FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABRAZÍV,~I m. sh. ~Ë, ~ËT kim. Lëndë e fortë gërryese që shërben si mjet pastrimi, lustrimi e shkëlqimi i sipërfaqeve të forta (si mermeri, kuarci, diamantet, metalet etj.). Abraziv i fortë. Bleva abraziv. Gërryej me abraziv. Përdor abraziv. Abrazivët në pastën e dhëmbëve.
✱Sin.: gërryes, pastrues, lustrues, shkëlqyes.

ABSTRAKSIÓN,~I m. sh. ~E, ~ET logj. 1. Abstraktim. Abstraksion shkencor (logjik, mendor). Forca e abstraksionit. Bëj abstraksion. Përdor abstraksionin. Abstraksion artistik. Ka aftësi për abstraksion.
2. Ide abstrakte, nocion abstrakt, përgjithësim teorik. Vepron me abstraksione. Pëlqen abstraksionin në shkencë (në art). Abstraksion i problemeve matematikore.
✱Sin.: abstraktim, përgjithësim.

ABSÚRDITÉT,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. vet. nj. Të qenët absurd, i pakuptueshëm, jo logjik; karakteri absurd i diçkaje. Absurditeti i ekzistencës. Absurditeti i një arsyetimi (i një mendimi, i një teorie). Absurditet pamor (vizual). Përdor absurditetin për të shprehur idenë e kaosit.
2. Diçka fare pa kuptim e jashtë mendjes a arsyes, ide absurde. E çon (e shpie) deri në absurditet mendimin. Bie prej një absurditeti në tjetrin. I dhënë pas absurditeteve.
✱Sin.: pakuptimësi, palogjikësi, çudi, çmenduri, marrëzi.

ABUZÍV,~E mb. Që përdor ose që shfrytëzon në mënyrë të padrejtë, të paligjshme ose të tepruar forcën, autoritetin, ndikimin ose pushtetin. Pushtet abuziv. Praktika abuzive në biznes. Sjellje abuzive.
✱Sin.: shpërdorues, keqpërdorues, abuzues.

ABUZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. Përdor në mënyrë të palejueshme, të padrejtë, të dëmshme ose të pamoralshme një të drejtë, një mundësi, një autoritet ose një besim të dhënë. Abuzoj përgjegjësinë. Abuzoi mikpritjen. Abuzuan mirësjelljen e tij. Mos abuzo mirësinë e tij!
2. kal. Prirem për të përdorur diçka në mënyrë të paligjshme. Abuzoj besimin. Abuzoi durimin e tij. Abuzoi pushtetin. Abuzoj pozitën. Abuzon detyrën (të drejtën). Abuzoi vendin e punës. Abuzoj mjete financiare.
3. jokal. E kaloj masën, e teproj (në të pirë, në të ngrënë etj.), keqpërdor. Abuzon me ushqimet (me pijet, barnat etj.). Abuzoj me shitje-blerje. Abuzonte me naivitetin e dëlirësinë e tjetrit.
4. kal. Sillem ose veproj paligjshëm ndaj dikujt a diçkaje; kaloj kufijtë e pranueshëm në sjellje ose në përdorimin e diçkaje. Abuzoj pronën publike. Abuzoj mjedisin. Abuzon paratë e familjes.
✱Sin.: shpërdor, shpërdoroj, keqpërdor, keqpërdoroj, teproj, dëmtoj.

ABUZÚES,~I m. sh. ~, ~IT Ai që përdor dikë a diçka në mënyrë të padrejtë ose të palejueshme, shpërdorues. Abuzues i vendit të punës. Abuzues me kohën. Abuzues pozite. Abuzues me të drejtat e grave. Abuzues i ujit të pijshëm (me energjinë elektrike). Abuzues me barna (me ushqime, me pije të ndaluara).
✱Sin.: shpërdorues, keqpërdorues.

ABUZÚES/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Ajo që përdor dikë a diçka në mënyrë të padrejtë ose të palejueshme, shpërdoruese. Abuzuese e autoritetit. Abuzuese me kohën. Abuzuese e fëmijës.
✱Sin.: shpërdoruese, keqpërdoruese.

ACALLÉPS vep., ~A, ~UR vjet., kal. 1. Ndryshoj formën ose strukturën e një objekti etj. Acalleps hekurin. Tërmeti e acallepsi urën. Acallepste ecjen (trupin).
2. Shtrembëroj një të vërtetë; paraqes një fakt, një gjendje, një situatë në mënyrë të pasaktë ose të ndryshuar qëllimisht. Acalleps faktet e njohura. Acallepsi ndodhinë. Acallepsi të dhënat historike (dokumentet arkivore).
3. Shtrembëroj a shëmtoj fytyrën; ngërdhesh buzët. Acallepsa turinjtë. Acalleps fytyrën. Acallepsi surratin. - Mos acalleps çehren! Kishte acallepsur sytë.
4. bised. Përdor ose shqiptoj gabim fjalët, duke ndryshuar formën e tyre të saktë. Acallepste fjalët. Acalleps shkronjën e parë të fjalës.
✱Sin.: shtrembëroj, ndryshoj, tjetërsoj, shëmtoj, deformoj, devijoj, manipuloj.

ADMINISTR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR drejt., kal. 1. Drejtoj dhe organizoj punën në një fushë a në një degë të veprimtarive shtetërore, politike, shoqërore, ekonomike, kulturore, shkencore sipas rregullave dhe ligjeve në fuqi. Administron ekonominë. Administron shëndetësinë. Administron një kompani. Administronte biznesin e vet. Administron burime financiare. Administruan investimet.
2. Kujdesem për një pasuri të luajtshme (të paluajtshme) ose për një vlerë, që të përdoret mirë sipas rregullave ose sipas nevojave; mbikëqyr, përdor. Administroj vlerat (të ardhurat, fondet). Administron pasurinë e përbashkët. Administron tokat (banesat, objektet, burimet etj.). Administroj ilaçet.
✱Sin.: qeveris, udhëheq, drejtoj, organizoj, përdor, menaxhoj, mbarështoj, ndoroj.

ADRENALÍN/Ë,~A f., mjek. 1. Hormon që prodhohet në palcën kurrizore në gjëndrën mbiveshkore. Formula kimike e adrenalinës. Funksioni i adrenalinës.
2. farm. Medikamenti që krijohet nga kjo lëndë (adrenalina). Përdor adrenalinë.

AERODUKTIÓR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT tek., mjek. Instrument, mjet a tub që mbart ajër e që përdoret zakonisht në sallat e lindjes, të operacioneve etj.; ajërsjellës. Aeroduktior i avancuar. Mjeshtër i aeroduktiorëve. Përdor aeroduktior.

AEROFÓN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Instrument për rritjen e zërit. Aerofon i vjetruar. Aerofon modern. Përdor aerofon. Edisoni është shpikësi i aerofonit.
2. Instrument muzikor që prodhon tinguj përmes dridhjeve pa përdorur tela a membrana; instrument me frymë. Aerofonët e lashtë brirët e kafshëve, guaskat, lëkura e drurëve, zorrët e zbrazura të kafshëve etj. Klasifikimi i aerofonëve. Grupi i aerofonëve metalikë. Aerofonë tradicionalë. Fyelli (bilbili, pipëza) është aerofon.

AGJENTÚR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Shërbim i caktuar qendror për zbulim a spiunazh; rrjet organizuar spiunësh dhe informatorësh që punojnë për shërbime të inteligjencës, që kryen veprimtari për mbledhjen e informacioneve të fshehta për qëllime zbulimi ose kundërzbulimi, që mbledh të dhëna të fshehta dhe që zhvillon veprimtari armiqësore kundër një vendi tjetër; grup ose organizatë (zakonisht sekrete) që vepron në një vend në interes të subjekteve të huaja, që u shërben synimeve dhe interesave politike, ekonomike, ushtarake etj. të një shteti. Agjenturë diplomatike. Agjentura e inteligjencës. Agjenturë e huaj. Agjenturë zbulimi. Agjenturë operative. Agjenturë shantazhuese. Agjenturë policore. Fundi i një agjenture. Përdor agjenturën.
2. përmb. Tërësia e agjentëve të shërbimit të zbulimit të një shteti të huaj; shërbim sekret, shërbim informativ, shërbim i sigurimit. Agjenturë e huaj. Zbuloj agjenturën. Shërbyes i agjenturës.
3. treg. Rrjet i përfaqësuesve të shitjeve ose të ndërmjetësve të biznesit që veprojnë për llogari të një kompanie etj.

AGROFÓND,~I m. sh. ~E, ~ET bujq. Tërësia e burimeve teknologjike, e burimeve financiare si dhe e masave agroteknike, që zbatohen në një tokë bujqësore dhe që përcaktojnë gjendjen e aftësitë prodhuese të saj, duke përfshirë investimet në makina bujqësore, në plehra, në farëra cilësore, në sisteme ujitjeje dhe në infrastrukturë për përmirësimin e kësaj veprimtarie. Agrofond i siguruar. Agrofond i lartë (i pasur, i mirë). Rrit agrofondin. Agrofond ndërkombëtar. Zbatoj (përdor) një agrofond të ri.

AJËRFTÓHËS,~I m. sh. ~, ~IT tek. Aparat, pajise a mjet që përdor ajrin për të ulur temperaturën e një hapësire, të një pajisjeje ose të një lëngu të caktuar; aparat i posaçëm për ftohjen e ajrit. Aktivizuam ajërftohësin e ri. Ajërftohësin e sollën sot. Ajërftohës industrial ajërftohës për të ftohur makineri dhe sisteme në fabrika ose në impiante industriale. Ajërftohës mjedisor (ambiental) ajërftohës që shërben për të ftohur një mjedis banimi (pune, udhëtimi). Ajërftohës automjetesh ajërftohës që shërben për të ulur temperaturën e motorit me djegie të brendshme; ajrues, kondicioner.
✱Sin.: ajrues, ventilator, kondicioner, flladitës, freskues, klimatizues, klimatizator.

AKREDITÍV,~I m. sh. ~A, ~AT 1. fin., bank. Mjet pagese ose dokument i lëshuar nga një bankë ose nga një arkë kursimi, që garanton pagesën ndaj një pale të tretë, për sa kohë që kushtet e specifikuara në akreditiv janë përmbushur; garanci bankare. Akreditiv i revokueshëm (i parevokueshëm). Akreditiv i konfirmuar. Afati i akreditivit. Pagesë me akreditiv. Lëshoj (paguaj) një akreditiv. Përdor një akreditiv. Banka lëshoi akreditivin. Akreditiv dokumentar akreditiv kur pagesa bëhet vetëm pasi të dorëzohen dokumentet që provojnë përmbushjen e kushteve të marrëveshjes (faturë, dokumente transporti).
2. dipl. Dokument zyrtar që shoqëron letrat e akreditimit të një përfaqësuesi diplomatik.
✱Sin.: autorizim, njohje, prokurë, certifikim, kompetencë.

AKSES/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. Jam i aftë, kam liri a mundësi të hyj diku ose t’i afrohem dikujt. Aksesoj dokumentet në arkiv.
2. kal. Kam mundësi ose lejohem të marr e të përdor diçka. Aksesoj të dhënat personale.
3. mjek., jokal. Shpërthen a fillon papritur një sëmundje.
4. psikol., jokal. Shpërthen papritur një emocion etj.

AKSIOMATÍK,~E mb. 1. filoz. Që ndërton, një sistem logjik mbi parime bazë të pranuara si të vërteta pa prova, që ka vetitë e një aksiome; që ka karakterin e një aksiome, që nuk ka nevojë për vërtetim, që pranohet si diçka e ditur ose e vetëkuptueshme. Sistem aksiomatik. Teoria aksiomatike. Parim aksiomatik. E vërtetë aksiomatike. E drejta aksiomatike. Hulumtimet aksiomatike. Marrëdhënie aksiomatike. Qasje aksiomatike. Themele aksiomatike. Në mënyrë aksiomatike.
2. logj., mat. Që përdor rregulla logjike për të nxjerrë teorema dhe përfundime. Sistem aksiomatik strukturë teorike që fillon me një grup aksiomash dhe që përdor rregulla logjike për të nxjerrë teorema dhe përfundime. Logjika aksiomatike. Funksionet aksiomatike. Premisat aksiomatike. Përkufizim aksiomatik. Gjeometria aksiomatike.
✱Sin.: parimor, themeltar, i vetëkuptueshëm, i vërtetë, i ditur, i njohur.

AKUMULÍM,~I m. sh. ~E, ~ET libr. 1. Veprimi kur akumuloj ose kur akumulohet.
2. Grumbullim; mbledhje. Akumulimi i energjisë. Akumulimi i njohurive. Burim akumulimi. Akumulim uji në rezervuar.
3. kryes. sh., fin. Mjete financiare të grumbulluara pjesë-pjesë; ajo që është mbledhur pak nga pak. Akumulimet shtetërore. Akumulim i borxheve. Përdor (rrit) akumulimet. Fondi i akumulimit. Akumulim i kapitalit (ek.) rritje e kapitalit duke ia shtuar atij në pjesë të përfitimit ose të kamatës me qëllim të zgjerimit të punës.
✱Sin.: grumbullim, mbledhje, mbushje.

ALEGORÍ,~A f. sh. ~, ~TË 1. let. Shprehje e ideve dhe e mendimeve në një vepër artistike tërthorazi, nëpërmjet figurave të gjalla e konkrete; metaforë e gjatë; vepër artistike e ndërtuar me figura të tilla. Përdor alegorinë. Alegoria komike. Alegoria e personazheve. Gjeneza e alegorisë.

2. Fjalë ose shprehje, prapa të cilave fshihet një domethënie tjetër, shprehje e tërthortë. Me gjuhën e alegorisë. Flet me alegori. Alegoria e kujtesës. Alegoria politike. Të kuptuarit e alegorisë. Alegori filozofike. Alegori politike.

3. stil. Figurë stilistike që shfrytëzohet në letërsi, në artet pamore dhe në muzikë. Alegoria në arte. Alegoria e pikturës.