FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

DREJTÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Veprimi kur drejtoj; vënia drejt e diçkaje të shtrembër, të lakuar, të përkulur a të kërrusur; rregullim i diçkaje të shtrembëruar. Drejtimi i trupit (i këmbës). Drejtimi i supeve. Drejtimi i shufrave (i telit). Drejtimi i syve vështrimi drejt përpara (për dikë që shikon shtrembër).
2. edhe fig. Pikë drejt së cilës shkon dikush a diçka; ana nga është kthyer diçka ose drejt së cilës lëviz diçka për të arritur në një vend; hapësira nga gjendet ose nga shkon dikush a diçka. Drejtimi i lëvizjes. Pa drejtim të caktuar pa adresë. Në drejtim të paditur. Në drejtim të veriut (të jugut). Drejtimi kryesor. Në drejtim të kundërt. Në drejtim të pyllit. Drejtimi i makinës. Drejtimi i lëvizjes (i forcës) (edhe fiz.). Me drejtim nga e djathta (nga e majta). Në disa drejtime. Në këtë (në atë) drejtim. Në çdo drejtim. Në të gjitha drejtimet. Top pa drejtim (sport.). Merr (ndjek) drejtimin. Ndërroi (ndryshoi, ktheu) drejtimin. Përcaktoi (humbi, ngatërroi) drejtimin. - Në ç’drejtim bie fshati? Shkon (lëviz) vetëm në një drejtim. Iku pa ndonjë drejtim.
3. Qëndrimi që ka ose që merr një trup, mënyra e vendosjes ose e qëndrimit të tij. Drejtim horizontal (i pingultë, i pjerrët). E vë në drejtim të murit. S’ka drejtim s'është drejt.
4. Ecuria që ndjek zhvillimi i diçkaje, vija a rruga e zhvillimit të një veprimtarie, të një dukurie etj.; synimi a qëllimi që ndjek dikush; prirja drejt një fushe të jetës. Me drejtim shkencor (mësimor). Me drejtim industrial (bujqësor, blegtoral).
5. Rrymë e caktuar në një fushë të jetës politike, shoqërore, mendore, kulturore, artistike etj.; parim drejtues politik, ideologjik, kulturor etj.; prirja drejt një rryme të caktuar filozofike. Drejtim ideologjik (filozofik, letrar, artistik).. Drejtim idealist (metafizik). Drejtim romantik (realist). Drejtim përparimtar (demokratik). Drejtimi letrar (i realizmit kritik, i klasicizmit).
6. Pikëpamje. Në këtë (në atë) drejtim. Shqyrtoj nga të gjitha drejtimet. Nga çdo drejtim që ta shohësh.
7. Detyrat a funksionet që i jepen dikujt për të drejtuar një veprimtari, njëkompani, një organizatë etj.; organi drejtues, udhëheqja. Është (punon) në drejtimin e koorporatës (të firmës, të biznesit, të kompanisë). I dhanë drejtimin artistik (teknik) të festivalit.
8. fig. Rruga e veprimeve ose e sjelljes së dikujt. Drejtim i mirë (i keq, i shtrembër). Mori drejtim të mirë. I dha një drejtim.
9. Emri e mbiemri dhe vendbanimi i marrësit a i dërguesit, që shënohen mbi një dërgesë postare ose që i jepen dikujt për ta ditur se ku të drejtohet; të dhënat për vendin ku gjendet një institucion etj.. Drejtimi i vjetër (i mëparshëm, i ri). Drejtimi i marrësit (i dërguesit). Jep (lë) drejtimin. Pa drejtim të caktuar. Mungon drejtimi. - Cili është drejtimi i tij (i saj)?
✱Sin.: shtrirje, zgjatje, rrafshim, kthim, sjellje, përqendrim, orientim, hedhje, kryesim, dirigjim, udhëheqje, qeverisje, komandim, kah, rreshtim, prirje, profil, rrugë, udhë, vijë, hulli, ravë, rrymë, këndvështrim, adresë.
♦ I jap drejtim (diçkaje) libr. e vë në rrugën e zgjidhjes; ia gjej zgjidhjen si t’ia bëjë; vendos, nuk lëkundem më për diçka.

JOPËRPARIMTÁR,~E mb. Që nuk është përparimtar; kund. përparimtar. Ide jopërparimtare.

KÓHË,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Vazhdim a kalim i pandërprerë i minutave, i orëve, i ditëve etj., pa kthim prapa; periudhë kohore që vazhdon radhazi; pjesë e ditës a e periudhës në të cilën jetojmë, punojmë, veprojmë etj. Kohë e gjatë (e shkurtër, e humbur). Kohë e lirë. Kohë e punës. Koha e pushimit (pas dite). Kohë e ngrënies vakt. Në kohët e fundit tani vonë. Në kohën e drekës (e darkës). Në kohë paqeje (lufte). Ka ndryshuar (ka ikur) ajo kohë. Kam kohë jam i lirë, kam nge. S’kam kohë. Në kohën që (kur)… ndërsa (kur)… Për sa kohë që… përderisa… Në të njëjtën kohë njëkohësisht. Koha është flori (fj. u.).
2. Periudhë e caktuar e historisë në të cilën ndodh a ka ndodhur diçka e veçantë dhe shumë e rëndësishme (një ngjarje, një dukuri etj.); epokë e gjatë historike. Koha e gurit (hist.) periudha më e hershme e historisë kur njerëzit përdornin vegla prej guri. Koha e bronzit (hist.) periudha midis pesëvjeçarit V e II para erës së re. Koha e hekurit periudhë pas kohës së bronzit. Koha e mesme (hist.) mesjeta. Koha e artë shekulli i artë.
3. filoz. Formë objektive dhe kryesore e ekzistencës së materies, që përfshin kushtet themelore të lëvizjes së saj dhe tregon se sa zgjatin njëra pas tjetrës ngjarje, dukuri të rëndësishme etj. Koha dhe hapësira.
4. Periudha e sotme në të cilën jetojmë; epoka bashkëkohore a moderne; e sotmja. Njeri i kohës. Detyrë (kërkesë, vepër, ngjarje) e kohës.
5. Periudhë e moshës së një njeriu; gjatësia e jetës së dikujt a diçkaje; jeta aq sa rron një qenie e gjallë. Koha e rinisë (e pleqërisë).
6. Afat; çast i përshtatshëm; rast. Para kohe para afatit. U bë në kohë (në kohën e duhur). Është koha të bisedojmë (të flasim). Mbaroi koha.
7. kryes. nj. Tërësia e rrethanave që mund të sjellin ndryshime a zhvillime të reja; e ardhmja. Koha do ta tregojë. T’ia lëmë kohës.
8. vet. nj. Tërësia e kushteve atmosferike ose gjendja e motit në një vend; moti. Kohë e mirë (e keqe). Kohë me shi. Kohë diellore (yjore) (astr.). Parashikimi i kohës. U prish koha u vrenjt. Koha e mirë duket që në mëngjes (fj. u.).
9. tek. Secila nga fazat e ciklit të punës së një motori a të një makine. Motor me katër kohë.
10. muz. Secila prej nënndarjeve të barabarta të masës që përcaktojnë ritmin e një kënge a të një pjese muzikore; pjesë e simfonisë, e sonatës etj. Simfoni me katër kohë.
11. gjuh. Kategori gramatikore e foljes që shpreh marrëdhënien e veprimit a të gjendjes me çastin kur flasim. Koha e kryer (e pakryer). Kohë e kryer e thjeshtë e foljes.
✱Sin.: periudhë, epokë, e sotme, bashkëkohore, afat, mot, e ardhmja, rast.
♦ *Barra e kohës libr. Ecën me *hapin e kohës (dikush a diçka). Ecën me kohën (dikush) e kupton të sotmen dhe e përkrah a e përvetëson, bën si e do e sotmja, përkrah zhvillimin dhe përparimin; është me të renë, është përparimtar; kund. e ka shkelur koha (dikë). U hap koha shaka. nisi të çelet dikush, të qeshë a të gëzohet; kund. u prish koha. S’kam kohë (nge) të marr *frymë. Nuk kam kohë të vdes shih s’kam kohë (nge) të marr frymë. (Që) në kohën e baba Qemos qysh prej shumë kohësh më parë, që në një periudhë të largët sa nuk mbahet mend mirë; (që) në kohën e Noes; (që) në kohën e qepës tall.; (që) në kohën e qyqes. Kohë e pa kohë. 1. Në një kohë të papërshtatshme; kur t’i teket; pa lajmëruar; dendur, shpesh; orë e pa kohë. 2. Edhe në mot të keq; sido që të jetë moti. Kohë më kohë (kohë pas kohe) në periudha pak a shumë të gjata e jo rregullisht; pas ca kohe; herë pas herë; kur e kur. (Që) në kohë të Noes shih (që) në kohë të baba Qemos. (Që) në kohën e qepës tall. qysh prej shumë kohësh më parë, që në një periudhë të largët sa nuk mbahet mend mirë; (që) në kohën e baba Qemos; (që) në kohën e qyqes tall. (Që) në kohën e qyqes tall. qysh prej shumë kohësh më parë, që në një periudhë të largët sa nuk mbahet mend mirë; (që) në kohën e baba Qemos; (që) në kohë e qepës tall. E lidh kohën me litar (dikush) iron. 1. Përpiqet të pengojë zhvillimin a përparimin e diçkaje, do që të ndalë në vend diçka që ecën përpara. 2. Bën marrëzira; nuk e kontrollon veten, nuk sheh se ç’bën. *Njëherë e një kohë. *Orë e pa orë. U prish koha shaka. u zymtua dikush; u trishtua, nisi të qajë a të mërzitet; u zemërua; u përzien retë; kund. u hap koha. E ka shkelur koha (dikë) nuk ka ecur përpara së bashku me të tjerët; ka mbetur prapa, nuk është me të sotmen; nuk përkrah zhvillimin e përparimin, është me të vjetrën, është prapanik; kund. ecën me kohën (dikush). Shkoj kohën (me dikë a me diçka) merrem me dikë a me diçka sa për të mos u mërzitur, nuk kam ndonjë punë të rëndësishme; rri me dikë a me diçka që më argëton. I shkoi (i kaloi) koha. 1. (dikujt) S’ka më fuqi a s’është në gjendjen më të mirë për diçka; nuk është më i kohës, i përket kohës së shkuar, është i prapambetur. 2. (dikujt a diçkaje) Është vjetruar, e ka kaluar kohën më të mirë a më të përshtatshme për diçka; nuk është më e përshtatshme diçka, nuk përdoret më. Vret kohën (dikush) rri pa punë ose bën diçka pa vlerë, e harxhon kohën kot; e shtyn ditën me zor.

MENDIMTÁR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ai që ka aftësi të mëdha mendore krijuese dhe që merret me probleme të thella të natyrës, të shoqërisë njerëzore e të diturisë; filozof. Mendimtar i madh (i shquar, gjenial). Mendimtar revolucionar (përparimtar). Veprat e mendimtarëve të së kaluarës (të lashtësisë, të shekullit XIX, të kohës sonë). Mendimtarët e Rilindjes.
✱Sin.: filozof, mendues.

NJERËZÍM,~I m., përmb. Tërësia e njerëzve që rrojnë në Tokë, gjithë njerëzit e botës; shoqëria njerëzore, njerëzit. Njerëzimi përparimtar. E ardhmja e njerëzimit. Historia e njerëzimit. Mbrojtja e njerëzimit. Shpirti liridashës i njerëzimit. Krimet kundër njerëzimit.
✱Sin.: botë, njerëzi, njeri.

PRAPAMBÉTUR (i, e) mb. 1. Që ka mbetur pas të tjerëve, që e kanë lënë prapa; që ka mbetur në rrugë.
2. Që i ka kaluar koha, që nuk është bërë në kohën e caktuar, që ka mbetur pa u bërë. Ndeshje futbolli e prapambetur. Detyrime (pagesa) të prapambetura.
3. Që ecën me ngadalë se të tjerët në një punë, që nuk i plotëson detyrat në kohë dhe me cilësi.
4. Që ka përparuar më pak nga ç’duhej; që ka mbetur prapa të tjerëve; kund. i përparuar. Nxënës i prapambetur.
5. Që ka një shkallë të ulët zhvillimi; që nuk është i zhvilluar nga pikëpamja ekonomike, politike, arsimore, kulturore etj.; kund. i përparuar; i zhvilluar. Vend i prapambetur. Sistem ekonomik (arsimor) i prapambetur. Në një gjendje të prapambetur. Është i prapambetur.
6. Që ka mendime e koncepte të vjetruara, që s’është me kohën; që i përket një kohe të vjetër; prapanik; kund. i përparuar; përparimtar. Njeri i prapambetur.
✱Sin.: i pazhvilluar, i ulët, primitiv, artizanal, prapanik, patriarkal, anadollak, mendjengushtë, mendjendryshkur, i vjetruar, i vonuar, i papaguar, i pashlyer, i papërparuar, i dobët, i pagdhendur, i ndryshkur, i pakulturuar, i krimbur, qytyk, turkoshak.

PRAPAVÁJTËS,~E mb., libr. 1. Që shkon a që të çon prapa, që ecën duke rënë, regresiv; kund. paravajtës. Ndryshime prapavajtëse.
2. Që pengon zhvillimin, regresiv; kund. përparimtar.
✱Sin.: regresiv, reaksionar, pengues.

PROGRESÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Përparimtar.

PROGRESÍST,~E mb., libr. Përparimtar. Forcat progresiste. Lëvizje progresiste. Mendimi progresist.

PËRPARIMDÁSHËS,~E mb., libr. Që e do përparimin, që mbron e përkrah gjithçka përparimtare, që lufton për zhvillimin dhe ecjen përpara të shoqërisë; përparimtar. Njeri përparimdashës. Popull dijedashës e përparimdashës.

PËRPARIMTÁR,~E mb. 1. Që përkrah zhvillimin, ecjen përpara të shoqërisë, ngritjen e nivelit politik, ekonomik e kulturor etj.
2. Që mendon, përpiqet e lufton për zhvillimin e mëtejshëm të shoqërisë, që është për të renë e lufton për të. Shkrimtar (dijetar) përparimtar. Forcat përparimtare.
3. Që lidhet me përparimin ekonomik, kulturor etj. të gjithë shoqërisë, që ndihmon zhvillimin e mëtejshëm të gjithë popullit; që ka tipare të tilla. Mendime (ide) përparimtare. Tradita përparimtare. Vizion përparimtar. Me ambicie përparimtare.
✱Sin.: i përparuar, përparimdashës, përparimtar, kulturëdashës, dritësjellës, progresist.

PËRPARÚAR (i, e) mb. 1. Që ka arritur një shkallë të lartë zhvillimi a përsosurie, që është zhvilluar dhe vijon të zhvillohet më tej. Bujqësi (industri) e përparuar.
2. Që e çon më përpara zhvillimin e diçkaje; modern; kund. i prapambetur. Metoda të përparuara. Teknikë (teknologji) e përparuar.
3. Që është me të renë, që e mbron dhe e përkrah atë. Njeri i përparuar.
4. Që ka arritur një zhvillim të përgjithshëm politik, ekonomik, kulturor etj. më të mirë se të tjerët, që ka bërë përparime të mëdha. Vend i përparuar.
5. Që ka arritur suksese e përfundime më të mëdha se të tjerët në zbatimin e detyrave, në plotësimin e tejkalimin e planit etj. Institucion i përparuar. Shkollë e përparuar.
6. usht. Që gjendet më afër pozicioneve të armikut, që ka përparuar më shumë në afërsi të tokave ku ndodhet armiku dhe ka mundësi të vëzhgojë lëvizjet e tij ose të luftojë drejtpërdrejt me të. Pozicione të përparuara. Pikë e përparuar.
✱Sin.: i avancuar, progresiv, modern, përparimtar, i zhvilluar, i përsosur, i përparimtar, i lulëzuar, i begatuar.

PËRPARÚAR,~I (i) m. sh. ~, ~IT (të) 1. Ai që ka arritur suksese e përfundime më të mëdha se të tjerët në zbatimin e detyrave, në plotësimin e tejkalimin e planeve si në sasi, ashtu edhe në cilësi etj. Mësojmë nga të përparuarit. Ndjekin shembullin e të përparuarve. Përgjithësojmë përvojën e të përparuarve.
2. Ai që është me të renë, që e mbron dhe e përkrah atë, përparimtar.

REGRESÍV,~E mb. 1. Që shkon prapa, që bën hapa prapa, që ecën në drejtim të kundërt me përparimin; kund. progresiv. Proces regresiv. Ndryshime regresive.
2. Që është kundër zhvillimit, që bëhet pengesë për ecjen përpara, reaksionar; kund. përparimtar. Qeveri regresive. Forca regresive. Veprimtari regresive. Mendime (ide) regresive.

SHTYP,~I m. 1. Tërësia e punëve që bëhen në shtypshkronjë për të shtypur libra, gazeta, revista etj., si edhe teknika, mjeshtëria e mjetet që përdoren për këto punë; mënyra si është shtypur një tekst dhe cilësia e shtypjes (lloji i shkronjave, qartësia etj.). Shtyp i sheshtë (i thellë, i lartë). Shtyp i imët (i qartë, i pastër, i bukur, i dobët). Shkronja shtypi. Letër (bojë) shtypi. Makinat (mjetet) e shtypit. Gabim shtypi. E dërguan veprën në shtyp. Hyri (është) në shtyp. Doli nga shtypi u botua.
2. Tërësia e gazetave, e revistave dhe e botimeve të tjera që dalin rregullisht çdo ditë, çdo javë, çdo muaj a disa herë në vit. Shtypi i përditshëm (periodik). Shtypi qendror (lokal). Shtypi përparimtar. Shtypi letrar. Liria e shtypit. Organet e shtypit. Pasqyra e shtypit. Jehona e shtypit. Punonjësit e shtypit. Shpërndarës i shtypit. Nëpër faqet e shtypit. Atashe shtypi punonjës që merret me çështjet e shtypit në një përfaqësi diplomatike. Konferencë shtypi takim i personaliteteve të njohura shtetërore e shoqërore me gazetarët për t'u bërë njoftime a për t'i sqaruar për çështje të rëndësishme ose për të shprehur qëndrimin e vet në lidhje me to. Pajtimet në shtyp. Fushatë në shtyp. Lexoj shtypin.