FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AGJÉND/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT Dokument ose listë e rendit të ditës, që përmban çështje, tema ose veprimtari që do të diskutohen ose do të trajtohen gjatë një takimi, një konference ose një veprimtarie; planifikim ose organizim për ecurinë e një dite, një takimi, një mbledhjeje, një konference ose veprimtarie; plan veprimi, rend dite. Përcaktimi i agjendës. Agjenda e takimit. Agjenda e seminarit. Agjenda e simpoziumit. Diskutimi sipas agjendës. Përmbaju agjendës!
✱Sin.: plan, program, kalendar, planifikues, orar, rend.

DEZHÚRN,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Shërbim i caktuar në punë, ku dikush ose një grup punonjësish ndjekin një orar të veçantë për të siguruar që një vend pune ose një shërbim të vazhdojë pa ndëprerje, veçanërisht gjatë natës a në orët e vona të ditës. Dezhurni ditor (javor). Dezhurn 24-orësh. Kam dezhurnin.
2. Punonjës i caktuar për të mbikëqyrur një vend ose një situatë të veçantë për një periudhë kohore të caktuar; punonjësi i radhës në shërbim roje etj. Dezhurn në shkollë. Dezhurni i natës.

FILLIMTÁR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Fillestare. Fillimtaret në punë u paraqitën në orar.

GJASHTÓRËSH,~E mb. Që vazhdon a zgjat gjashtë orë. Orar gjashtorësh. Ditë pune gjashtorëshe. Orar gjashtorësh. Ndërprerje gjashtorëshe.

NGRË́NË,~T (të) as. Ngrënie; e ngrëna. Është e shijshme në të ngrënë. E ka të ngrënët me zor. I hiqte vetëm të ngrënët. Të ngrënët pa orar.

►NÍS/EM jovep., ~A (u), ~UR vetv. 1. Marr rrugën për të shkuar diku, largohem nga një vend; kund. arrij, kthehem. U nis nga shtëpia. U nis për udhëtim (për rrugë). U nisën për kurbet. U nis për në shkollë. Nisem me vrap (ngadalë). Nisem me këmbë (me makinë, me tren). Si u nis, ashtu u bitis (u gris). keq. si filloi keq një punë ashtu edhe përfundoi. Ku u nis e ku u degdis! ndryshe filloi e krejt ndryshe mbaroi, ku filloi e ku mbaroi!
2. vet. v. III Vihet në lëvizje dhe fillon udhëtimin (një mjet transporti). U nis treni (autobusi, vapori). Niset herët (vonë). Nuk niset gjithmonë në orar avioni. Nuk niset bosh (pa mallra, pa udhëtarë).
3. Stolisem e zbukurohem. U nis nuse. U nis e u stolis.
4. fig. Mbështetem diku për të vepruar a për të gjykuar, marr si mbështetje, kam si pikënisje. Nisemi nga parime të drejta. Nuk niset nga interesi vetjak. Nisem nga eksperienca personale.
✱Sin.: iki, shkoj, largohem, stolisem, mbështetem, bazohem.

ORÁ/R,~I m. sh. ~E, ~ET Orët e caktuara për kryerjen e punës a të një veprimtarie në zyrë, në një institucion etj.; pasqyrë ku shënohet koha e caktuar, vendi dhe radha e veprimeve. Orari zyrtar (shtetëror). Orar unik kohë e punës që nuk ndërpritet nga pushimi i drekës. Orari i mësimit (i studimit). Orari i autobusëve (i trenave). Me orar të zgjatur. Në mbarim të orarit. Ha (fle) me orar. Me orar e pa orar në çdo kohë. Shkon gjithnjë në orar. Mbaroi orari.

ÓRTHI ndajf. Rrotull, përqark; ashtu si sillen akrepat e orës. Lëvizte orthi. Vinte orthi rreth kështjellës.
✱Sin.: orar, rrotull, përqark, djathtas.

OR/Ë,~A_I f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Njësi kohe që është e barabartë me një të njëzetekatërtën pjesë të ditës e të natës dhe që ka gjashtëdhjetë minuta. Një gjysmë (një çerek) orë. Dita ka dymbëdhjetë orë. Punoj tetë orë. E bëri rrugën për gjashtë orë. Fluturon me shpejtësi tetëqind kilometra në orë. U mbush një orë. Erdhi pas dy orësh. U vonua një orë e gjysmë. Kaluan tri orë. Paguhet me orë. Kush ka një orë kohë, nuk vdes i varur. (fj.u.).
2. Kohë prej dyzetepesë ose gjashtëdhjetë minutash, gjatë së cilës bëjmë diçka, pushojmë etj.; kohë e tillë që përdoret për një mësim dhe që shërben si njësi për të caktuar ngarkesën mësimore të mësimdhënësit. Orë mësimore (ora e mësimit). Orë akademike kohë prej rreth pesëdhjetë minutash. Ora e gjuhës (e letërsisë, e historisë, e fizikës). Orë pushimi (çlodhjeje). Filloi ora e dytë. Mbaroi ora. Kemi një orë bosh (bised.). Ka shumë orë (një mësues). Jep gjashtë orë në javë.
3. astr. Njësi kohe, që përcaktohet për të llogaritur lëvizjen sipas rrotullimit të Tokës ose të një trupi tjetër qiellor. Orë diellore. Orë hënore. Orë astronomike kohë e përpiktë, që përcaktohet me vrojtime të veçanta, duke marrë si bazë meridianin e Grinuiçit. Ora zyrtare (ligjore) ora që miratohet me ligj në një vend. Ora lokale ora që përcaktohet duke matur kohën e një vendi. Ora galaktike kohë e barabartë me 9,1 vjet të Tokës.
4. Kohë e caktuar me numër sipas ndarjes së ditës a të natës në dymbëdhjetë pjesë ose të ditës e të natës së bashku në njëzet e katër pjesë; kohë e caktuar si cak. Sa është ora? Erdhi në orën tetë. Në orën shtatë të mëngjesit. Në orën dymbëdhjetë të natës (në orën njëzet e katër). Në orën katër pasdite (në orën gjashtëmbëdhjetë). Në ç’orë do të shihemi? Në ç’orë fillon puna? U ngrit me dy orë natë.
5. Kohë e papërcaktuar me përpikëri, zakonisht e shkurtër, gjatë së cilës ngjet diçka, kryhet një veprim etj., çast, kohë. Orë për (me) orë nga një çast në tjetrin; shumë shpejt, fare së shpejti. Në orët e para të ditës (në orët e mëngjesit). Orë pas ore kohë pas kohe, herë pas here. Erdhi në orët e vona. Kaluam disa orë të këndshme. Iu gjend në orët më të vështira. Kishte ardhur ora e shpagimit. S’i ka ardhur ora kësaj pune. Erdhi ora e madhe. Rrinte me orë të tëra rrinte një kohë mjaft të gjatë. Në atë orë erdhi edhe ai në atë çast erdhi edhe ai. I erdhi ora e fundit (ora e vdekjes) i erdhi çasti i fundit, është para vdekjes. E prisnin nga një orë në tjetrën. Ç’sjell (ç’bie) ora, s’e sjell (s’e bie) moti (viti). (fj. u.). Ç’sjell minuta s’e sjell ora (s’e sjell moti). (fj. u.). Ora punon, njeriu vrapon. (fj. u.).
6. bised. Kohë e caktuar posaçërisht për diçka; orari. Ora e pritjes. Ora e nisjes (e arritjes). Ora e pagesave.
7. Vegël e posaçme me një fushë të ndarë në dymbëdhjetë pjesë dhe me akrepa, që punon me kurdisje, me rrymë elektrike etj. dhe që shërben për të matur kohën. Orë e madhe. Orë elektrike. Orë e artë (floriri). Orë dore (xhepi, muri, tryeze). Ora e qytetit. Orë me zile. Akrepat e orës. Fusha e orët. Zinxhiri (rripi) i orës. Kurdis (ngreh) orën. Më mbeti (më ngeli) ora. Ra ora (zilja e orës).
✱ Sin.: sahat, çast, kohë, orar, orëmatës, orishtër.
♦ M’u bë ora (sahati) *mot. Ra ora (sahati) (për diçka) u dha shenja e fillimit të diçkaje; erdhi koha për diçka. I bie ora (sahati) shtatë (dymbëdhjetë, tetë) (dikujt). 1. Nuk mërzitet fare; nuk shqetësohet për asgjë, nuk bëhet merak fare. 2. Qëndron gjithnjë në mendimin e vet, s’luan nga e vetja. (Është) ora me dorë (ora me një) (diçka). 1. Shfaqet shpejt e mirë. 2. shih (është) dorë me një (diçka). Orë e çast (e minutë) vazhdimisht, gjithnjë, pa ndërprerje; duke u përsëritur shumë dendur; herë pas here dhe shpesh. I orës së fundit libr. që është dhënë në kohën më të afërt, që sapo është dhënë nga dikush (për një lajm a njoftim). Orë e pa kohë herë pas here; në kohë të papërshtatshme; kur t’i teket dikujt; kohë e pa kohë. I orës së parë (i orëve të para) i fillimit të diçkaje, që ka qenë në ballë, që ka marrë pjesë që në fillim në një veprimtari; i flaktë. Një orë (një sahat) e më parë sa më shpejt; në një kohë sa më të afërt. Ia preu orën (dikujt) e vrau; e vdiq; ia shkurtoi jetën. I vë *akrepat sipas orës (së dikujt) keq. I erdhi ora (sahati) (dikujt a diçkaje) është gati në të vdekur dikush, iu sos jeta; po merr fund diçka, po prishet a po shkatërrohet. Nuk e zë ora (sahati) (dikë a diçka) është në mbarim e sipër, merr fund së shpejti; do të vdesë shumë shpejt dikush; do të niset, do të largohet së shpejti.

PANDRYSHÚAR (i, e) mb. Që nuk ka ndryshuar; kund. i ndryshuar. Qëndrim i pandryshuar. Orar i pandryshuar i fluturimeve. Inflacion i pandryshuar. Formacion i pandryshuar i skuadrës së futbollit. Pagesa të pandryshuara.

PRECÍZ,~E mb. I saktë, i përpiktë. Është preciz në orar (në përgjigje).

PRÉMT/E,~JA (e) f. Dita e pestë e javës, që vjen pas së enjtes. E premtja e Zezë (e Madhe) etnogr., fet. dita kur është varrosur Krishti. E premtja ka orar të reduktuar pune.

PROVIZÓR,~E mb. I përkohshëm. Qeveri provizore. Orar provizor.

►PUN/ÓHET jovep., ~ÚA (u), ~ÚAR 1. pës. e PUNÓJ. Zakonisht punohet nga të gjithë në çdo ditë të javës. Arat punoheshin në fund të dimrit e para se të fillonte pranvera. U punua për shumë kohë me orar e pa orar. Do të punohen një për një të gjitha aktet nënligjore. Hekuri, sa punohet, aq zbukurohet. (fj. u.).
2. përd. njëvet. Sipas kuptimeve 1-14 të foljes PUNÓJ. S’i punohej. Kështu nuk mund të punohet. Atje punohej shkel e shko. Shkolla është vendi ku mësohet dhe punohet. Duhet punuar koka, që të japë toka.

PUN/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. jokal. Bëj një punë të caktuar duke përdorur forcën e krahut e të mendjes dhe vegla e mjete pune për të prodhuar diçka, për të ndërtuar, për të krijuar etj. Punon në uzinë (në fabrikë, në kombinat, në arë, në fushë). Punon në arsim (në ndërtim, në bujqësi). Punon edhe jashtë orarit (me orar të zgjatur). Punonte si kalë. Punon mirë (pastër). Punonte shkel e shko. Kemi punuar bashkë. Kush s’punon, dheut i rëndon. (fj. u.). Kush nuk punon, nuk ha. (fj. u.). Punove, gëzove. (fj. u.). Trupi shëndoshet me të punuar, mendja ndritohet me të mësuar. (fj. u.). Do punuar koka, që të japë toka. (fj. u.). Hekuri punon, shakulli gjëmon. (fj. u.).
2. jokal. Ushtroj një mjeshtëri a profesion të caktuar; jam në një punë a në një detyrë të caktuar. Punon si marangoz (si traktorist, si minator, si murator, si shofer, si mësues, si agronom, si llogaritar).
3. jokal. Zhvilloj një veprimtari a kryej një veprim me vetëdije, sillem a veproj në një mënyrë të caktuar; përpiqem për të mirën e dikujt a të diçkaje. Punon me mend në kokë. Punon haptazi (fshehurazi). Ka punuar nën rrogoz (pas shpine).
4. jokal., vet. v. III Zhvillon punën a veprimtarinë e vet, është i hapur dhe kryen shërbime (për një ndërmarrje, institucion, dyqan etj.); funksionon. Dogana ka punuar rregullisht. Biblioteka punon tërë ditën. Libraria punon vetëm paradite.
5. jokal., vet. v. III Është në gjendje pune, nuk është i prishur (për një makinë a një mekanizëm); funksionon, shkon. Makina (motori, ora) punon në rregull.
6. jokal., vet. v. III Kryen punën e vet, është i aftë për punë (për një organ a gjymtyrë të trupit); funksionon. I punon zemra. S’i punojnë sytë (mirë) nuk sheh mirë. S’i punon më dora nuk është më i zoti për punë. Nuk i punonin më këmbët nuk ecte dot më. Sa të më punojë këmba e dora. I punon mendja për shumë gjëra i vete mendja për shumë gjëra. I punon fantazia atij.
7. jokal. Bëj punë edukuese, sqaruese etj. me dikë për ta bindur e për ta ngritur nga ana arsimore, kulturore etj. Punon me pionierët (me fëmijët, me rininë).
8. jokal., vet. v. III (kryes. me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dhanore) Më vete mbarë, më ecën; vepron. I punoi fati (zari). S’na punoi koha (moti) sivjet. Koha punon për ne.
9. jokal., vet. v. III Mbledh qelb, nuk është mbyllur ende (për një plagë). I punonte plaga.
10. bised., jokal., vet. v. III Ka vlerë, ka rëndësi; është i dobishëm, i nevojshëm a i domosdoshëm; të mbaron punë, hyn në punë. Sot punon shkolla (kualifikimi, specializimi).
11. jokal., vet. v. III Shkon e vjen, kalon; përdoret, vihet në përdorim. Atje punojnë kafshët. Në atë rrugë punon treni. Këtej punojnë makinat çdo ditë. Ajo rrugë nuk punon më.
12. bised., jokal. Kam lidhje ose marrëdhënie me dikë a me diçka, marr e jap me të; lidhem. Elbasani punonte me Durrësin. Ne punonim më shumë me Tiranën.
13. kal. Lëroj, rrëmih (për tokën). E punuan arën (tokën) me traktor. Ia punonin tokat argatët. Toka i përket atij që e punon.
14. kal. Përpunoj një lëndë të parë dhe nxjerr prodhime të ndryshme; e përpunoj diçka për t’ia përmirësuar cilësinë ose për ta bërë të gatshme për t’u përdorur. Punon lëkurën (drurin, baltën, hekurin). Punon pemët (ullinjtë, qumështin).
15. kal. Bëj a prodhoj diçka. Punon voza (arka). Punon çorape (triko). Punonin qymyr. Punonte djathë (gjalpë).
16. bised., kal. E vë në lëvizje a në veprim diçka, e përdor, e luaj. Ai punonte rremat (lopatat). E punonte shpatën me lehtësi. S’e punonte dot makinën.
17. fig., kal. Zbërthej e shpjegoj një fjalim, një temë, një artikull a diçka tjetër dhe nxjerr përfundime e detyra. Punoi me nxënësit një temë mbi drogën (mbi alkoolin).
18. kal. E ngre diçka në një shkallë më të lartë, e përmirësoj, e përsos, e përpunoj. Punoi gjuhën (stilin). Punon shijen muzikore.
19. bised., kal. Merrem rregullisht me një punë a me një veprimtari të caktuar; ushtroj. Punon bujqësinë. Punonte mërgimin. Punonte zanatin e vet.
20. bised., kal. E përdor për të kaluar në të, e rrah (një rrugë); jap e marr kryesisht për punë tregtie me një vend. Nuk e punonim më atë udhë. Ai punonte rrugën e Vlorës. Ata punojnë Prishtinën (Tetovën, Ulqinin)).
21. fig., bised., kal. I bëj dikujt një të keqe; e mashtroj dikë, ia hedh; bëj diçka të keqe. I punoi të zezën (qindin). I punoi një rreng (një hile). Ia punoi mirë. Harrove ç’na punoi? Ia punoi prapa krahëve. Të punon atë që s’ta pret mendja!
✱Sin.: funksionoj, shkoj, eci, vete, përdor, lëvroj lëroj, përpunoj, bëj, ushtroj, rrah, hedh, veproj, kryej, rreh, regëtin, edukoj, sqaroj, mbledh, qelbëzon, kaloj, lidh, thur, këpus, rrëmih, prodhoj, lëviz, luaj, zbërthej, shpjegoj, përsos, mashtroj.
♦ Punon nën *dhe (dikush) keq. I punon *goja (dikujt). Punon prapa *gardhit (dikush). Punon nën *gunë (dikush). Nuk më punojnë (nuk më bëjnë) *gjunjët. I punon *koka (dikujt). Punon prapa *krahëve (dikush). Ia punoi prapa *krahëve (dikujt). S’i punon një *kuti (dikujt) tall. I punon *mendja (dikujt). I punoi *qindin (dikujt). I punoi (i luajti) një *rreng (dikujt). Punon nën *rrogoz (dikush) keq. Punon prapa *skenës (dikush) libr. keq. Punon *sot e ha sot (dikush). Ia punoi pas *shpine (dikujt). I punon *truri (dikujt). Më punon *zemra (për dikë a për diçka).

REDUKTÚAR (i, e) mb. I ulur, i zvogëluar, i pakësuar, i thjeshtuar. Orar i reduktuar. Pension i reduktuar pension që jepet për të gjithë të siguruarit deri tre vjet para mbushjes së moshës së daljes në pension.

SHAPAKÓTUR (i, e) mb. 1. Që ka sjellje prej budallai, torollaku; që është shapakotur; i trullosur, i shushatur. Mori një pamje të shapakotur, sa filluam edhe ne të tallemi. I shapakotur nga trutë.
2. Që është si i hutuar; i matufosur. Shkonte andej-këndej si i shapakotur. Grua krejt e shapakotur. Plak i shapakotur.
3. si em. ~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ai që është i trashë nga mendja, që është bërë matuf, shapakot. I shapakoturi vështirë se do të mbërrinte në orar. Sillej andej edhe i shapakoturi.
3. si em. ~A f. sh. ~A, ~AT Ajo që është e trashë nga mendja, që është bërë matufe, shapakote. Ia kishte marrë mendtë një e shapakotur.
✱Sin.: i trullosur, i shushatur, i hutuar, i matufosur, i shastisur, i rrjedhur, i ronitur, shapakot.

SHKURTÚAR (i, e) mb. 1. Që është më pak i gjatë se zakonisht, që është shkurtuar. Orar i shkurtuar. Flokë të shkurtuar.
2. Që i është më i përmbledhur, që i janë hequr disa pjesë (zakonisht për shkrime). Artikull (fjalim) i shkurtuar. Histori e shkurtuar.
3. Që është mbyllur, nuk ekziston më (zakonisht për një vend pune). Pozicion i shkurtuar.
✱Sin.: i zvogëluar, i cunguar, i përmbledhur, i prerë.

STRIKT,~E mb. I rreptë. Ka qëndrim strikt në orar të punës. Ka sjellje strikte me vartësit. Kishte qenë gjithmonë një mësues strikt.

TËPÁM/E,~JA f. sh. ~E, ~ET entogr. 1. Ditë kur një shtëpi pret ngushëllime për një të afërm dhe kryen rite me këtë rast si, hapjen e teshave të të ndjerit etj., e pame. Çeli tëpamen për të bijën (të birin).
2. Vizitë te dikush për ta ngushëlluar; vaki. Ka shkuar në një tëpame.
3. Vizitë, orar te mjeku; takim me mjekun; kontroll mjekësor. Kur e ke lënë tëpamen te dentisti?
✱Sin.: vizitë, vaki, orar.