FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABSORBÚAR (i, e) mb., kim., fiz. Që përthithet, që është përthithur ose që është përçuar a përvetësuar nga diçka tjetër; i përthithur. Dritë e absorbuar. Ujë i absorbuar nga toka. Nxehtësi e absorbuar. Ilaç i absorbuar nga trupi. Kalcium i absorbuar nga eshtrat.

ADIABÁT/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. fiz. Proces termodinamik kur një gaz zgjerohet ose tkurret pa shkëmbyer nxehtësi me mjedisin përreth; proces që tregon mungesë të bartjes së nxehtësisë.
2. Kurbë, vijë e lakuar që tregon procesin e ngrohjes pa ndryshuar sasinë e tërësishme të nxehtësisë. Hedh në kompjuter adiabatën e procesit ngrohës.

AFSH,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Valë e nxehtë ajri që del nga zjarri ose nga ndonjë burim tjetër nxehtësie; rrymë ajri që vjen nga diçka e ftohtë. Afshi i stufës (i furrës). Afsh i ftohtë. Afshi i flakës. Afshi i etheve. Lëshon (nxjerr) afsh. Marr një afsh te zjarri.
2. Frymë e ngrohtë që del nga goja; avull që del nga uji i valë ose nga një lëng i nxehtë; avull, avull uji. Afshi i gojës. Afshi i frymëmarrjes. Afshi i ujit. Afshi i gjellës. Afsh i bukës së nxehtë. Afshi i tokës së lëvruar.
3. Avull kundërmues, erë e fortë që lëshojnë disa lëndë ose sende, duhmë. Afsh i mirë (i keq). Afshi i gjellës (i hudhrës). Afshi i rakisë (i duhanit). Më bie afshi në hundë. Afsh plehu. Afsh gjaku.
4. fig. Ndjenjë ose ndjesi e fortë ngrohtësie dhe emocioni, vrull shpirtëror, zjarr i brendshëm. Afsh rinor. Afshi i dashurisë. Afshi i zemrës (i shpirtit). Afshi i zemërimit. Përftoi me afshin e dritës. Rrëfen me afsh. Afshi i etjes për diçka. Ha me afsh.
5. Ndezje e kafshës në kohën e ndërzimit, të ethjes. Mbush afsh (kafsha). E ka zënë afshi. I iku afshi.
6. Gjendja e tokës kur është e gatshme për t’u mbjellë.
✱Sin.: dëshirë, zjarr, nxehtësi, dëshirë, pasion, vrull.
♦ Me afshin (me ashkun) e zemrës me shpirt, me dëshirë të madhe, me dashuri të thellë; me gjithë zemër; me gjithë shpirt.

AFSHÍM,~I m. Afshi, të afshuarit; valë e nxehtë nga afshi, zjarr, nxehtësi. Afshim i zjarrtë. Afshim i rëndë. Afshim nga gjoksi. Afshimi i detit.

AFSHËRÍ,~A f. Të qenë në afsh; afsh, afshi. E ka zënë afshëria. Afshëria e kafshës e ka kohën e vet. Është gatë në afshëri.
✱Sin.: afsh, afshi, dëshirë, zjarr, nxehtësi, ngrohtësi, pasion, vrull.

AGLOMER/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Grumbulloj, mbledh, akumuloj diçka duke krijuar një masë a një tërësi të vetme, kompakte; ngjesh.
2. tek. Ngjesh me nxehtësi kokrrizat ose pluhurin e një lënde dhe e bëj një copë a një masë të vetme; kokërrzoj. Aglomeron qymyrgurin pluhur.
3. fig. Grumbulloj ose ngjesh një qytet me popullatë. Aglomeroj zonën urbane. Aglomeroj qytetet e mëdha.
✱Sin.: kokërrzoj, grumbulloj, ngjesh, mbipopulloj, populloj, popullzoj, përqendroj, banoj.

ANTRACÍT,~I m., min. Qymyrguri i llojit më të mirë, me ngjyrë të zezë të ndritshme që jep shumë nxehtësi, që përdoret për ngrohje, për prodhimin e energjisë elektrike, për shkrirjen e metaleve në industrinë e metalurgjisë. Procesi i formimit të antracitit. Shtresë e antracitit. Antracit i çmueshëm. Cilësia e antracitit.

ARM/Ë,~A f. sh. ~Ë, ~ËT 1. usht. Mjet lufte që shërben për të sulmuar a për t’u mbrojtur; mjet që përdoret për të goditur, për të vrarë a për të dëmtuar njerëz e kafshë. Armë të rënda (të lehta). Armë e ftohtë (e bardhë). Armë automatike. Armë atomike (bërthamore, kimike, bakteriologjike). Armë zjarri armë që shtie me barut ose me lëndë tjetër plasëse. Armë e shfarosjes në masë armë e fuqishme (armë kimike, armë biologjike, armë radiologjike), që shkakton dëme masive në njerëz, në objekte dhe në mjedis, të cilat cilësohen si krime lufte. Armë lufte (gjahu). Armë brezi (krahu, dore). Armë sulmi (mbrojtjeje). Armë nderi. Tyta e armës. Rripi i armës. Vaj armësh. Depo (uzinë) armësh. Muzeu i armëve. Mbaj armë. Ngjesh armët. Rrok armët. Mbërthej (zbërthej, pastroj) armën. Mbush (zbraz) armën. Shkreh armën. Shtie me armë. Blerje (shitje) e armëve të ftohta. Goditje me armë të ftohtë. Armë të ftohta historike.. Me armë në dorë. Në sup - armë! Për nder - armë! Këmbej armë me dikë zhvilloj një përleshje të shkurtër, shtie disa herë. Ndalimi i armëve kimike. Shkatërrimi i armëve kimike. U përdoren armë kimike. Shkelje e marrëveshjes për ndalimin e armëve kimike. U prodhuan armë biologjike me metodën e modifikimit të gjeneve. Krijimi i armëve biologjike në laborator. Luftë me armë biologjike.
2. usht. Lloj trupash që janë të armatosura me mjete të njëjta luftarake dhe që kryejnë veprime të caktuara; nënndarje e trupave ushtarake të një vendi sipas llojit të armatimit ose sipas funksionit. Arma e këmbësorisë. Arma e artilerisë (e aviacionit). Arma e xhenios. Arma e sigurimit të shtetit (hist.). Arma e policisë. Bashkëveprimi midis armëve.
3. fig. Mjet për të luftuar kundër dikujt; mjet që përdoret për t’ia arritur një qëllimi; mënyrë a arsyetim për të mbrojtur a për të rrëzuar diçka. Armë e fuqishme (e sigurt). Armë politike (ideologjike). I dha armë kundër vetes. Përdor si armë.
4. vet. sh., usht. Ushtri. Armët shqiptare. Armët e bashkuara. Thërres nën armë e thërres për të kryer shërbimin ushtarak; mobilizoj. Jam nën armë bëj shërbimin ushtarak, ndodhem në radhët e ushtrisë. Mbaj nën armë e mbaj në radhët e ushtrisë, e mbaj të mobilizuar.
5. usht. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për tipa armësh ose armatimesh: Armë e ftohtë armë, si thika, shpata, shtiza, harku që pret ose shpon dikë ose diçka. Armë gjahu armë që përdoret për të gjuajtur kafshë të egra. Armë e lehtë armë zjarri, si pushka, automatiku, mitralozi etj., që mund të mbahet dhe të përdoret. Armë e rëndë armë që ka peshë të rëndë, përmasa të mëdha dhe fuqi të madhe shkatërruese e dëmtuese, që kërkon transportim, montim dhe ekip ushtarësh për ta përdorur, si siç janë topi, tanku, raketa etj. Armë shpërthyese armë, si granata dore, mina tokësore, mina kundër automjeteve, bomba ajrore, raketa, raketa tokë-ajër, silurë etj.), që e dëmton objektivin duke shpërthyer në shumë copa. Armë kimike armë e përgatitur me lëndë të helmuese në formë gaz, lëngu ose pluhur, që shpërndahet nëpërmjet shpërthimeve, spërkatjeve ose kontaminimit të ushqimit dhe ujit, për të vrarë, për të plagosur ose për të shkaktuar panik te njerëzit. Armë biologjike lloj armësh që përdorin mikroorganizma patogjenë (baktere, viruse, kërpudha) ose helme të tyre për të shkaktuar sëmundje, vdekje, epidemi, pandemi te njerëzit, te kafshët ose te bimët. Armë bërthamore armë e shkatërrimit në masë që përdor një reaksion bërthamor për të liruar sasi të mëdha energjie në formën e valëve goditëse, duke lëshuar nxehtësi të skajshme dhe rrezatim jonizues. Armë zjarri armë që përdor djegien e barutit për të shtirë.
♦ Me armë në dorë i gatshëm për luftë; pa u dorëzuar, duke luftuar; pa u përkulur. Armë e ndryshkur mospërf. njeri i parrezikshëm e i pavlerë. Bashkojmë armët bashkohemi për diçka të rëndësishme, luftojmë së bashku krah për krah; mbështesim njëri-tjetrin. I dorëzoi (i dha, i hodhi, i lëshoi) armët (dikush). 1. Pushoi luftën, u dorëzua; dezertoi e ia mbathi; e hodhi dyfekun keq. 2. Pushoi përpjekjet, nuk bën më qëndresë; nuk ngul këmbë më për diçka, nuk e mbron më një çështje. Me *forcën e armëve (e bajonetës). Me *grykën e armëve (e pushkës). I dha armë (dikujt) i krijoi mundësi dikujt që të sulmojë dikë tjetër (me fjalë etj.). I ktheu armët (dikujt). 1. I shpalli luftë, e goditi me armë; e priti me luftë; i vuri (i ktheu) pushkën. 2. Ndryshoi qëndrim e iu kundërvu dikujt, u bë kundërshtar i rreptë i tij. Nuk na la armët varur (sikur la armët varur) (dikush) iron. nuk na prishi punë që iku a që vdiq, s’ishte ndonjë njeri trim a me vlerë të veçantë; nuk na la qetë në arë. Mat armët (me dikë). 1. Hyj në betejë me dikë, ndeshem në luftë me kundërshtarin. 2. I kundërvihem dikujt me forcë, ndeshem me dikë (me fjalë etj.). Mpreh armët përgatitem për luftë; përgatitem për një sulm a për një goditje kundër dikujt; bëhem gati për diçka. Ngre armën (armët) (kundër dikujt a diçkaje) hap luftë kundër dikujt a diçkaje; hyn në konflikt të armatosur me dikë a me diçka. Ngjesh armët. 1. Bëhem gati për luftë; armatosem; rrëmbej (rrok) armët. 2. Përgatitem mirë për një ndeshje të vështirë. Rrëmbej (rrok) armët përgatitem për luftë; ngrihem në luftë, ia filloj luftës; ngjesh armët; rrëmbej (rrok) pushkën.

ASHK,~U m. 1. Ngrohtësi e brendshme e tokës së lëruar; gjendje e ngrohtë e tokës që është bërë për t’u mbjellë; afsh. Ashku i tokës. Ashk e vlagë. Vjen toka në ashk.
2. fig. Dëshirë e brendshme e zjarrtë, ndjenjë e fortë; afsh, zjarr. Ashku i punës (i luftës). Flet (qesh) me ashk. Punoj me ashk. Puth me ashk. E pi duhanin me ashk.
♦ Me ashkun (me *afshin) e zemrës.
✱Sin.: ngrohësi, nxehtësi, afsh, valë, avull, zjarr, vrull, dëshirë.

ATERMÍK,~E mb., fiz. Që nuk lidhet me nxehtësinë, që nuk mbështetet në veprimin e nxehtësisë a të energjisë së saj, që nuk punon me nxehtësi; që nuk lëshon nxehtësi; kund. termik. Makinë atermike. Pajisje atermike.

ÁV/ËR,~RA_I f. sh. ~RA, ~RAT 1. Ajër i ngrohtë ose erë e ngrohtë që të zë frymën; zagushi. Avër e madhe (e keqe). Bën (është) avër.
2. Afsh i nxehtë, afsh zjarri; vapë. Të djeg avra. Ndiej një avër në trup.
3. Erë e hollë dhe e ftohtë, ngricë. Fryn një avër.
✱Sin.: afsh, vapë, zagushi, vapë, nxehtësi, erë, thëllim, acar.

BURÍM,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Ujë që del vetë nga thellësia në sipërfaqe të tokës, gurrë; vendi ku del ky ujë. Burim i kulluar (i ftohtë). Burimet e ujërave. Burim i nxehtë (termal, mineral). Burimi i fshatit. Ujë burimi. Vend (mal) me burime. Sabah më sabah, moj, / Më del te burimi, / Lotkat më t’u derdhë / Si zinxhir floriri! (folk.). Burimin e mirë e ke edhe në thatësirë. (fj. u.). Kur pi ujë, kujto burimin. (fj. u.). Lumi shtratin e ndërron, po burimin s’e ndalon. (fj. u.). Nuk ka kroje pa burime. (fj. u.). Po do të dish si duhet të jetë uji, shko pyet burimin. (fj. u.).
2. Vendi ku zë fill një vijë uji, një përrua a një lumë; amë. Burimi i lumit (i një përroi). Burimi i Drinit (i Shkumbinit...). Ç’ujë ka lumi në burim, atë ka edhe në grykë. (fj. u.).
3. Vend ku nxirret një lëndë e parë si nafta, bitumi, gazi ose ndonjë lëndë tjetër; vendburim. Burim nafte (gazi).
4. Fusha, lënda a sendi nga nxirret diçka e nevojshme për jetën; ajo që shërben si bazë për të nxjerrë diçka tjetër të dobishme. Burime natyrore. Burim lëndësh të para. Burim ushqimesh. Burim të ardhurash. Burime ekonomike. Burim jetese. Burim begatie.
5. Lëndë ose send që lëshon nxehtësi, dritë, rreze, energji etj.; vatër që rrezaton dritë, jep nxehtësi etj. Burim ushqyes. Burim nxehtësie (ngrohtësie). Burim drite (rrezatimi).
6. Njeri, zyrë, dokument etj. nga del një lajm, një njoftim a një e dhënë tjetër; ai nga i cili ka dalë një e dhënë. Burim zyrtar. Burime diplomatike. Burime të sigurta (të besueshme, të rëndësishme). Burim i brendshëm (i jashtëm). Burime të huaja. Burim thashethemesh.
7. kryes. sh. Dokumente origjinale, letra, relacione, mbishkrime etj. nga nxirren të dhëna për të bërë studime të caktuara. Burime historike. Burime gojore (të shkruara). Burime arkivore (dokumentare). Burime vendëse (të huaja). Burime antike (mesjetare). Burimet shqiptare. Burimet osmane.
8. Pikënisja, zanafilla e diçkaje; baza për lindjen e diçkaje; prejardhja e diçkaje. Burimi i një fjale. Burim mikrobesh (sëmundjesh).
9. fig. Shkaku a shtysa që sjell diçka, sendi a dukuria që ngjall a që nxit një ndjenjë, që sjell një pasojë etj. Burim force (frymëzimi, kënaqësie, gëzimi). Burim luftërash. Burim të këqijash (fatkeqësish).
✱Sin.: krua, gurrë, buronjë, buromë, vrujim, ujëmore, çikërran, bunar, dalje, nisje, fillim, shpërthim, gufim, amë, gomën, vendburim, mëmë, krye, damar, pikënisje, zanafillë, prejardhje, origjinë, shkak, rrjedhë.
♦ Burim i pashtershëm libr. 1. Dikush që di shumë, njeri që ka njohuri e dije të gjera për shumë çështje a për shumë fusha. 2. Dikush që ka pasuri të madhe, njeri shumë i pasur; ai të cilit s’i mbarojnë kurrë mjetet e mundësitë. Ka pirë *ujë në shumë burime (kroje) (dikush).

DJEG vep., DÓGJA, DJÉGUR kal. 1. I vë zjarrin diçkaje a e hedh në zjarr dhe e bëj shkrumb e hi, e shkatërroj, e asgjësoj a e prish në zjarr; e dëmtoj diçka me zjarr a me një send shumë të nxehtë, e përflak, e shkrumboj. Djeg drutë (barin, kashtën). I dogjën shtëpinë. Djeg me benzinë. Djeg në zjarr (në flakë). E dogji fare. I dogjën kufomat. Dogji flokët (vetullat). Dogji këmishën (fustanin, pantallonat). E dogji rrobën me hekur. Shqiptari për mikun djeg shtëpinë. (fj. u.).
2. Përcëlloj një pjesë të trupit në zjarr a në flakë; bëj një plagë në trup me zjarr, me hekur a me ujë shumë të nxehtë, me lëndë gërryese etj.; përvëloj. Dogji dorën (këmbën, gishtat, gjuhën, buzët). E dogji me acid. I dogji duart në gëlqere. Kur ka mashën, pse të djegë dorën. (fj. u.). Duhet t’i frysh lugës para se të të djegë. (fj. u.).
3. Skuq, ziej a pjek jashtë mase diçka në zjarr, sa merr një ngjyrë të errët a të zezë ose shije të hidhur (zakonisht për gjellët e lëndët ushqimore); ciknos; skuq shumë miellin, gjalpin etj. për të gatuar një gjellë. E dogji gjellën (bukën, mishin, tavën, lakrorin). Djeg vajin (gjalpin). Djeg sheqerin (miellin).
4. Harxhoj një lëndë në zjarr a në flakë për ngrohje, për ndriçim, për gatim etj.; konsumoj. Djeg dru (qymyr, vajguri). Djeg shumë benzinë (elektrik). - Mos e digj kot dritën! Cungu i moçëm, s’e lëshon zjarrin pa u djegur. (fj. u.).
5. Prish gjatë përdorimit një llambë elektrike, një mjet elektrik a një aparat, motor etj. që punon me rrymë elektrike. E dogji llambën (motorin, radion). E dogji kompjuterin e prishi rryma elektrike.
6. Dezinfektoj një plagë, një lugë etj. me një bar të caktuar a e përcëlloj me hekur të nxehtë për ta mjekuar. E dogji vendin e prerë me alkool (me jod). Më parë i digjnin plagët me hekur.
7. vet. v. III E than shumë, e dëmton aq shumë sa fishket a thahet dhe prishet. E dogji vapa duhanin. I dogji thatësira të lashtat.
8. Lëshon nxehtësi të madhe, është shumë i nxehtë, përvëlon. Djeg shumë dielli. Djeg hekuri. Të djeg gjella. Të djeg dielli i mesditës.
9. vet. v. III (zakon. me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. kallëzore). Ta përcëllon a ta bën plagë lëkurën ose të jep djegësirë në gojë, në fyt, në stomak etj, (për disa bimë, disa lëndë e mjete gërryese, disa lloje ushqimesh etj.). E dogjën hithrat. Ia dogji duart acidi. Më djeg brisku. Qepa (hudhra, piperi) të djeg. E dogji rakia në grykë.
10. vet. v. III (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dhanore). Kam zjarrmi ose ndiej djegësirë në trup a në një pjesë të tij. I djeg balli (fytyra, koka). I djegin duart. Më djegin sytë. Më djeg fyti (stomaku). Po i fryve tymit, do të të djegin sytë. (fj. u.).
11. fig. (me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. k. a me një trajtë të shkurtër të përemrit vetor në r. dh.). Më bën të brengosem e të vuaj shumë, më mundon, s'më lë të qetë; më vjen hidhur, s'më pëlqen diçka; më ngacmon, më ther. E dogji malli (dashuria, dëshira). I dogjën fjalët e mia. I dogji kritika (shakaja). I dogji ai shikim. - E di unë ku i djeg atij.
12. fig., bised. E marr më qafë dikë, e fik; e bëj të humbasë e të dalë jashtë lojës ose jashtë garës. E dogji, e përvëloi. E dogji keq. E dogjën pa të drejtë. E dogji kundërshtarin. Ia dogjën dy lojtarë.
13. edhe fig., bised. Bëj që diçka të shkojë dëm, e bëj të pavlefshëm; bëj t'i dështojë dikujt plani që kishte përgatitur. Ia dogjën biletat. E dogjën fondin. Ia dogji planet. Ia dogji diskutimin.
14. bised. Pi duhan, e ndez. E djeg ndonjëherë.
15. Nxeh shumë me zjarr e me flakë një furrë të re para se ta vë në përdorim; nxeh furrën para se të fut në të diçka që të piqet. Djeg furrën.
16. Pjek në furrë tullat; pjek në furrë gurin gëlqeror për të bërë gëlqere. Djeg tulla (tjegulla). Djeg gëlqere. Dogji pesë furra gëlqere.
✱Sin.: përflak, përflakoj, hijoj, frugulloj, shkrumboj, përdjeg, pjek, zhurit, zhuzhit, përvëloj, përcëlloj, fërgoj, cërrit, ndez, mbaroj, konsumoj.
♦ T’i djeg *barkat (dikush) libr. Dogji (përvëloi) *dheun (dikush). Djeg *etapat (dikush) libr. E dogji *hithra (dikë). I djeg *kësula (dikujt). Më djeg *lëkura. Ia dogji (ia përvëloi) *lëkurën (dikujt). I djeg *miza (në shapkë) (dikujt). Djeg e pjek (dikush) vret e pret këdo, bën dëm në masë, shkatërron çdo gjë e nuk do t’ia dijë nga askush. Ia dogjën *pleshtat (dikujt) tall. Djeg (përmbys) *shtëpinë ((për dikë). Më djegin *veshët. Edhe i *ha, edhe i djeg (dikujt) iron. bised. Ku të *dhemb e ku të djeg. Kujt i djeg (i ha) le të kruhet! ai që ka gabuar le ta kuptojë; nuk bëhem merak fare, se vetë ai ka faj dhe le ta kuptojë. As të *pjek e as të djeg (dikush). Ma dogji *xhanin (dikush). Ma dogji (ma përvëloi) *zemrën (shpirtin) (dikush). E djeg me *zjarr (diçka).

DJÉGËS,~E mb. 1. Që ka cilësinë të djegë, që shkakton zjarr e djeg çdo gjë; që është shumë i nxehtë e të djeg lëkurën. Bombë djegëse. Diell djegës.
2. I djegshëm. Lëndë djegëse lëndë që digjet e jep energji a nxehtësi, lëndë që përdoret për t'u djegur (si qymyri, vajguri etj.).
3. Që të djeg kur e ha, që të jep djegësirë; që të djeg më shumë se disa lloje të tjera të ngjashme (për disa perime etj.). Piperka djegëse. Speca djegës. Kërpudhë djegëse. Qepë (hudhra) djegëse.
4. Që të dhemb shumë e të shpon, sikur e ke djegur, që të përvëlon. Plagë djegëse. Dhembje djegëse.
♦ *Spec djegës keq.

EKZOTERMÍK,~E mb. Që çliron nxehtësi; kund. endotermik. Reaksion ekzotermik. Dukuri ekzotermike.

ENDOTERMÍK,~E mb. Që merr nxehtësi nga jashtë; kund. ekzotermik. Procesi endotermik. Shembuj të reaksioneve endotermike. Grabitqarët endotermikë rajonalë. Tipare të pazakonta endotermike rajonale.

FITÍL,~I m. sh. ~A, ~AT 1. Rrip i hollë prej disa fijesh të dredhura pambuku, liri, kërpi etj., që futet nga njëra anë në një enë me vajguri ose me vaj dhe ndizet në anën tjetër për të bërë dritë ose për të dhënë nxehtësi; fije peri që kalon përmes qiririt e që ndizet. Fitili i kandilit (i llambës, i furnelës, i qiririt). Iu dogj fitili. Ngre (ul) fitilin e kandilit.
2. spec. Shirit i posaçëm, që digjet shpejt e përdoret për të ndezur minën, dinamitin etj. I vuri fitilin minave. Ndezën fitilat.
3. tekst. Fill shumë i trashë pambuku i padredhur mirë, i cili kalon nëpër makinën e tjerrjes, ku tërhiqet e tëhollet sipas nevojës; fije pambuku e hollë dhe e fortë që përdoret si majë për të endur qilima, pëlhurë etj. Fitil pambuku. Çorape fitili. Rregulloj makinën e fitilit. Reparti i fitilit.
4. bised. Copë garze si rrip i hollë, që futet në plagë për të ndaluar gjakun ose për të thithur qelbin. I ndërroi fitilat plagës.
5. bised. Pjesë e gjatë dhe e hollë në trajtën e një rripi. Mori një fitil mish.
6. bised. Cigare duhani. A po e ndez një fitil?
7. Pip i vogël që vihet në trupin e pemës që shartohet. Preu disa fitila për shartime.
✱Sin.: fill, fije, tojë, stejë, spicë.
♦ U bë fitil në fytyrë (dikush). 1. U zemërua pa masë, u nxeh e qe gati për t’u zënë me dikë; u bë furrë. 2. U zbeh, u zverdh shumë në fytyrë (nga një tronditje, nga frika etj.). Fut fitila (dikush) shih fut fite (dikush). I ka hyrë fitili (dikujt) thjeshtligj. e ka zënë dashuria, ka rënë në dashuri me dikë; e ka zënë qymyri (dikë) shak.; ra brenda (dikush). Ka marrë fitilin (dikush) ka marrë të ftohtë; është i sëmurë nga tuberkulozi; e ka zënë një sëmundje e rëndë, është prekur nga një sëmundje e rrezikshme. Më nxori fitilat (dikush) shih ma poqi buzën (dikush). S’më puqen fitilat (me dikë) nuk jam i një mendjeje me dikë, kam mendime të ndryshme nga ai; nuk jam si ai, nuk përputhem me të në karakter, në shije etj.; nuk më shkon muhabeti; s’më puqen pipëzat. I vuri fitilin (diçkaje) shih i vuri flakën (diçkaje).

FTOHTËSÍ,~A f. 1. Gjendja e ftohtë e një sendi, të qenët i ftohtë; temperaturë e ulët; kund. ngrohtësi; nxehtësi. Ftohtësia e dëborës. Ftohtësia e motit (e dimrit).
2. Ndjenja që kemi kur na ftohet trupi, ndjenja e të ftohtit. Ndiej ftohtësi.
3. fig. Qëndrim i ftohtë ndaj dikujt, mungesë përzemërsie; të qenët i ftohtë (në sjellje, në qëndrim a në marrëdhëniet me dikë); qëndrim mospërfillës. E priti (i foli) me ftohtësi.
4. fig. Mungesa e ndjenjave të ngrohta në një vepër arti etj., e cila bën që ajo të mos jetë e gjallë e tërheqëse, të mos i prekë njerëzit. E ka krijuar me ftohtësi. E përshkruante me ftohtësi.
✱Sin.: të ftohtët, ftohtësirë, akullsi, padashuri, acari.

GJAKNXEHTËSÍ,~A f. Të qenët gjaknxehtë; qëndrim i rrëmbyer e i pamatur; kund. gjakftohtësi. Flet me gjaknxehtësi. Ia ktheu me gjaknxehtësi.
✱Sin.: gjakndezje, nxehtësi, pamaturi, rrëmbim, inat.

JAP vep., DHÁSHË, DHË́NË kal. 1. I lë dikujt diçka në dorë, i dorëzoj një gjë; i zgjat, i nxjerr a i vë diçka përpara për ta marrë, për ta përdorur etj., dorëzoj diçka. I jap bukën (ujin, ushqimet...). I jap librin (kazmën, pushkën, rrobat, plaçkat). I jap një gotë ujë (çaj, raki, verë). I jap (foshnjës) qumësht. I jap (kafshës) tagji (bar). I jap dorën i zgjat dorën. - Nuk e jap! Jap për diskutim (për shtyp, për botim...). E dha me qira (me para). E jap me qejf (me dëshirë). Ia jap në dorë. Ta jap prapë (përsëri) ta kthej. I jap të hajë (të pijë). I jap hua. I jap të drejtë (dikujt) pranoj atë që thotë. Ç’jep, atë merr. (fj. u.).
2. I fal dikujt një gjë timen, i dhuroj diçka. I dhanë një dhuratë (një tufë lule). I dha një palë këpucë. Ia dha me gjithë zemër. S’të jep as sa maja e thoit (asnjë majë thoi, as një majë gjilpëre). Nuk të jep një gur për të çarë kokën. Për miqtë e shokët jep shpirtin. Për dashurinë jap jetën, për lirinë jap dhe dashurinë.
3. Ia dorëzoj a ia përcjell dikujt diçka që i takon sipas punës, sipas shërbimit, sipas meritave etj.; i dorëzoj dikujt një dokument, një titull vlerësues etj. në shenjë nderimi ose shpërblimi për punën, për veprimtarinë e tij etj. I dha rrogën (pagën mujore). I dhanë flamurin. U dhanë diplomat (fletëlavdërimet). I dhanë Urdhrin ‘Naim Frashëri’. I dhanë shpërblim. U dhamë votat. I dhanë miratimin për të ndërtuar një shkollë të re.
4. bised. Fejoj ose martoj vajzën etj. me dikë. I ka dhënë vajzën (motrën, mbesën). E dha në shtëpi të mirë. Kanë dhënë e kanë marrë kanë bërë krushqi. Kunatit i ke dhënë motrën për grua.
5. Ia ngarkoj, ia besoj a ia lë në dorë dikujt një punë, një detyrë etj.; e detyroj të bëjë diçka, ia vë si detyrim, si dënim etj. Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin shqiptar. I jap një punë (një detyrë, një rol). Na dha detyrat (problemet, pyetjet). I dhanë punë e futën a e vunë në punë, i gjetën punë. Dha një goditje dënimi (sport.).
6. I bie dikujt, e godas me diçka; gjuaj, qëlloj dikë a diçka me armë. U dhanë dërrmën armiqve. I dha një grusht (një shuplakë, një shkelm). Ia dha me top (me pushkë) (bised.). - Ta dhashë, po ik! (bised.).
7. Arrij ose sjell diçka; nxjerr, prodhoj. Dha prodhime të bollshme. Dha bereqet (pemë, grurë). Jap pak (shumë). Jep qumësht (lopa, delja). Dha përfundime të mira. Dha vepra me rëndësi. Do të japim mbi parashikimin...
8. I paraqit a i bëj të ditur dikujt një gjë, i parashtroj, i njoftoj diçka, e lajmëroj për diçka; përçoj diçka. I dha një lajm (një kumt të gëzueshëm). Jap sqarime (prova). I jap shenjë (shenja) njoftoj dikë për diçka me shenja, ia bëj me shenjë. Jep muzikë (këngë, lajme). I jap emërimin. Jap me gojë (me shkrim, me telefon).
9. fig. Nxjerr diçka që u drejtohet të tjerëve dhe ua paraqit atyre për ta zbatuar, për ta njohur, për të vepruar etj. Jap një vendim vendos për diçka. Jap urdhër urdhëroj. Jap përgjigje përgjigjem. Jap pëlqimin tim. Jap komandën komandoj. Jap lejë lejoj. I jap emrin i vë emër. I jap përkufizimin një fjale. I jap një këshillë. I dha një mësim (të mirë).
10. fig. Nis menjëherë diçka, filloj me forcë e menjëherë, shpërthej; lëviz diçka me vrull. Ia dha të qeshurit (të qarit, vajit...). Ia dha britmës (ulërimës). Ia dha vrapit. Ua dha këmbëve iku me vrap. I dha trupit (vetes, shtatit) mori hov; bëri një lëvizje të vrullshme. I dha kokës (trupit) përpara (prapa). Ua dha këmbëve. I hipi atit, ia dha malit e ia dha shpatit (folk.).
11. fig. I sjell dikujt a diçkaje një gjë, e pajis me diçka; lë në duart e dikujt një gjë për ta pasur të tijën; fal, dhuroj. I dha pushtetin. Shkrimtari na dha një roman të bukur. Shqipëria më jep nder. Ajo krahinë ka dhënë dëshmorë për Atdheun.
12. I krijoj dikujt lehtësi a mundësi për të bërë diçka, e lë të bëjë një gjë; lejoj të bëhet ose të ndodhë diçka. I dha të drejtën e fjalës. I jap mundësinë (rastin). I jap shkak. I dhanë një muaj (një javë) kohë (afat). S’e jep ligji (zakoni). I zoti e shet, tellalli s’e jep. (fj. u.).
13. Veproj mbi dikë, i bëj diçka, bëj që të ndërrojë gjendjen, të fitojë diçka etj. (zakonisht në një varg njësish frazeologjike). I jep gjallëri e gjallëron. I jap ngjyrë (bojë) e ngjyros (e bojatis). I jap ndihmë e ndihmoj. I jap përkrahje e përkrah. I jap arsim (dituri, mësim) e arsimoj. I jap shkollë e shkolloj. I jap dritë e ndriçoj. I dha një të shtyrë (një të rrahur, një të sharë) e shtyu (e rrahu, e shau). I dha një të puthur e puthi. I dha lirinë e çliroi. I jap forcë e bëj të jetë më i fortë. I dha fuqi e bëri të fuqishëm. I jap bukuri e zbukuroj. I dha sëmundjen (gripin) i ngjiti sëmundjen. I dha zjarrin (flakën) e ndezi, i vuri zjarrin. I dhanë shtetësinë. I jap shpresë e bëj të shpresojë. I dha zemër (fig.) i dha kurajë. I jap të kuptojë e bëj ta kuptojë diçka. I jap fund e kryej, e mbaroj, e përfundoj.
14. Shtroj a bëj një drekë a një darkë, një pritje etj. me një rast të caktuar ose për nder të dikujt; dal përpara popullit me një shfaqje, me një koncert etj. Dha një darkë (një drekë, një pritje). Dha një shfaqje (një koncert).
15. vet. v. III Krijon, formon diçka; shfaq, tregon diçka (një dukuri, një gjendje të re etj.). Jep kripë (thartirë, nxehtësi). Ka dhënë të çara (të krisur). Jep të skuqur (të nxirë). Ka dhënë bark (anës, përpara). I dha një shprehje (një pamje) të re fytyrës. Dëgjo së gjithash, jep zë në pak.
16. Jam në gjendje të bëj, të kryej a të krijoj diçka, të marr pjesë në një punë ose të ndihmoj për një gjë. I jep gojës (fig.) flet më shumë. Jep shumë (pak). Mund të japë ende. Kaq jep ai. Ti i jep gishtin, ai të merr dorën. (fj. u.). I dituri u jep mend të tjerëve, i mençuri i mban për vete. (fj. u.).
17. bised. Ngas një mjet udhëtimi; vë në lëvizje diçka. I dha makinës (kamionit, biçikletës). Ai i jepte dhe traktorit dhe autokombajnës. I dha çikrikut (dorezës). - Jepi majtas (djathtas)! Jepi më shpejt! Mos i jep aq shpejt motorit.
18. edhe jokal., vet. v. III, kryes. kr. thj. Fillon menjëherë, papritur, pa kujtuar dhe me forcë; shpërthen (për dukuri të ndryshme); vjen si pa u kuptuar, si papritur. Ia dha një shi (një breshër, një borë, një erë). Dha mëngjesi (mbrëmja). Më jep një dhembje. Ma jep në kokë (në shpatull, në krah). Ia dha me të madhe.
19. bised. Paguaj; çmoj, vë një çmim të mundshëm (për një send që shitet nga dikush). - Sa jep ti? I dha shumë (pak). Dha pazar (pazarin).
20. bised. Shes; dua ta shes. - Sa e jep? S’e jepte as me flori.
21. Caktoj moshën e dikujt sipas pamjes së tij të jashtme, sipas shtatit etj. S’i jepnin as njëzet vjet. - Sa vjet i jep atij?
22. Përdoret si pasthirrmë për të nxitur dikë kur është duke bërë një punë, për t’i dhënë zemër dikujt kur kryen një veprim etj. - Jepini, forca! - Jepi, more, luaji këmbët! - Jepini, shokë (shoqe, burra)!
✱Sin.: dorëzoj, fal, dhuroj, fejoj, martoj, godas, gjuaj qëlloj, arrij, nxjerr, prodhoj, parashtroj, lajmëroj, përçoj, transmetoj, ngas, paguaj, çmoj, shes.
♦ Dhashë *andej e dhashë këtej. Jap (vë) *alarmin libr. I dha *armë (dikujt). I jap *arsye (dikujt). I dha *arratinë (dikujt). Ia dha (ia numëroi) në *ballë (dikujt) Ta jep (të çan) në *ballë (diçka). Dha (bëri) *ballë (dikush). Jap *besën (i jap besën) (dikujt). I jap një *bojë (diçkaje). Dhashë e bot shih dhashë e mora. Të jep *bukë (diçka). Jep *çikë (dikush a diçka). I dha *çikë (dikujt). Të jep (të kall, të shtie) *datën (dikush a diçka). I jap *dërmën (dikujt a diçkaje) përb. Jap *dorën. I jap *dorën (një dorë) (dikujt). Të jep *dorë (diçka). I dha *duart (dikujt). Ia jap në *dorë (dikujt). E jep nën *dorë (diçka) keq. I dha (i hoqi) një *dredhë (dikujt). I jap *drejtim (diçkaje) libr. I dha *dritë (dikujt). I jap *dum (diçkaje). I dha *dushkun (dikujt). I jap *faqe (dikujt). I jap një *faqe (diçkaje). Jep *faqe_I (diçka). Jep *faqe_II (diçka). I jap *fill (diçkaje). Nuk është në *fiqir (dikush). E jap me *firmë libr. I jap *fjalën (dikujt). I dha *flakë (diçkaje). I jap *fletë (dikujt). I jap *frymë (dikujt). I jap (i vë) *fund (diçkaje). I jep *furça (dikujt). I jap *fytyrë_I (diçkaje). I jap fytyrë_II (dikujt). Ia dha (ia plasi) *gazit (dikush). Jep e merr me *gishta (dikush). I jep *gojës (dikush). Ia dha *grumbull (dikujt). I jep *gjuhës (dikush). Nuk i jap hesap (*llogari) (askujt). Jap (fal) *jetën (për dikë a për diçka). I jep *jetë (diçkaje). I dha *karar (për diçka). U jap (u grah) *këmbëve. Ua dha (ua mbathi, u ra, ua theri) *këmbëve (dikush). I jap *kënd (diçkaje). I dha (i hodhi) një *kockë (dikujt). Jap *kokën (për dikë a për diçka). I jap *krahë (dikujt). Jap kryet (*kokën) (për dikë a për diçka). I jap *krye (dikujt a diçkaje). I jep *kupës (dikush). I jep (i bën) *lak (dikujt a diçkaje). I jep *lezet (diçkaje). I dha *limë (diçkaje). I jep *liri gjuhës (dikush) keq. S’të jep as *litar për t’u varur (dikush). I jep *lustër (dikujt a diçkaje). Nuk i jap *llogari (hesap) (askujt) libr. I jap *majë (diçkaje). I dha *malin (dikujt). Japim e marrim (me dikë). 1. Kemi marrëdhënie të mira midis nesh, bëhemi me njëri tjetrin; hyjmë e dalim; kam hyrje e dalje (me dikë). 2. Bëjmë tregti midis nesh, shkëmbejmë mallra. As jep e as merr (dikush) nuk bën gjë, nuk përgjigjet, nuk reagon, ngec; nuk shkon as tutje as këtej, s’lëviz nga vendi; s’bëhet i gjallë. Sa jep merr (dikush) nuk nxjerr ndonjë fitim nga një veprim a nga ndonjë punë tjetër, as nuk fiton gjë e as nuk humbet gjë; mbill (hidh) farë e korr farë. Dhashë e mora u përpoqa shumë me të gjitha mënyrat, me të gjitha mjetet; u mundova për një kohë të gjatë për të gjetur një zgjidhje; e rraha diçka nga të gjitha anët; u rreka me dikë a me diçka; dhashë andej e dhashë këtej; u solla e u mbështolla. Jap një *mendje. I jap *muhabet (dikujt). I dha *munxët (dikujt). I dha *paçet (dikujt). Dha *pallmën (dikush). I dha *partallat (dikujt). I dha një *perdah (dikujt a diçkaje). Ia dha në pjatë (në *tepsi, në tabaka) (dikujt). I jap *rëndësi (dikujt a diçkaje). I dha *rrugët (udhët) (dikujt). I jap (i bëj) *strehë (dikujt). I jap *sy (dikujt). Nuk i jap *sy (dikujt). Jep *shenjë (shenja). Nuk jep *shenjë jete (dikush a diçka). I dha *shkelmin (dikujt) përb. Ia dha *shpatit (dikush). I jap *shpirt (diçkaje). Jap *shpirtin (për dikë a për diçka). Po jep (po heq) *shpirt (dikush a diçka). S’ia jap dot *shpirtin (dikujt). Jep *shpresë (dikush a diçka). I dha një *shuplakë (një dackë) (dikujt a diçkaje). Ia dha në tabaka (në *tepsi, në pjatë) (dikujt). Ia dha në *tepsi (në tabaka, në pjatë) (dikujt). I jep *tonin (diçkaje) libr. I dha *thonjtë (dikujt) keq. S’e jep *udha (diçka). I jap *udhë (rrugë) (diçkaje). I dha udhët (*rrugët) (dikujt). S’e jep *udha (diçka). Të jep *ujë (dikush). I dha *uratën (dikujt). Nuk e jap *veten. Ia dha (ia theri, i ra, ia mori) *vrapit (dikush). I jap *zemër (dikujt). I jap (i fal) *zemrën (dikujt). I dha *zjarr (diçkaje).