FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AERODÍN,~I m. sh. ~Ë, ~ËT av. 1. Objekt që lëviz në ajër, me një formë të tillë që zvogëlon rezistencën e ajrit dhe rrit efikasitetin e lëvizjes; aeroplan, helikopter, raketë, bombë fluturake etj., që mbahet në ajër me ndihmën e fuqisë aerodinamike. U përdorën aerodinët. Aerodin eksperimental. Ngritja në fluturim e aerodinit.
2. Strukturë ose pajisje që shfrytëzon forcat aerodinamike për të qëndruar në ajër ose për të lëvizur në lartësi.

AFARÍST,~E mb., ek. Që ka të bëjë me afarizmin a me afaristët; që është karakteristik për afaristin, prej afaristi; që merret më afarizëm a me çështje biznesi, tregtie etj. Shoqatë afariste. Veprimtari afariste. E drejta afariste. Subjekt afarist. Mjedis afarist. Objekt afarist. Morali afarist.

AKOMODÚES,~E mb. Që ka aftësinë për të krijuar kushte të favorshme për përshtatjen ose rehatinë e dikujt. Personeli akomodues. Kushtet akomoduese. Rregullat akomodues. Objekt akomodues.
✱Sin.: përshtatës, rehatues, adaptues.

AKROMATÍK,~E mb., fiz., kim. I pangjyrë; që përthyen dritën e bardhë duke mos i zbërthyer ngjyrat ose përbërësit e saj, që nuk ndikon në përhapjen e dritës në bazë të ngjyrave; kund. kromatik. Sistem akromatik. Lentet akromatike (opt.). Pikturë akromatike. Fije akromatike (biol.). Objekt akromatik. Skema akromatike.

AKS,~I m. sh. ~E, ~ET 1. libr. Bosht. Aks rrotullues (në rrotat e mjetet të qarkullimit). Aksi i makinës. Aksi qendror. Aks i rrotullimit (astr.) vijë imagjinare rreth së cilës rrotullohet një trup qiellor. Aksi i planetit. Aksi i tokës. Përgjatë aksit. Rreth aksit.
2. urb. Gjatësi rruge. Aks rrugor. Segmentet e akseve rrugore. Kryqëzimet e akseve rrugore.
3. gjeom., mat. Vijë imagjinare që përshkon një objekt ose një sistem, duke shërbyer si një pikë referimi për simetrinë ose për rrotullimin. Aksi gjeometrik. Aksi horizontal. Aks i koordinatave. Aksi i simetrisë vijë që ndan një figurë në dy pjesë simetrike.
4. mjek. Boshti kurrizor. Aksi i trupit vijë imagjinare që përshkruan drejtimin kryesor të strukturës së trupit ose të një organi.
5. mjek. Akson. Çdo neuron ka vetëm një aks.

AKTINOMETRÍK,~E mb., fiz. Që ka të bëjë me aktinometrinë, që i përket aktinometrisë i aktinometrisë. Matjet aktinometrike. Instrument aktinometrik. Objekt aktinometrik.

AKUZÚAR (i, e) mb. Që është bërë objekt i një akuze, që është akuzuar me dyshimin se ka kryer një vepër të paligjshme, që është vënë nën hetim apo gjykim, me dyshimin se ka kryer një vepër të ndaluar nga ligji.
✱Sin.: i paditur, i pandehur, i dyshuar, i fajësuar, i pretenduar.

AKUZÚAR,~I (i) m. sh. ~, ~IT (të) drejt. Ai është bërë objekt i një akuze, ai që është vënë nën hetim apo nën gjykim, me dyshimin se ka kryer një vepër të ndaluar me ligj. I akuzuari u mbrojt me fakte. Pyetjet për të akuzuarin. I akuzuari u lirua me kusht.
♦ Ulem (vihem, sillem) në *bankën e të akuzuarve (e të pandehurve) drejt. E vë (e ul, e sjell) në *bankën e të akuzuarve (e të pandehurve) (dikë).
✱Sin.: i paditur, i pandehur, i fajësuar, i dyshuar, i pretenduar.

AKUZÚAR,~A (e) f. sh. ~A, ~AT (të) drejt. Ajo është bërë objekt i një akuze, ajo që është vënë nën hetim apo gjykim, me dyshimin se ka kryer një vepër të ndaluar me ligj. E akuzuara u mor në pyetje. Në shtëpinë e të akuzuarës. Pyet të akuzuarën.
✱Sin.: e paditur, e pandehur, e fajësuar.

ALUMIN/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kim., kal. Vesh me alumin diçka (metale, dru, veshje, mbathje, pëlhurë etj.), përpunoj një objekt me alumin me qëllim mbrojtjeje, zbukurimi ose për të përmirësuar vetitë e tij fiziko-kimike. Aluminoj dritaret (dyert, kulmin etj.). Aluminoi çizmet. Aluminova struktura metalike. Aluminon ambalazhe ushqimore.
✱Sin.: vesh, mëvesh, mbuloj, mbroj, përmirësoj.

AMORTIZÚESH/ËM (i), ~ME (e) mb. Që mund të amortizohet, që mund t’i ulet pak nga pak vlera, cilësia ose frytshmëria; kund. i paamortizueshëm. I amortizueshëm nëpër kohë. Makineri të amortizueshme. Objekt i amortizueshëm sipas rregullave të kontabilitetit.
✱Sin.: i harxhueshëm, i konsumueshëm, i pakësueshëm, i dobësueshëm.

ANDRONÍM,~I m. sh. ~E, ~ET gjuh. 1. Emri ose mbiemri vetjak i një gruaje, i prejardhur ose i motivuar nga emri, mbiemri ose pseudonimi i burrit ose i babait të saj.
2. Emri i një burri që përdoret për të emërtuar një vend, një institucion, një rrugë, një objekt etj., zakonisht në nder të një personaliteti historik, politik, kulturor, shkencor etj. Universiteti ynë u emërtua me një andronim që nderon figurën e tij historike.

ANTÍK,~E mb. 1. Që i përket periudhës së Greqisë dhe të Romës së Vjetër. Bota (shoqëria) antike. Periudha antike. Kultura (filozofia, letërsia) antike. Arti (teatri) antik. Monedha antike. Botëkuptim antik.
2. Që i përket një kohe të lashtë, i antikitetit, shumë i vjetër. Qytet antik. Kështjellë (urë) antike. Mure antike. Objekt antik. Qyp antik. Vazo antike.
3. bised. Që është i një stili ose i një mode të vjetër, i vjetruar, i lashtë, klasik. Dollap antik. Orendi antike. Veshje antike. Zbukurime antike.
4. let. Që i ngjan ndërtimit të vargut antik. Vargim antik.
5. fig. I vjetruar, i moçëm, i plakur. Plak antik. Proverb antik.
✱Sin.: i vjetër, i lashtë, klasik, historik, arkaik.

ANTIKUÁR,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Send, objekt, libër etj., që është shumë i vjetër a që e ka vjetruar koha dhe përdorimi.
2. si mb. Që është shumë i vjetër a që e ka vjetruar koha dhe përdorimi. Libra antikuar. Tryezë antikuar.
✱Sin.: i vjetër, i vjetruar, i lashtë i moçëm, i moçmuar, i rrallë, i veçantë, i përdorur, i harxhuar, i konsumuar.

ANËSÚAR (i, e) mb. 1. Që është i anuar, i përkulur nga njëra anë, që ka shkuar mënjanë, i varur nga njëra anë; i anuar. Shtyllë e anësuar. Me trup të anësuar. Objekt i anësuar. Barrë e anësuar.
2. Që ka marrë anën e dikujt, që mbështet dikë në mënyrë të njëanshme.

AREÁL,~I_II m. sh. ~E, ~ET bot. 1. Sipërfaqe e hapur, territor i populluar nga një specie e caktuar bimore ku ndodh bashkëveprimi ndërmjet vetive trashëguese të bimëve dhe të faktorëve mjedisorë modifikues.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për tipa të ndryshëm arealesh: Areal bazë sipërfaqe e trungut të një druri në metra katrorë në lartësinë e gjoksit të njeriut si pjesë përbërëse, e matur jashtë lëvores dhe e shprehur në metra katrorë për një hektar si tregues i dendësisë së ngastrës. Areal i konservuar zonë me vlera të veçanta mjedisore ose historike, e mbrojtur me ligj nga ndërhyrjet e jashtme dëmtuese. Areal i lagësht sipërfaqe toke e drenazhuar, ku ngopja me ujë është faktor mbizotërues, që përcakton natyrën e tokës dhe zhvillimin e llojeve bimore e shtazore që rritet nën tokë dhe në sipërfaqe të saj. Areal i ndërprerë sipërfaqe toke që nuk formon territor të kufizuar, për arsye historike, gjeografike, politike etj. (p.sh. ishujt etj.) Areal i përndarjes (i shpërndarjes) sipërfaqe tokësore në të cilat ndeshen lloje të caktuara të bimëve ose të shtazëve. Areal i vazhdueshëm sipërfaqe toke që dallohet nga shtrirja e pandërprerë në hapësirë, në kohë ose në vijimësi. Areal lartësor që lidhet me hapësira ose sipërfaqe shpatore me lartësi të mëdha mbi nivelin e detit. Areal minimum sipërfaqe-provë si objekt studimi, madhësia e së cilës varet kryesisht nga struktura e bimësisë dhe nga madhësia e sipërfaqes që do të vlerësohet. Areal mbijetues sipërfaqe toke që ka mbijetuar që nga ekzistenca e saj e hershme dhe me përhapje të gjerë. Areal rural sipërfaqe që gjendet larg ndikimit të qyteteve të mëdha, që është e dallueshme nga zonat urbane dhe nënurbane që kanë denduri të lartë banimi.

ART,~I m. 1. Formë e shprehjes së botës nëpërmjet rikrijimit të njëmendësisë në mënyrë artistike, e mbështetur në ndjeshmërinë dhe e shprehur me fjalën e folur ose të shkruar, me zërin, me vijat, me ngjyrat, me lëvizjen, me formën plastike, me ndërtimin etj.; veprimtari e veçantë njerëzore, kuptimi i së cilës ndërtohet dhe shprehet në një proces të ndërlikuar komunikimi mes artistit, veprës artistike dhe atyre që e përjetojnë estetikisht përmes shqisave pamore e dëgjimore. Arti popullor (kombëtar). Arti letrar (poetik). Arti pamor (dëgjimor). Arti klasik (modern). Vepër arti. Dashamirë e artit. Ngre në art. Shfaqje arti.
2. sh. ~E, ~ET Degë ose lloj i veprimtarisë krijuese artistike. Arti dramatik (skenik, teatral, kinematografik). Artet e bukura emër i përbashkët për letërsinë, muzikën, pikturën, skulpturën, teatrin, kinematografinë, arkitekturën etj. Artet figurative emërtim i përbashkët për pikturën, grafikën dhe skulpturën. Artet e zbatuara (e aplikuara) lloje të veçanta arti që krijojnë sende të përdorimit të përditshëm, orendi etj., të cilat njëkohësisht kanë edhe vlera artistike. Artet plastike. Arti kinematografik. Arti i pikturës (i skulpturës). Instituti i Arteve.
3. Tërësia e prodhimit të një periudhe ose të një vendi në fushën e veprimtarisë krijuese artistike, si pjesë e një kulture të caktuar. Arti shqiptar. Arti egjiptian (grek, romak). Arti mesjetar. Galeria e arteve.
4. Tërësia e rregullave dhe e metodave që kërkohen për ta kryer me mjeshtëri e në mënyrë të përsosur një veprimtari; njohja e hollë e një pune dhe aftësia për ta kryer atë si duhet; mjeshtëri. Arti i të folurit (i të shkruarit). Arti i luftës. Arti i kuzhinës (i qëndisjes). Arti i jetës (fig.). Vepër arti (ndërt.) objekt në vepra të mëdha, si në ndërtesa, në godina, në rrugë, në hekurudha, në tunele etj., ndërtimi i së cilës kërkon një punë të veçantë. Shtatë artet e lira (libr.) aritmetika, gjeometria, muzika, astronomia, gramatika, dialektika dhe ritmika (sipas terminologjisë së romakëve të vjetër).

ARTEFÁKT,~I m. sh. ~E, ~ET Objekt a gjësend druri, guri, ashti, qeramike (enë, armë, stoli, monedha etj.), i prodhuar, i modifikuar dhe i përdorur nga njerëzit nëpër kohë; objekt arti me rëndësi historike dhe kulturore, që dëshmon për jetën dhe veprimtarinë e njerëzve në të shkuarën, gjetur gjatë gërmimeve dhe studimeve arkeologjike të vendbanimeve të lashta, të varrezave, të tempujve dhe të vendeve të tjera historike; krijim artizanal artificial. Artefakt kulturor. Studimi i artefakteve. Rëndësia historike e artefakteve. Krahasimet e artefakteve. Veçoritë e artefakteve. Artefaktet – dritare e së kaluarës.

ASTILÓN,~I m. sh. ~E, ~ET arkit. Ndërtim pa kolona mbështetëse; godinë a ndërtesë pa shtylla. Objekt me stil astilon. Ndërtesa e re ka strukturë astilon.

ATRIBU/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR libr., kal. I jap ose i përshkruaj dikujt ose diçkaje një cilësi, karakteristikë ose një përgjegjësi, duke u mbështetur në lidhjen e këtij me një person, një objekt ose një ngjarje të caktuar; caktoj, lidh, përshkruaj; mvesh. Suksesin ua atribuon prindërve. Këtë të arritur ua atribuoj rrethanave të krijuara.