FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BOSH ndajf., bised. 1. Zbrazur, pa njeri a pa gjë tjetër brenda; pa gjë në duar; kund. plot. Solli një enë (një kuti) bosh. Erdhi me duar bosh. Mbeti vendi bosh. U kthye bosh. E kishte barkun bosh s’kishte ngrënë asgjë, ishte i uritur. E kishte shtëpinë bosh. E kishte xhepin bosh. E shkrepi pushkën bosh. E bëri bosh e zbrazi, ia hoqi gjërat që kishte brenda. E la bosh. Është bosh në shtëpi. Më mirë djepi bosh se shejtani brenda. (fj. u.). Kush hedh këmbën bosh, bie përposh. (fj. u.). Një ditë mbetet barku bosh dhe tërë jetën s’e harron. (fj. u.).
2. Pa ngarkesë, pa kryer punë të dobishme ose pa plotësuar qëllimin për të cilin bëhet. Lëvizje bosh. Goditje bosh. Rrotullohet bosh. Makina punonte bosh.
3. fig. Kot, humbur, huq, pa dobi, pa vlerë; pa kuptim. Rri bosh. Flet bosh. I shkoi (i vajti) puna (mundimi) bosh. E bëri rrugën bosh. I shkoi fjala bosh. Krevati mbeti bosh. I ziu bosh u ndodha, / Të flisja më merrej goja. (folk.). Në mendje bosh e në fjalë fushë. (fj. u.).
✱Sin.: zbrazët, zbrazur, lirë, tytë, fyell, firë, dakull, kot, humbur, dëm, humbazi, batall, fuq, kuturu, badihava, qyl, veresie, sallamatas, huq.
♦ Me *barkun bosh (të zbrazët). Ta bën fjalën bosh (dikush) nuk ta pranon, nuk e merr parasysh, të hedh fjalën poshtë. Me *duar bosh (zbrazur, thatë). E ka kokën (kryet) bosh (dikush). 1. Nuk i vjen asnjë mendim në kokë; është i hutuar e nuk di ç’të bëjë; nuk i punon truri (dikujt); është mizë pa kokë (pa krye). 2. Nuk di gjë fare, nuk ka mësuar asgjë, është i paditur; s’ka tru; s’ka tru (në kokë); është poç nga koka (nga mendja); është trokë nga mendja; është trëndelinë (nga mendja); kund. e ka kokën (kryet) plot. S’i mbetet luga bosh (dikujt) s’mbetet pa ngrënë, ka kurdoherë diçka për t’u ushqyer; s’i thahet luga. *Misër në thes e tenxheret bosh (dikush) iron. U ndodha (më zuri) bosh isha i papërgatitur para diçkaje të papritur, nuk dita si të përgjigjesha a si të veproja në një rast të vështirë; u kapa në befasi; s’e kisha në dorë veten. I shkoi fjala bosh (dikujt) nuk ia plotësuan kërkesën, ankesën etj.; nuk ia arriti asaj që kërkonte, nuk i shkoi. Me *xhepin bosh (zbrazët).

CURRUFÍTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Rrëzim i dikujt a i diçkaje menjëherë përposh.

KAP vep., ~A, ~UR kal. 1. Zë, prek dikë a diçka me dorë ose me një mjet; e rrok dhe e shtrëngoj diçka për t’u mbajtur, për të mos u rrëzuar etj.; prek; kund. lëshoj. Kap me dorë (me mashë). Kap dikë për këmbe (për mënge, për jake, për flokësh). Kap kalin për freri.
2. E zë përposh dikë dhe e lëndoj; i bie diçka papritur dikujt përsipër dhe e lag, e shtyp etj.; e kapërthej. Ia kapi dera gishtin. Rrota ma kapi këmbën. Na kapi shiu (bora) kur ishim në udhëtim dhe u qullëm.
3. Mezi arrij të takoj një njeri, një kafshë etj., që është duke ecur shpejt a duke vrapuar; e zë dhe përpiqem ta mbaj me qëllim që të mos më ikë a të mos largohet. E kapa qenin (zogun, lepurin). E kapa trenin (autobusin) e arrita trenin (autobusin) pa u nisur. E kapën të arratisurin. E kapën të gjallë (rob). E kapi me grackë (në kurth). Kapi një gjarpër (një peshk).
4. Mbërthej a lidh diçka me një tjetër, duke e qepur me pe, duke e ngjitur me zamkë etj. Kap flokët me karficë. E kap me pe (me gjilpërë, me gozhdë).
5. edhe fig. Arrij të zbuloj dhe të ndaloj dikë që ka kryer një faj, që shkel normat morale; zë një kafshë shtëpiake duke bërë dëme ose diçka të keqe. E kapi duke vjedhur. E kapi mësuesi duke kopjuar. I kapën duke shkelur ligjet (duke kryer korrupsion). Kapi bagëtinë duke dëmtuar të mbjellat.
6. vet. v. III Arrin; përbën. Kap shifrën100. Shpenzimet kapin 5% të buxhetit.
7. edhe fig., kryes. v. III (me një trajtë të shkurtër përemërore). Më zë papritur diçka e padëshiruar dhe pa qenë i përgatitur (një sëmundje, një fatkeqësi, një fiksim etj.); më kapërthen. Na kapi dimri në befasi. E kapi gripi (lia, rrufa, kolla). E kapën të dridhurat (ethet). E kapi dhembja. Bimët i kapi ngrica (bryma). Më kapi frika (tmerri). E kishte kapur uria (etja).
8. edhe jokal., kryes. v. III Ndesh në diçka; prek. Kapi tavanin me kokë u rrit, hodhi shtat menjëherë. Dora i kapi diçka të butë. I kapi koka në tra.
9. edhe fig., kal. Marr a zë një vend të privilegjuar në një klasifikim a në një garë; arrij të fitoj diçka që nuk kisha mundur ta fitoja më përpara. Kap një vend (pozicion) kyç (në punë). Kapi kreun e listës. Kap një post të lartë (në qeveri). Kapi majat e pushtetit.
10. fig. Arrij të kuptoj a kam aftësinë të mësoj shpejt, të përvetësoj diçka ose të zgjidh një problem, një çështje etj. Nxënësi e kapi mësimin (problemin). E kap diçka nga themeli (nga rrënjët). Kapi atë që është më e rëndësishme. Nuk e kapi dot atë që i thashë.
11. dhe jokal. Filloj, nis. Dimri ka kapur me të egër. Nuk dinte nga ta kapte s’dinte nga të fillonte.
12. vet. v. III E përfshin diçka (për një ligj, ndarje administrative etj.). E kapi ligji (amnistia). Atë fshat e kap rrethi (qarku) i Tiranës.
✱Sin.: zë, rrok, ndesh, prek, mbaj, ngërthej, mbërthej, kapërthej, arrij, kuptoj, nis, filloj, përfshin.
♦ E kanë kapur *dallgët (dikë). E kap për *degësh (diçka). Kapet pas *degëve (dikush). I kap (i zë) *dora (dikujt). S’e kap (s’e zë) me *dorë (diçka). E kapën *dridhmat (dikë). S’ka ku ta kapë *ferra (dikë). Ia kap (ia zë) *fillin (diçkaje). S’ia kap (s’ia pret) *fiqiri (dikujt). E kap për *flokësh (diçka). E kapi (e zuri, e mbërtheu) për *fyti (dikë). Nuk i kap *grepi (dikujt). E kapi (e zuri, e mbërtheu) për *gryke (dikë). Ma kap (ma zë, ma ndien, ma heq) *hunda (diçka). E kapi (e zuri) për *jake (dikë). E kapi (e zuri) *kalemi (dikë). Kap çfarë të kapësh përfito nga rasti a nga rrethanat, bëj a merr ç’të mundësh shpejt e shpejt. E kapi (e zuri për *këmishe) (dikë). E kapi (e zuri) ndër *lakra (dikë). S’ia kap (s’ia rrok, s’ia pret *mendja (dikujt). Të kap (të zë) për *mënge (dikush). E kapi (e zuri) për *palltoje (dikë). Nuk ia kap (nuk ia rrok) *pëllëmba (diçka). E kapën ata të *përroit (dikë). S’ka ku ta kapë (ku ta zërë *qeni) (dikë). E kap nga *rrënjët (diçka). S’ma kap (s’ma rrok) *syri (dikë a diçka). Sa të kap (sa të zë, sa të rrok) *syri. E kapi për *sysh (dikë). E kap (e marr) për *veshi (dikë). Më kap (më zë) *veshi (diçka). E kapi (e zuri) nga (për) *veshi (dikë). Kërkon të kapë *erën (dikush). E kapi për *zverku (dikë) shpërf.

NËNSHTRÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Shtresë që vjen poshtë diçkaje; gjeol. shtresë e hollë, e vendosur përposh një tjetre; substrat; kund. mbishtresë. Nënshtresë e përshkueshme (e papërshkueshme). Nënshtresë rëre (zhavorri, gurësh). Nënshtresat e tokës.
2. Shtresë e vogël shoqërore me disa veçori të përbashkëta, që dallohet brenda një klase ose shtrese të gjerë.
3. fig. Ajo që qëndron në themel të diçkaje; ajo që shtrihet e mbuluar nën diçka. Nënshtresa e një teorie.
4. gjuh. Gjurmë a ndikime të gjuhës së vjetër që është zhdukur mbi gjuhën e re që e ka zëvendësuar. Elemente të nënshtresës.

NËNSHTRÚES,~E mb. Që vë dikë nën pushtetin a nën varësinë e vet; që vë përposh a përul dikë. Fuqi nënshtruese. Politikë nënshtruese.
✱Sin.: robërues, shtypës, sundues, skllavërues, përulës.

NËNSHTRÚES,~I m. sh. ~, ~IT Ai që vë dikë nën pushtetin a nën varësinë e vet; ai që vë përposh a përul dikë. Personazhet ndahen në dy grupe: nënshtruesit dhe të nënshtruarit. Kishte urrejtje ndaj nënshtruesit.

PIKËPRÉSJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET gjuh. Shenjë pikësimi, që përbëhet nga një pikë me një presje përposh (;), që tregon një pushim më të gjatë se presja dhe përdoret kryesisht në një periudhë për të veçuar ato pjesë të saj të cilat qëndrojnë deri diku të pavarura.

PIKËPÝETJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET 1. gjuh. Shenjë pikësimi, që përbëhet nga një vijë e përdredhur si grep me një pikë përposh (?) dhe që vihet në fund të një fjalie pyetëse, të një përemri pyetës a të një ndajfoljeje përemërore pyetëse.
2. fig. Punë a çështje ende e paqartë ose e dyshimtë, që kërkon përgjigje; diçka që nuk dihet si do të përfundojë. Pikëpyetje shqetësuese. Ka shumë pikëpyetje. E mundonte një pikëpyetje.
♦ E vë në pikëpyetje (dikë a diçka) libr. e bëj të pasigurt zgjidhjen e diçkaje; e vë në dyshim; i vë një pikëpyetje (dikujt a diçkaje). I vë një pikëpyetje (dikujt a diçkaje) libr. e quaj të dyshimtë, e vë në dyshim; nuk i zë besë plotësisht, nuk i besoj; e vë në pikëpyetje (dikë a diçka).

PIKËÇUDÍTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET gjuh. Shenjë pikësimi në trajtën e një vize pingule me një pikë përposh (!), që vihet në fund të një fjalie ose të një fjale, kur shprehet një urdhër ose një gjendje emocionale e folësit (habi, frikë, dëshirë, urdhër etj.). Në fund të fjalisë urdhërore vihet pikëçuditje.

PËRFÚND (PËRFÚNDI) ndajf. 1. Në pjesën e poshtme, në fund (të diçkaje). Mal i veshur përfundi. Ra përfund. Tokë me lagështi përfundi. Hakën millonai përfundi e merr. (fj. u.).
2. Poshtë, përposhtë, nën vete. E shtriu përfundi. E vuri përfund dikë e mposhti, e mundi, e vuri nën vete (edhe fig.). E zuri përfundi një ortek.
✱Sin.: poshtë, përposh, rrëzë.
♦ E vuri përfund (dikë) e mposhti, e mundi; e nënshtroi përfundimisht; e vuri nën vete; e mori zvarrë.

PËRPÓSH ndajf. 1. Në një vend që gjendet nën dikë a diçka, që ndodhet më ulët në krahasim me dikë a me diçka; poshtë; kund. përsipër. Në një fushë (shteg) aty përposh. Lumi që kalon përposh.
2. Në drejtimin nga lart poshtë; poshtë, tatëpjetë; kund. përpjetë. Lëshoi flokët përposh. Zbritëm përposh.
✱Sin.: poshtë, poshtas, poshtazi, përposhtë, tatëpjetë, përfund.

PËRPÓSH parafj. Përdoret me një emër në rasën rrjedhore, për të treguar një vend më të ulët se një tjetër ose një vend a diçka që ndodhet nën një tjetër; poshtë; kund. përsipër. Përposh malit (kodrës). Përposh shtëpisë. Një dërrasë përposh këmbëve. E futi përposh tryezës.
✱Sin.: nën, tatëpjetë, përposhtë.

PËRPÓSHTAZI ndajf. Në anën e poshtme të diçkaje, përposh, përfund.

PËRPÓSHTË ndajf. Përposh. Humori i kishte zbritur përposhtë.
♦ Mori hijen përposhtë (dikush) mospërf. vdiq; shkoi me të shumtët. E vë përposhtë (dikë) e mund a e mposht lehtë, as që matet dot me mua; është shumë i brishtë për t’u kapur me mua; e kam gjethe; e ha me një kafshatë; e kam bukë e djathë; e kam një kafshatë bukë; nuk e kam për gjë; e hedh me një gisht; kund. s’ma ha dhëmbi.

PËRPÓSHTË parafj. Përposh.

PËRSÍPËR ndajf. 1. Në pjesën e sipërme a nga ana e sipërfaqes së diçkaje; në anën e jashtme të diçkaje; mbi krye; sipër; kund. përposh. Është e fortë (e butë, e kuqe, e bardhë) përsipër. Druri qëndron përsipër ujit. Mos i rri përsipër! I hoqi një bojë përsipër.
2. Përpjetë. E ngriti përsipër. U hodh përsipër.
♦ S’ia bën dot përsipër (dikujt) nuk e pranon se ka bërë një faj; kundërshton diçka pa pasur ndonjë arsye, tregohet kokëfortë e nuk e pranon diçka për inat a për tekat e veta; hedh shkelma; hedh vickla. I hipi përsipër (dikujt) e bezdisi shumë, duke i kërkuar diçka me këmbëngulje e me vrull; i zuri frymën. Iu hodh përsipër (sipër) (dikujt) e mbyti me qortime a me sharje, s’i la kohë të mbrohej. Marr përsipër (diçka) ia hyj një pune a pranoj një detyrë, duke marrë me dëshirë mbi vete përgjegjësinë për ta kryer; i dal (për) zot (diçkaje). I rri përsipër (sipër) (dikujt a diçkaje) tregoj kujdes të madh për dikë a për diçka; nuk i ndahem asnjë çast; i rri (i qëndroj) mbi (në) krye (mbi / në kokë) (dikujt a diçkaje).

PËRSÍPËR parafj. Përdoret me një emër në rasën rrjedhore për të treguar sipërfaqen e një vendi a të një sendi, mbi të cilin ndodhet ose lëviz diçka; sipër, mbi; kund. përposh. Përsipër tryezës (tavanit).