disa tipare thelbësore që e bëjnë të jetë i tillë. U formua shteti shqiptar.
3. v. III Lind e merr formë diçka në mendje, krijohet. Formohet bindja (mendimi).
4. Përvetësoj një botëkuptim dhe edukatë të caktuar, fitoj tiparet themelore të karakterit, mënyra sjelljeje e shije të caktuara; marr njohuri të përgjithshme a të veçanta kulturore, shkencore etj.; edukohem nëpërmjet shkollës, praktikës dhe jetës shoqërore; përgatitem e zhvillohem në mënyrë të gjithanshme. Formohem nga ana shkencore. U formua si shkrimtar.
5. v. III Fiton tiparet themelore; bëhet i fortë e i qëndrueshëm, kalitet; përsoset. Formohet karakteri.
6. v. III Përbëhet; përftohet. Formohen retë. Brigada formohet nga disa kompani këmbësorie.
7. pës. e FORMÓJ.
✱Sin.: bëhem, mbruhem, brumosem, përgatitem, kalitet, përsoset, përbëhet, përftohet.

HA vep., HËNGRA, NGRËNË 1. kal. Përtyp dhe kapërdij diçka për t'u ushqyer (zakonisht gjëra jo të lëngshme ose gjysmë të lëngshme). Ha bukë (mish, patate, karota, speca). Ha gjellë (supë). Ha dardhë (banane, rrush, portokalle). Ha ëmbëlsirë (çokollata, tortë).
2. kal. Ushqehem; përdor si ushqim; marr ushqimin në një kohë të caktuar (për drekë, për darkë etj.). Ha në shtëpi (në restorant, në mensë, në shkollë). Ha shumë (pak). Ha shpejt (ngadalë, herët, vonë). Ha mëngjes (drekë, darkë). Ha ushqim tradicional (meksikan, italian) I jap të hajë. Ha bukën time nuk u bie në qafë të tjerëve. Ha bukën e mikut, bën duanë e armikut. (fj. u.) merr të mira nga dikush dhe i shërben dikujt tjetër. Kur s'ke pulën, ha (edhe) sorrën. (fj. u.) kur nuk ke mundësi për diçka shumë të mirë, do të kënaqesh edhe me pak. Ç’i ha goja do ia tregojë boja. (fj. u.) ai që ha shumë, e shfaqe në pamjen e jashtme.
3. jokal. Kafshoj; thumboj, pickoj. E hëngri qeni (ujku, ariu). E hëngri grerëza. E hëngri gjarpri. E ha me dhëmbë. E kanë ngrënë mushkonjat (pleshtat, tartabiqet).
4. kal. E gërryej diçka a e grij pak e nga pak, e brej duke e kruar a duke e fërkuar me diçka ose pas diçkaje; e prish diçka duke e copëtuar grimca-grimca. Ha me limë. Ndryshku e ha hekurin. I ka ngrënë mola rrobat. E ka ngrënë krimbi drurin. Uji ha edhe gurin. E ka ngrënë lumi (përroi) bregun. I hëngri pak anët (qoshet). E ha me dhëmbë perin e këput me dhëmbë.
5. fig., bised., kal. (zakon. me trajtë të shkurtër përemërore) Më mundon diçka përbrenda vazhdimisht, më grin përbrenda pak e nga pak, më bren, s'më lë të qetë; vuaj përbrenda. E hëngri hidhërimi. E hëngri malli për dikë a për diçka. Ha inat me vetveten. Ha veten nga marazi (nga inati). Mua më ha gjetkë më shqetëson diçka tjetër; dyshoj për diçka a për dikë tjetër.
6. kal. Shqiptoj gjysma-gjysma, në mënyrë jo të plotë a jo shkoqur. I ha rrokjet, tingujt. I ha në fund (në fillim).
7. jokal. kryes. v. III (me trajtë të shkurtër përemërore) Më kruhet (trupi, lëkura). Më ha i gjithë trupi (koka, dora, hunda).
8. kal. E prish, e shpenzoj krejt, e shkrij; vet. vet. v. III shpenzon, kërkon, merr, do. E hëngri mallin (pasurinë). I hëngri të gjitha paratë. Ha nga dhjami i vet mbahet me ato që ka, harxhon nga malli i tij. Do të hajë krahë kjo punë. Shtëpia hëngri shumë tulla. Byreku hëngri mjaft gjalpë. Kostumi hëngri tre metra stof.
9. fig., shah., kal. Ia fitoj, ia marr dikujt atë që i takon: marr një ushtar, një figurë a një gur të kundërshtarit (në lojën e shahut, të damës etj.). I hëngri kalin. Ha një ushtar. Ha me damë (me mbretëreshë).
10. fig., bised., kal. E qëlloj me diçka, marr një të goditur. Hëngri një shkelm, një pëllëmbë, një shuplakë.
11. kal. Më futet diçka në trup, marr a pësoj diçka në trup a fizikisht. Hëngri një shi të mirë u bë qull nga shiu. Hëngri plumbin. Hëngri thikën e qëlluan me thikë; e çanë, e operuan. Ka ngrënë goditje të rënda.
12. fig., kal. Vuaj një pasojë a diçka të keqe; përjetoj diçka që nuk më pëlqen, që më pengon të ndihem mirë. Hëngri të shara (vërejtje). E hëngri keq. Pse ta hante ai? E hëngrëm kot tërë këtë rrugë. Hëngrën tre gola.
13. fig., kal. dhe jokal. Përdoret në togje fjalësh (edhe në disa njësi frazeologjike), zakonisht me lidhëzën sa, me kuptimin: “sa arrin caku më i lartë a më i largët, sa mban, sa kap, sa përfshin, sa rrok, sa ka mundësi”. I binte sa i hante krahu (shpatulla). Thërriste sa i hante gurmazi. Fliste sa i hante gjuha. Ishte tepër larg, s'ta hante syri. Ishte aq larg sa ha plumbi (pushka). E ha pushka e arrin plumbi i pushkës, mund ta qëllosh me pushkë.
14. fig., kal. Përdoret në njësi frazeologjike, edhe me pjesëzat mohuese s’ dhe nuk, me kuptimin ‘(nuk) mashtrohem, (nuk) kuptoj, (nuk) pranoj’. S'e ha kilen për okë. S'e ha as qeni (as macja, as derri). E hëngri sapunin për djathë (shapin për sheqer). S'e ha shapin për sheqer. S'e ha helmin për sheqer. S'e ha thatë nuk e gënjejnë dot të tjerët, nuk ia hedh dikush. S'e ha lehtë (kollaj). Nuk ha shaka. Nuk hante arsye (këshilla). S'e ha paranë (peshqeshin, mitën, ryshfetin, bakshishin). S'e ha mikun. S'i ha lajkat.
15. fig., kal. E tregoj më të pakët a më të vogël nga sa është në të vërtetë, e ul a e pakësoj diçka për qëllime të caktuara. Kjo prerje flokësh ia ha fytyrën. Ky kostum ta ha barkun. I ha vitet.
16. fig., kal. Ia heq a ia marr një tjetri diçka që i takon, nuk ia jap atë që i përket; përvetësoj pasurinë e një tjetri, e vjedh duke e mashtruar, e gënjej. I hëngri djersën (mundin). I hëngri hakun (të drejtën). Ia hëngri paratë (mallin, pasurinë). E hëngri në peshë (në kandar, në hesap).
17. fig., kal. Më bren përbrenda, më shkatërron shëndetin, më mundon shumë, më sfilit, më bezdis a më mërzit shumë. E hëngri malli (sëmundja, meraku). Na hëngri shiu (lagështia, vapa). E hëngri kurbeti. I hëngri gërnja. Lakmia e tepërt të ha kokën. (fj.u.) ai që lakmon shumë, e pëson.
18. fig., kal. Më lodh e më mundon shumë; më mbyt, më vdes, më shpie në varr, më asgjëson (përdoret kryesisht në njësi frazeologjike). Na hëngre me këto. S'e ha ndonjë e keqe. S'e ha gjë. E ngrëntë (e hëngërt) flama (kolera, fruthi)! (mallk.)
19. fig., bised., kal. Marr vesh, kuptoj (përdoret edhe në një numër njësish frazeologjike). Nuk ha shqip. Nuk ha me të mirë, e do me të keq. Nuk ha fjalë.
20. fig., bised., kal. Mund ta kryej diçka, jam i aftë për diçka; besoj se e bëj diçka; matem me dikë, ia dal, e përballoj; mendoj, besoj, them se... E ha të përpjetën. S'e ha dot këtë rrugë. S'e hante dot atë punë. Nuk e ha dot me të. Nuk të ha s'është i zoti. Ma ha syri besoj se e bëj diçka. Ma ha mendja mendoj, them se ia dal diçkaje. S'ma ha zemra s'më besohet, s'dua ta besoj diçka.
21. fig., bised., kal. E kaloj, e shkoj kohën (zakonisht me vështirësi e me mundime); më merr, më zë (një kohë të caktuar). Ka ngrënë kurbet. E hëngri jetën udhëve. Ka ngrënë jetën e tij (me një punë). Njeriu e ha më lehtë me shokë. Na hëngri shumë kohë.
22. fig., jokal., vet. vet. v. III Anon, merr a shmanget në një anë. Ha ana. Ha nga e djathta (nga e majta). Pushka ha lart (poshtë, majtas, djathtas).
✱Sin.: përtyp, kapërdij, ushqehem, kafshoj, thumboj, pickoj, gërryej, grij, brej, shpenzoj, prish, shkrij, fitoj, qëlloj, pësoj, vuaj, marr, pranoj, duroj, honeps, mbaj, pakësoj, mohoj, përvetësoj, vjedh, gënjej, asgjësoj, sfilit, kuptoj, përballoj, mendoj, besoj, matem, kaloj, shkel, anoj, shmangem.
♦ E bëri të hante *bar (dikë) përb. Si *buka që ha. Di vetëm të hajë *përshesh (dikush) mospërf. Më ha *ana (më dikë). Nuk ha *arsye (dikush). T’i ha *arrat (dikush). Nuk ia ha dot *arrat (dikujt). Hëngri *baltë (dikush) përçm. Ha *bar (dikush). E hëngri *barin (dikush). Nuk më ha *barku përçm. E hëngri (e preu) në *besë (dikë). S’ha (s’mban) *bodec (dikush). Hëngri botë (dikush) përçm. I hanë *brirët (dikujt). Ha *bukë (diçka a dikush). Nuk ha *bukë (diçka). I ha *bukën (dikujt). Ha (e pi) në një *çanak (me dikë) keq. Ia ka ngrënë *çorbën (dikujt) mospërf. Hëngri *dajak (dikush) tall. S’ha *daltë (dikush). Edhe i ha, edhe i djeg (dikujt) iron. bised. edhe ka qejf dikush për diçka, edhe nuk i pëlqen a nuk i leverdis; edhe do, edhe s’do; edhe i vjen mirë, edhe i mbetet qejfi. I ha *dora (dikujt). Më hanë *duart (për punë). Të ngrënça *drekën! mallk. (Ka) sa të hajë *dreqi. bised. Të ha në *dritë të syrit (dikush). Hëngri (mori) një *dru (të mirë) (dikush). Hëngri *dynjanë (dikush). Hëngri *dhe (dikush) përçm. Të ngrëntë (të përpiftë) *dheu! mallk. E ha me *dhëmbë (dikë a diçka). Sikur ka ngrënë *egjra (dikush). E ha *fjalën (dikush). Sa i ha *fyti. Nuk ha (s’merr) *të gdhendur (dikush). Sa i hëngri *goja. Të ngrëntë goja *mjaltë! (ur.) Nuk i ha ato *gorrica. Ha në një *grazhd (me dikë) përb. Sikur ka ngrënë *grera (dikush). Të ngrënça *grurin! mallk. Hëngri një *grusht (dikush). Sa i ha *gurmazi. E hëngri *të gjallë (dikë). E hëngri *gjarpri (dikë). I ha *gjuha (dikujt). Më hëngri *gjuha. Sa i ha *gjuha. Hëngri (kafshoi, zuri) *gjuhën (dikush) përçm. I hëngri *hakun (dikujt). Të ngrënça (të ndafsha, të bëfsha) *hallvën! mallk. bised. I ha *hijen (dikujt). I hanë *hundët (i ha hunda) (dikujt). Ha *inat (dikush). Ka ngrënë *jetën (dikush). S’e ha as *kalemi (diçka). Ia hëngri *kaptinën (dikujt) bised. E hëngri *karremin (dikush) iron. Ha *kashtë (dikush). Sa i hanin *këmbët. Ha *këmbët e veta (dikush). I ha (i kruhet) *koka (dikujt). Ia hëngri *kokën_I (kryet) (dikujt). Ia hëngri *kokën_II (kryet) (dikujt). Hanë *kokën (me njëri-tjetrin). *Kokën të hanë! mospërf. I ha *koka për brirë (dikujt). Të ha *kokërdhokun (e syrit) (dikush). Të ngrëntë (të shoftë, të preftë) *kolera! mallk. Hëngri *kopaçe (dikush). Aq i ha *krahu (dikujt). Sa i ha *krahu. E ha (e bren) *krimbi (dikë). Kujt i ha (i *djeg) le të kruhet! Ia hëngri kryet (*kokën_I) (dikujt). Ia hëngri kryet (*kokën_II) (dikujt). E hëngra *kullotën mospërf. I ha *kurrizi (shpina, rruaza) (dikujt). Ha (rron) në *kurriz (në shpinë) (të dikujt). Të ha pas kurrizit (pas *shpine) (dikush). S’ha *kuvend (dikush). I hëngri *lakrat (dikush) iron. Të ha pa lehur (dikush) keq. shih të ha pas shpine (pas kurrizit) (dikush). I ha (i kruhet) *lëkura (dikujt). E hëngra *livadhin (çairin) mospërf. (Ka) sa të hanë *lopët (nga diçka) bised. Ha *llërët. S’e ha as *macja (diçka). S’më ha (s’më pret) *malli (për dikë a për diçka) iron. I ka ngrënë *mendtë (dikush). Më ha *mendja (për dikë a për diçka). Ma ha (ma merr, ma pret) *mendja. Më ha *meraku se... Nuk më ha *meraku (për dikë a për diçka). Më hëngri *mëlçinë (mushkëritë) (dikush). Ka ngrënë *mjaltë (dikush). Më hëngri mushkëritë (*mëlçinë) (dikush). Të ngrëntë (të marrtë) *mortja! mallk. Të ngrëntë (të rëntë) *murtaja! mallk. Sa i hanë *mushkëritë. Ka ngrënë (ka gëlltitur) *okllainë (dikush) tall. Ia hëngri *orën (dikujt). Nuk i ha *palla (dikujt). Sa i ha *palla (dikujt). Ia hëngri (ia thithi) *palcën (dikujt). Sikur ha *perona (dikush). S’i kam ngrënë *petullat (dikujt). Më ha (më bren, më gërryen) *përbrenda. Ha *përshesh (dikush) mospërf. Nuk i kam ngrënë (nuk i kam thyer) *poganikun (dikujt a diçkaje). Nuk e ha *punën (dikush). Ia hëngri *pupat (dikujt). E hëngri me gjithë *pupla (dikë) bised. Nuk ha (nuk merr) *pykë (dikush). I ha *qafa për këmborë (dikujt). S’e ha as *qeni (s’e hanë as qentë) (diçka). (Ka) sa të hanë *qentë (nga diçka) bised. (Sikur) qeni *qepën të hajë! I ha (i kruhet) rruaza (*kurrizi, shpina) (dikujt). Ha në një *sofër (me dikë) keq. Punon *sot e ha sot (dikush). Ma ha (ma merr) *syri (diçka). Ia hëngri *sytë (dikujt). E ha me *sy (dikë a diçka). Sa të ha *syri (deri ku të arrin syri). Sikur ka ngrënë *shajka (dikush). I ha *sharra (dikujt). I ha (i kruhet) shpina (*kurrizi, rruaza) (dikujt). Të ha pas *shpine (pas kurrizit) (dikush). Ha (rron) në shpinë (në *kurriz) (të dikujt). Më hëngri *shpirtin (dikush). Ia hëngri *shpirtin (zemrën) (dikujt). Ma hëngri (ma nxiu) *shpretkën (dikush). Hëngri *shtatin (dikush). Nuk ha *shqip (dikush). Hëngri (mori) një *shuplakë (një dackë) (dikush a diçka). *Tund e ha (dikush). S’e ha *thatë (dikush). Më ha *zemra (te dikush a te diçka). Hëngri *shtatin (dikush). E hëngra *tagjinë. Të ha (edhe) *trarët (dikush) keq. Më ha *trupi (për punë). Të ngrëntë (të çaftë, të preftë) *ujku! Nuk i ha ato *vadhëza. Më ha *vendi. I hanë *veshët (dikujt). Më hëngri *veshët (dikush). Ha veten me *dhëmbë (dikush). Ha veten nën *lëkurë (dikush). Të shkul *vetullat e të ha petullat (dikush) iron. Më ha (më bren) *zemra (te dikush a te diçka). Ia hëngri zemrën (*shpirtin) (dikujt). S’ma ha *zemra. Ma hëngri *zemrën (dikush). Sa i ha *zëri. Më ha *zorrët (dikush a diçka).

►HELENIZ/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR hist. 1. vetv. Bëhem helen, marr tipare helene, përvetësoj vetë elemente helene. Qytetet bregdetare helenizoheshin natyrshëm për shkak të tregtisë.
2. pës. e HELENIZÓJ. Emrat vendës u helenizuan nga administrata.

IM,~E pron. (gjin. dhan. rrjedh. TIM, SIME; kallëz. TIM, TIME) sh. MI (e), MIA (e). 1. Që më përket mua, pronari i të cilit jam unë, që e kam unë për vete. Libri (lapsi) im. Shtëpia (këmisha) ime. Këpucët e mia.
2. Që ka të bëjë me mua, që ka lidhje gjaku a gjinie, lidhje farefisnie a ndonjë lidhje tjetër të ngushtë me mua (edhe kur i drejtohemi dikujt me dashuri). Gjyshi (xhaxhai, kushëriri) im. Im atë (im bir, im vëlla, im nip). Ime bijë (ime motër, ime shoqe, ime kushërirë). Nëna (motra, e fejuara, gruaja) ime. Shoku (miku) im. Fëmijët (fqinjët) e mi. Bashkëpunëtorët (përkrahësit, të ftuarit) e mi. Nxënësit e mi. Drejtori (përgjegjësi, mësuesi) im. Eja, biri im! I dashuri shoku im! - Oh, nëna ime! Ia dhashë sime bije. Është e tim biri. Është shok me babanë tim. Punon në një ndërmarrje me nënën time.
3. Të cilit i përkas edhe unë, pjesëtar a anëtar i të cilit jam edhe unë, në të cilin bëj pjesë edhe unë; që e drejtoj unë, në krye të të cilit jam unë. Atdheu (qyteti, fshati) im. Lagjja (rruga) ime. Familja ime. Organizata (shoqëria) ime. Ndërmarrja (fabrika, shkolla, kompania) ime. Sektori (reparti, instituti) im. Kombësia (shtetësia) ime. Brezi im.
4. Që është përgatitur a është hartuar nga unë, që e bëj unë, që del a që krijohet së pari nga unë; që e ushtroj unë. Tregimi (romani, filmi, mendimi, plani) im. Vepra ime. Ligjërata (fjala, vepra) ime. Puna (mjeshtëria) ime. Gabimi (faji) im. Sipas mendimit tim.
5. Që e kam unë, që është tek unë; që më përket mua; që më karakterizon e më dallon mua; Që ka të bëjë me mua, që është a që bëhet për mua. Shtati (trupi, krahu) im. Koka (dora, këmba) ime. Flokët e mi. Zëri im. Pamja (sjellja) ime. Vullneti (nderi) im. Zotësia (aftësia, forca) ime. Bindja (dëshira) ime. Gëzimi im. Ditëlindja (fejesa, martesa) ime. Për të mirën time. Takimi im me shokët.
6. Që më pëlqen më shumë mua, që e dua më shumë se të tjerët. Vendi im i përditshëm. Kënga ime. Gjella ime më e mirë.
7. përd. em. m. IMI, sh. MITË (të), f. IMJA, sh. MIJAT (të). Njeri i afërt, me të cilin kam lidhje gjaku a gjinie, farefisnie ose lidhje të ngushta miqësie; njeri të cilin e dua dhe të cilit i besoj shumë. Një imi (një imja). Është imi (imja). Erdhën të mitë.
8. përd. em. Sipas kuptimeve 1-6 të përemrit pronor.
♦ Bëj timen. 1. (diçka). E përvetësoj diçka, e marr dhe e quaj timen; e përqafoj si diçka që më përshtatet; e shtie (e fut, e vë, e hedh) në dorë. 2. Jap aq sa kam mundësi, bëj gjithë përpjekjet që kam mundësi të bëj; kryej një punë me aq sa varet nga unë; veproj me aq sa më takon. S’më lënë *zilet e mia të dëgjoj këmborët e botës. Marrsh nga *ditët e mia! ur. E zuri *buka ime (dikë).

KAP vep., ~A, ~UR kal. 1. Zë, prek dikë a diçka me dorë ose me një mjet; e rrok dhe e shtrëngoj diçka për t’u mbajtur, për të mos u rrëzuar etj.; prek; kund. lëshoj. Kap me dorë (me mashë). Kap dikë për këmbe (për mënge, për jake, për flokësh). Kap kalin për freri.
2. E zë përposh dikë dhe e lëndoj; i bie diçka papritur dikujt përsipër dhe e lag, e shtyp etj.; e kapërthej. Ia kapi dera gishtin. Rrota ma kapi këmbën. Na kapi shiu (bora) kur ishim në udhëtim dhe u qullëm.
3. Mezi arrij të takoj një njeri, një kafshë etj., që është duke ecur shpejt a duke vrapuar; e zë dhe përpiqem ta mbaj me qëllim që të mos më ikë a të mos largohet. E kapa qenin (zogun, lepurin). E kapa trenin (autobusin) e arrita trenin (autobusin) pa u nisur. E kapën të arratisurin. E kapën të gjallë (rob). E kapi me grackë (në kurth). Kapi një gjarpër (një peshk).
4. Mbërthej a lidh diçka me një tjetër, duke e qepur me pe, duke e ngjitur me zamkë etj. Kap flokët me karficë. E kap me pe (me gjilpërë, me gozhdë).
5. edhe fig. Arrij të zbuloj dhe të ndaloj dikë që ka kryer një faj, që shkel normat morale; zë një kafshë shtëpiake duke bërë dëme ose diçka të keqe. E kapi duke vjedhur. E kapi mësuesi duke kopjuar. I kapën duke shkelur ligjet (duke kryer korrupsion). Kapi bagëtinë duke dëmtuar të mbjellat.
6. vet. v. III Arrin; përbën. Kap shifrën100. Shpenzimet kapin 5% të buxhetit.
7. edhe fig., kryes. v. III (me një trajtë të shkurtër përemërore). Më zë papritur diçka e padëshiruar dhe pa qenë i përgatitur (një sëmundje, një fatkeqësi, një fiksim etj.); më kapërthen. Na kapi dimri në befasi. E kapi gripi (lia, rrufa, kolla). E kapën të dridhurat (ethet). E kapi dhembja. Bimët i kapi ngrica (bryma). Më kapi frika (tmerri). E kishte kapur uria (etja).
8. edhe jokal., kryes. v. III Ndesh në diçka; prek. Kapi tavanin me kokë u rrit, hodhi shtat menjëherë. Dora i kapi diçka të butë. I kapi koka në tra.
9. edhe fig., kal. Marr a zë një vend të privilegjuar në një klasifikim a në një garë; arrij të fitoj diçka që nuk kisha mundur ta fitoja më përpara. Kap një vend (pozicion) kyç (në punë). Kapi kreun e listës. Kap një post të lartë (në qeveri). Kapi majat e pushtetit.
10. fig. Arrij të kuptoj a kam aftësinë të mësoj shpejt, të përvetësoj diçka ose të zgjidh një problem, një çështje etj. Nxënësi e kapi mësimin (problemin). E kap diçka nga themeli (nga rrënjët). Kapi atë që është më e rëndësishme. Nuk e kapi dot atë që i thashë.
11. dhe jokal. Filloj, nis. Dimri ka kapur me të egër. Nuk dinte nga ta kapte s’dinte nga të fillonte.
12. vet. v. III E përfshin diçka (për një ligj, ndarje administrative etj.). E kapi ligji (amnistia). Atë fshat e kap rrethi (qarku) i Tiranës.
✱Sin.: zë, rrok, ndesh, prek, mbaj, ngërthej, mbërthej, kapërthej, arrij, kuptoj, nis, filloj, përfshin.
♦ E kanë kapur *dallgët (dikë). E kap për *degësh (diçka). Kapet pas *degëve (dikush). I kap (i zë) *dora (dikujt). S’e kap (s’e zë) me *dorë (diçka). E kapën *dridhmat (dikë). S’ka ku ta kapë *ferra (dikë). Ia kap (ia zë) *fillin (diçkaje). S’ia kap (s’ia pret) *fiqiri (dikujt). E kap për *flokësh (diçka). E kapi (e zuri, e mbërtheu) për *fyti (dikë). Nuk i kap *grepi (dikujt). E kapi (e zuri, e mbërtheu) për *gryke (dikë). Ma kap (ma zë, ma ndien, ma heq) *hunda (diçka). E kapi (e zuri) për *jake (dikë). E kapi (e zuri) *kalemi (dikë). Kap çfarë të kapësh përfito nga rasti a nga rrethanat, bëj a merr ç’të mundësh shpejt e shpejt. E kapi (e zuri për *këmishe) (dikë). E kapi (e zuri) ndër *lakra (dikë). S’ia kap (s’ia rrok, s’ia pret *mendja (dikujt). Të kap (të zë) për *mënge (dikush). E kapi (e zuri) për *palltoje (dikë). Nuk ia kap (nuk ia rrok) *pëllëmba (diçka). E kapën ata të *përroit (dikë). S’ka ku ta kapë (ku ta zërë *qeni) (dikë). E kap nga *rrënjët (diçka). S’ma kap (s’ma rrok) *syri (dikë a diçka). Sa të kap (sa të zë, sa të rrok) *syri. E kapi për *sysh (dikë). E kap (e marr) për *veshi (dikë). Më kap (më zë) *veshi (diçka). E kapi (e zuri) nga (për) *veshi (dikë). Kërkon të kapë *erën (dikush). E kapi për *zverku (dikë) shpërf.

MARR vep., MÓRA, MÁRRË kal. 1. E kap diçka a dikë me dorë a me një send tjetër dhe e heq nga vendi i vet; e rrok me duar a me diçka tjetër dhe e mbaj. Mori bukën (kazmën, librin, penën, rrobat). Mori gotën e çajit (e rakisë, e qumështit). Marr topin. Merrni nga një mollë! E mori me duar (me mashë, me lugë, me pirun). E mori me dhëmbë. E mori për krahu (për flokësh, për veshi). Ia mori me forcë.

2. E shpie diçka a dikë në një vend tjetër duke e mbartur a mbajtur vetë ose me një mjet, e çoj diku; sjell me vete; mbaj me vete. E mori çantën (thesin, dengun) në krah. E mori fëmijën në shpinë (në duar, në krahë, në qafë). E mori vogëlushin hopa. E mori për dore (zvarrë). I mori fëmijët me vete. Nuk e kishte marrë kartën e identitetit me vete. E mori lumi (era).

3. Më bie në dorë një send që ma dërgon dikush ose diçka që më takon për punën a për veprat që kam kryer etj.; fitoj; më vjen diçka që është për mua; (fig.) e dëgjoj a e mësoj diçka, më bëhet e njohur diçka. Mori një letër (një telegram, një lajmthirrje). Mori pakon. Mori një njoftim (një lajm, një mesazh). Mori emërimin. Mori urdhra (udhëzime) të reja. Mori një porosi të veçantë. Mori urimet. Marr rrogën (pagën mujore). Mori shpërblim. Sa merr në muaj (në ditë)? Morën flamurin. Morën diplomat (fletëlavdërimet, medaljet). Mori titullin ‘Doktor i shkencave’. Marr lejen e zakonshme. Ç’të japësh, do të marrësh. (fj. u.).

4. bised. Blej; porosit diçka për të ngrënë a për të pirë në kafe, në restorant etj. Mori ushqimet (bukën, qumështin, një palë këpucë, një kostum, një biçikletë). Mori biletën. I morëm në dyqan (në pazar, në qytet, në fshat). E mori për nënën (për babain, për gruan, për fëmijët, për vete). Mori një kafe (një ujë, një birrë, një raki, një kos). E mori lirë (shtrenjtë). Sa (ku) e more?

5. Nxjerr një prodhim duke përpunuar ose duke shfrytëzuar diçka, siguroj një sasi të caktuar prodhimi; nxjerr fitime, të ardhura etj. nga diçka. Mori pesëdhjetë kuintalë për hektar. Morën prodhime të bollshme. Nga delja marrim leshin, qumështin, mishin. Marrim qymyrgurin (naftën, mineralet) nga toka. Marrin të ardhura të mëdha.

6. Kërkoj një shumë a shpërblim të caktuar për diçka; zgjedh diçka nga një tërësi, nga një grumbull gjërash etj., heq, veçoj a nxjerr një pjesë nga diçka për qëllime të caktuara. Merrnin taksa. Merrnin të dhjetat. Sa merrnin për të qepur një kostum? Merrnin shtrenjtë. Marr për prova (kafshë, bimë, minerale). I marr gjak (për analiza).

7. vet. v. III Kërkon (një sasi të caktuar lënde, sendesh, kohe etj.). Stërvitja i merr shumë kohë. Ndërtesa mori shumë tulla (çimento, gëlqere). Dyert (dritaret) morën shumë bojë.

8. edhe fig. Pajisem me diçka, gjej a siguroj diçka për vete; e shtie në dorë a e bëj timen diçka për ta pasur përgjithnjë ose për ta përdorur përkohësisht; përvetësoj. Mori shtëpi (dy dhoma e një kuzhinë). Morën vetura të reja. Kanë marrë ujë të pijshëm (energji elektrike). Mori një taksi. Marr për një vit (për një muaj, për një natë). E mori me qira. E mori falas. Kanë marrë dije (njohuri) të thella. Mori një mijë lekë hua (borxh). I mori një libër. Ka marrë huqet e t’et. Kanë marrë mënyrën e huaj të jetesës (modën e huaj).

9. Shtie në dorë diçka me luftë a me përpjekje, pushtoj një vend; arrij të siguroj, të fitoj, të kaloj a të kapërcej diçka, ia dal në krye diçkaje. Morën qytetin (kështjellën). Morën pushtetin (fuqinë). I mori provimet. E mori klasën. Mori diplomën (patentën). Mori vendin e parë në festival. E morën me sulm (me dredhi). E mori me vështirësi (me punë).

10. Ia rrëmbej dikujt diçka a dikë ia fitoj dikujt në lojë; i heq dikujt të drejtën a mundësinë për të përdorur ose për të shfrytëzuar diçka. I morën paratë (pasurinë, tokën, pronat, çifligjet). I marr dikujt drithin (bukën, ujin). I morën patentën (diplomën). I morën fëmijët peng. I mori dy pikë (një lojë) (sport.). I mori tre ushtarë (kalin, mbretëreshën) (shah.).

11. bised. Fejohem a martohem me dikë. E mori nuse. E mori për burrë (për grua). Morën njëri-tjetrin. E mori me dashuri. E merrnin me mblesëri (burrin, gruan). Nuk e mori vetë, ia dhanë. Lum ai që e merr atë vajzë!

12. bised. E tërheq dikë nga një vend a nga një grup njerëzish dhe e çoj diku; e arrestoj. E mori mënjanë (më tutje). E morën natën. E morën fshehurazi (me forcë).

13. bised. Heq, fshij, pastroj. Marr pluhurat. Marr me fshesë (me leckë).

14. Pres a shkurtoj (për flokët); ha, zvogëloj, ngushtoj (një rrobë). Marr flokët (anët). I mori lart (poshtë). E mori pak te mënga (te supi, te beli).

15. E pranoj a e emëroj dikë në një punë, e caktoj me një detyrë; e pranoj dikë si pjesë të familjes a të një grupi njerëzish ose e lejoj të marrë pjesë diku; e thërres dikë të kryejë një shërbim të detyrueshëm; i ngarkoj vetes një detyrë; pranoj të bëj diçka, i dal zot një pune; i përvishem një pune a një detyre në një mënyrë të caktuar. Morën një punëtor (një hidraulik, një mësues). E morën në punë. E morën në çetë (në brigadë). E mori në shtëpi. E morën në fshat. E morën si ndihmës (si specialist). E morën si ekspert (si arbitër). E morën në arsim (në teatër, në skuadër). E morën ushtar. E morën për ta edukuar (për ta mësuar, për ta stërvitur). Marr një temë studimi. Mori shërbimin. E morën për botim. Morën zotime të reja. E mori me qejf (me dëshirë, me guxim, me frikë, me shaka) punën (detyrën) që i ngarkuan. E mori shtruar (rrëmbyer, me rrëmbim). E mori në provim (në pyetje).

16. Më ngjitet a më zë një sëmundje. Ka marrë të ftohur. Mori zgjeben.

17. vet. v. III Nxë, përmban (një masë të caktuar, një vëllim, një sasi etj.). Merr dy litra (pesë kilogramë). Merr dy shtretër (dhoma). Merr dyqind veta (salla). Merr shumë (makina, ena, thesi). Sa merr?

18. bised., vet. v. III E përmbledh, e përfshin e zë (një ndarje administrative, një ligj, një detyrim etj.); përmbahet brenda në diçka, e parashikon a e ka diçka (ligji, gazeta etj.). E merr rrethi i Tropojës. E merr plani i qytetit. Ç’merr nga Korça në Bilisht. E merr edhe ligji. E ka marrë gazeta.

19. bised. E sjell dikë a diçka për shqyrtim, si shembull etj., përqendroj a tërheq vëmendjen e të tjerëve te diçka; flas për diçka, e trajtoj, e parashtroj. Le të marrim çështjen e... (problemin e...). Marrim një pikë (një drejtëz, një rrafsh). Marrim kohën e luftës... Marrim për shembull nxënësit... (arsimtarët, ekonomistët, punëtorët, fermerët...). E marr në shqyrtim e shqyrtoj.

20. Sillem a veproj me dikë ose me diçka në një mënyrë të caktuar. E mori me të mirë (me të egër, me të keq, me lajka). E morën me të fishkëllyera (me dru, me domate).

21. E quaj, e vlerësoj; e mbaj; më duket se është i tillë ose i atillë, e kujtoj, më duket; e kuptoj, e gjykoj në një mënyrë të caktuar. E merrnin për të zgjuar (për budalla, për të vdekur, për të huaj). E mori për të vëllain (për mjek, për njeri të mirë). E marr si shembull. E mori pazinë për spinaq. Sido (ngado) që ta marrësh. Merre si të duash.

22. edhe fig. Pësoj një goditje, me zë diçka, ha; më qëllojnë a më gjuajnë me diçka. Mori një grusht (një shuplakë, një shkelm). Mori një plumb. Mori një dru të mirë e rrahën mirë. Mori përgjigjen e duhur.

23. fig., vet. v. III E zë, e kap diçka; arrin ta kapë, mund ta kapë e të veprojë mbi të, e ha. E mori plumbi në ballë (në kokë, në shpatull, në ijë, në gjoks, në zemër). E mori shkarazi (mirë, drejtpërdrejt). E mori uria (etja). E mori të qeshurit (gazi, vaji, frika). Është tepër lart, nuk e merr pushka (plumbi). Nuk e merr era (dielli). I merr mirë qimet brisku (makina e rrojës).

24. edhe fig., bised., edhe jokal., Shkoj, lëviz në një drejtim, ia mbaj nga...; ndjek një rrugë; shkoj drejt një gjendjeje (edhe në një varg njësish frazeologjike). Mori arave (bregut, pyllit, maleve). Mori malet doli në mal. Mori kthesën. Flaka mori qiellin flaka u ngrit deri në qiell. Mori nga e djathta (nga e majta, nga jugu). Mori përpjetë (lart, poshtë, tatëpjetë, anës). Mori për keq (për mirë). Mori shtrembër (gozhda, vidha), Mori për në fshat (për në qytet, për në veri). Mori anës lumit (anës bregut). Po merr udhë të mbarë (të shtrembër). Ka marrë të tatëpjetën. Moti po merr për mbarë. Ç’fill do të marrë?

25. bised. Hipi në një mjet udhëtimi për të shkuar diku. Mori trenin e pasdites (e orës 10). Mori autobusin e unazës.

26. Nis diçka; filloj; vet. v. III Nis. Mori hov (vrull, shpejtësi). Mori valë filloi të valojë. Mori vrapin. Merr zhvillim nis të zhvillohet. Merr cifël nis të prishet, merr të krisur. Merr të krisur nis të kriset. Merr të skuqur (të nxirë) nis të skuqet (të nxihet). Merr zgjerim nis të zgjerohet.

27. Filloj të këndoj a të hedh valle ose të luaj një pjesë muzikore (me një vegël). Mori një këngë (një valle). Ia morën këngës shtruar (bashkë). Ia morën labçe. Ia merrte me të qarë. E merrte me fyell. Njëri ia merr, tjetri ia kthen (ia pret).

28. jokal., vet. v. III Fillon të ndizet a të digjet, ndizet flakë; shkrep (arma). S’marrin (mezi marrin) drutë. S’mori zjarri. Mori eshka. Morën mullarët. S’mori pushka. Mori baruti. Mori menjëherë. Merr shpejt (ngadalë).

29. fig. Shkëput nga dikush një gjë që më hyn në punë ose që është në dobinë time, i kërkoj dikujt një mendim, një këshillë etj. me qëllim që të përfitoj. Marr mendimin e kolektivit. Marr pëlqimin. Marr përvojën (mjeshtërinë) e dikujt. Marr këshilla nga dikush këshillohem me dikë. I marr fjalën dikujt e bëj të më japë fjalën, të zotohet. Ia mori zemrën ia fitoi zemrën, e bëri për vete. Mori një mësim të mirë përfitoi shumë, vuri mend.

30. fig., vet. v. III Fillon të ketë një vlerë, rëndësi a kuptim të caktuar, fiton. Merr rëndësi (vlerë). Merr domethënie të madhe. Merr një kuptim të ri. Merr një trajtë (një ngjyrë) tjetër. Mori përpjesëtime të mëdha.

31. jokal., vet. v. III (zakonisht me një emër të mashkullit të një kafshe) Ndërzehet; mbarset. Mori dash delja. Mori dem lopa. Mori derr dosa. S’mori lopa sivjet.

32. vet. v. III E bën që të mos lëvizë a të mos punojë më, e paralizon (për pjesë ose organe të trupit). Sëmundja i mori gojën (sytë, këmbën, duart).

33. Përdoret zakonisht me emra veprimi për të formuar togje me vlerë foljesh, të cilat lidhen si nga kuptimi ashtu edhe nga ana fjalëformuese me emrat përkatës (edhe në një varg njësish frazeologjike). Merr ajër ajroset. Mori arratinë u arratis. Marr fotografi fotografoj. Merr fund përfundon, mbaron. Merr gjallëri (fuqi, forcë) gjallërohet (fuqizohet, forcohet). Marr guximin guxoj. Marr hak hakmerrem. Marr lidhje me dikë lidhem. Merr masa. Merr ngjyrë ngjyroset. Marr shënim shënoj. Marr vendim vendos. Merr zgjidhje zgjidhet. Marr për bazë bazohem. Marr në dorëzim më dorëzohet. Marr nën mbrojtje mbroj. Marr nën kujdes kujdesem. Marr për qafe (për gryke) e përqafoj. Mori bark. Merr anë anon nga njëra anë. Mori erë u qelb. Mori zjarr u ndez. Mori frikë (tmerr) u frikësua (u tmerrua). Marr inat (mëri) inatosem.

34. Përdoret si folje gjysmëndihmëse, me kuptimet ‘filloj, nis, zë; përpiqem, matem’. Marr të dal (të hyj, të flas, të ngrihem, të shkoj, ta kap).

✱Sin.: kap, tërheq, bie, sjell, fshij, pastroj, rrëmbej, heq, përvetësoj, siguroj, blej, porosit, zë, pushtoj, zaptoj, thith, shpenzoj, kërkoj, pres, zvogëloj, shkurtoj, pranoj, mbaj, fut, nxë, zë, quaj, vlerësoj, kuptoj, mbaj, shkoj, fitoj, ha, kap, filloj, shkrep, mbarset, përmbaj.

♦ Harroi të marrë *frymë (dikush) tall. *Dhashë e mora. *Japim e marrim (me dikë). As *jep as merr (dikush). Sa *jep merr (dikush). Jep e merr me *gishta (dikush). Nuk më lë të marr *frymë (dikush). I mori *amanetin (dikujt). Merr *amë (diçka). Nuk merr *amë (nga diçka). Marr *anën (e dikujt). Më merr *ana. I marr *anët (dikujt). Ia marr *anën (diçkaje).Mori *arratinë (dikush). E mori *arratia (dikë). Mori *avull (dikush). Ia marr *avullin (dikujt a diçkaje). Ia mori *avullin (dikujt). Më mori *barkun (dikush a diçka).I mori bashkën (dikujt) S’merr *bojë (diçka). Si të marrë *bora. Mori *botën (dynjanë) (diçka). Mori *botën (dheun) ndër (në) sy (dikush). E merr me *bu (dikush). E mori me *cep (diçka). E ka marrë për *cep (dikë). Merr *cifël (diçka). Mori *çairet (dikush) keq. Ka marrë *të çarë (diçka). Merr *dallgë (dikush a diçka). Merr *detin (dikush). E mori *deti (dikë a diçka). Marr në *dorë (diçka). I marr *dorën (dikujt). Ia marr *dorën (diçkaje). Ia mori (ia rrëmbeu, ia zhvati) nga duart (dikë a diçka). Mori dynjanë (*botën) (diçka). Mori *dheun. Merr *erë_I (diçka). Merr *erë_II (nga diçka). E merr *era_I (dikë). E merr *era_II (diçka). I marr (i mbaj) *erë (diçkaje). Ia ka marrë *erën (dikujt a diçkaje). Merr *faqe (diçka). Mori *ferrën (diçka). Merr *fill (diçka). Ka marrë *fitilin (dikush). Mori *flakë (diçka). Marr *frymë. I mori *frymën (dikujt). Nuk merr (më) frymë (dikush). Sa të marrësh *frymë. Derisa të marr *frymë. Mezi marr *frymë. Përton të marrë *frymë (dikush) tall. Ka marrë *fund (dikush a diçka). Mori *fushat (dikush). Merr *fytyrë (diçka).I mori *fytyrën (dikujt). Mori *gardhin (dikush a diçka). S’merr (nuk ha) *të gdhendur (dikush). E merr (e mban) nëpër *gojë (dikë a diçka). E mori (e lau) *gjakun etnogr. I marr *gjurmën (dikujt a diçkaje). Marr (laj) *hakun. Mori (u bë) *hamull (dikush). Më marrsh *hijen! mallk. E merr *historia (dikë a diçka), edhe iron. Merr *hov (diçka). Merr *hundë (dikush). Mori *huq (dikush). E kam marrë *inat (dikë a diçka). Merr *jetë (dikush a diçka). I mori *jetën (dikujt). S’e merr (s’e ngre) *kalemi (diçka). Sa s’i merr (s’i rrok) *kalemi. E mori *kallëp (diçka). Na e mori *të keqen (të ligën) (dikush) mospërf. Më marrsh *të keqen! mallk. Të marrsha *të keqen! Mori *këmbë (diçka). Mori *këmbët (dikush). I mori këmbën (dikujt). E mori nga *këmbët (diçka). E merr nëpër *këmbë. Mori *këmbët në krahë (dikush). Marr *kërrabën. T’i marrësh (t’i rrëmbesh) *kokën (kryet) (dikujt). Merr *kot (dikush). Mora *krahë. I marr *krahët (dikujt). Marr (mbaj) *krahun (e dikujt). E marr nën *krahë (dikë). Mori *kthesën (dikush) libr. Mori *kuturu (dikush). Merr *lak (diçka). E merr *lehtë (diçka). Mora *lemerinë. Nuk merr *lesë (dikush). Merr e lër krejt, si dikush a si diçka tjetër, tamam si ai, gjallë ai, shumë i ngjashëm; hiq e vër atë vetë; lot e shpirt. I mori (i rropi, i hoqi) *lëkurën (dikujt). Na e mori të ligën (*të keqen) (dikush) mospërf. Të marrsha *të ligën! Më marrsh *të ligat! mallk. E mori *lumi (dikë a diçka). Ia mori *lyrën (diçkaje). Marrsh *malet! mallk. Mori *malet (dikush). Nuk më merr *malli (për dikë a për diçka) mospërf. Merre ta marrim rrëmujë e potere e madhe diku (kur bëhet një punë e veprohet si të vijë a si të mundet); bjeri burri burrit; s’e merr vesh i pari të dytin. Merr (për) *mbarë (diçka). I mori *mbrapsht (fjalët) (dikush). Merr *mend (dikush). Merr *mendtë (e dikujt). Më mori *mendtë (dikush). Ia mori *mendtë (dikujt). E marr me *mend (diçka). Merr *mendjen (e dikujt). Ia mori *mendjen (dikujt). Ma merr (ma ha, ma pret) *mendja. Ta merr (ta pret) *mendja. E mori *mësysh (dikë). Të marrtë *e mira! ur. Të marrtë (të ngrëntë) *mortja! mallk. S’e merr *mundimin (për diçka) libr. Merr *musht (dikush). I mori *nderin (dikujt). E merr *ndore (dikë) etnogr. Të më marrësh *opingat! bised. I marr *pahun (diçkaje). Nuk e marr *parasysh (diçka). E mori (e vuri) *përpara (dikë). Merr *përpjetë (dikush). Mori *të përpjetën (dikush a diçka). Marr *përsipër (diçka). Marr *pjesë (diku). Ka marrë *të plasur (diçka). Më marrsh *pleshtat! mospërf. bised. E merr *prapa (dike a diçka). E mori *së prapthi (diçka). Sa të marrë *prush. S’merr (s’ha) *pykë (dikush). Më mori më *qafë (dikush). Të merr më (në) *qafë (dikush a diçka).E merr me *të qeshur (diçka). Ka marrë *revan (dikush). E mori *revanin (dikush). E mori *rrëkeja (dike a diçka). Mori rrëpirën (*tatëpjetën, të tatëpjetën, teposhtën) (dikush a diçka). Mori *rripën (dikush). E mori *rrjedha (dikë a diçka). Mori *rrokullimën (dikush a diçka). Mori *rrugë (udhë) (diçka). Mori *rrugët (udhët) (dikush). E mori *rryma. Të merr nën *sqetull (dikush). E ka marrë (e mban) nën *sqetull (dikë a diçka). Mori *stafetën (dikush) libr. Marr mbi *supe (diçka). T’i merr *sytë (dikush a diçka). E mora në *sy (diçka). Ma merr (ma ha) *syri (diçka). Ta merr prej *syrit (një mendim etj.) (dikush) Mori *sytë (e iku) (dikush). Mora (bëra) një *sy gjumë. S’merr *shat (dikush). E ka marrë në *shenjë (dikë a diçka). Mori *sheshin (diçka). Marr (mbaj) *shënim (për diçka) libr. Marr mbi *shpatulla (diçka). Marr shpirt (*zemër). Ia mori *shpirtin (dikujt). Mori një *shuplakë (një dackë) (dikush a diçka). Nuk e ka marrë (s’e ka) me *tapi (diçka). Të marrtë *tartakuti! mallk. Mori *tatëpjetën (të tatëpjetën, teposhtën, rrëpirën) (dikush a diçka). E morën me *teneqe (dikë). Mori teposhtën (*tatëpjetën, të tatëpjetën, rrëpirën) (dikush a diçka). Mori *ters (diçka). E mori (për) *ters (diçka a dikë). Mori torbën (*trastën) (dikush). Mori *thellomën (dikush). Merr (zë) në *thua (dikush). Mora *thundrat. Mori udhë (*rrugë) (diçka). Mori udhët (*rrugët) (dikush). Të merr *vaji. E mori *vala. Merr *valë (diçka). E mori *vala (dikë). E mori me *valë (dikush). Mori vdekjen në *sy (dikush). E marr (e kap) për *veshi (dikë). Marr *vesh. E mori *veten (dikush). *Vetë ia merr e vetë ia pret (dikush). Ia mori (ia dha, ia theri, i ra) *vrapit (dikush). Ia mori *zanatin (diçkaje). Marr *zemër. Më mori *zemrën (dikush). Mori *të zezën (dikush). E mora *zët (dikë a diçka). Mori *zjarr (diçka a dikush). Sa të marrësh një *zjarr. E mori *zvarrë (dikë).