FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ABNORMÁL,~E mb. 1. Që i shmanget normales, që nuk është normal, që është jo i rregullt, anormal, jonormal; kund. normal. Njeri abnormal. Zhvillim abnormal. Proces abnormal. Ecuri abnormale. Ndryshime abnormale.
2. mjek. Që tregon shenja të një çrregullimi neuropsikiatrik. Shfaqje abnormale. Sjellje abnormale. Simptoma abnormale.
✱Sin.: jonormal, anormal, i parregullt.

ABRÁSH,~E mb., bised. 1. Që ka flokë, vetulla e qerpikë të verdhë më të bardhë ose që ka preka në fytyrë (për njerëzit). Njeri abrash.
2. Që ka njolla të bardha ose qime të zbardhëta në trup e në turi (për kuajt); i larmë, laraman. Kalë abrash.
3. Që ka pika në sipërfaqe. Vezë abrashe.
4. fig. Që është pak i prapë, i vrazhdë e i pashkueshëm; që sjell prapësi, këmbëters. Djalë abrash. Mushkë abrashe.
✱Sin.: bardhan, bardhok, bardhokan, bardhosh, i bardhëllemë, i larmë, laraman, pikëlan, pikalor, sharan, i prapë, i vrazhdë, i ashpër, këmbëters, jo i shkueshëm.

ABUZÚAR (i, e) mb. I shfrytëzuar në mënyrë të paligjshme ose i përdorur keq nga dikush a nga diçka. Besim i abuzuar. Njeri i abuzuar. Përvojë e abuzuar.
✱Sin.: i shpërdorur, i shpërdoruar, i keqpërdorur, i dëmtuar.

ACIDEDÁSHËS,~E mb., biol. 1. Që rritet mirë në një mjedis acidik, që ka nevojë për një mjedis acidik për t’u zhvilluar mirë. Bimë acidedashëse.
2. Që pëlqen ushqimet e tharta ose të thartuara. Njeri acidedashës.

ADHURIMTÁR,~E mb. Që adhuron dikë a diçka, që ka ndjenja të fuqishme për diçka ose për dikë, që ka adhurim ndaj dikujt a ndaj diçkaje; adhurues. Njeri adhurimtar. Sjellje adhurimtare. Tempull adhurimtar.
✱Sin.: adhurues, përgjërues, admirues, pëlqyes.

ADINAMÍK,~E mb. 1. libr. Që nuk është dinamik; që nuk ka energji, që nuk është i lëvizshëm; kund. dinamik. Lëvizje adinamike. Natyrë adinamike.
2. fig. Që ka të bëjë me dobësinë e fuqisë muskulore dhe të aktivitetit fizik, jo i gjallë, i pafuqishëm, i pashkathët, i pazot. Fëmijë adinamik. Njeri adinamik. Trup adinamik. Reagim adinamik.
3. kim., mjek. Që ka të bëjë me reaksionet kimike ku jodi luan rol aktiv, si oksidimi apo reduktimi në reaksionet e veçanta; që ka të bëjë me proceset që përfshijnë metabolizmin e jodit në trup, si në funksionimin e tiroides. Proces adinamik. Simptoma adinamike.
✱Sin.: i pashkathët, i pazot, jodinamik.

ADOBÁSH,~I m. sh. ~Ë, ~ËT vjet., etnogr. 1. Ai që i rri pranë atij që mban flamurin në një dasmë; njeri i urtë dhe këshillues që shoqëron flamurmbajtësin (bajraktarin) që u prin krushqve. Bajraktarin e ri e shoqëronin dy adobashë. Adobashi u nis i pari.
2. I dyti në rreshtin e mihjes a të punëve të tjera të fushës; ndihmës, ndihmëtar i rendatarit. Ai rrinte pas si adobash. Na vuri zorin adobashi.
✱Sin.: ndihmës, ndihmëtar, mbështetës.

ADOLESHÉNT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Ai që ka moshën ndërmjet fëmijërisë dhe pjekurisë, i ri. Ai është adoleshent. U tregua adoleshent. Mosha e adoleshentit.
2. fig. Djalosh a njeri i papjekur, naiv, i padjallëzuar; njeri papërvojë jetësore. Ishte sjellje prej adoleshenti. Me mendje të adoleshentit.
✱Sin.: djalosh, rinosh, i ri, jomadhor, i papjekur.

ADRÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vendi i banimit ose i qëndrimit të dikujt.
2. Shënim mbi një zarf ose mbi një dërgesë postare, që tregon emrin e marrësit dhe vendbanimin e plotë të tij; shënimi i plotë i vendit ku banon zakonisht ose ku ndodhet përkohësisht një njeri, ku gjendet një institucion etj., drejtim. Adresë përpiktë (e plotë). Adresa e re (e vjetër). Adresa e dërguesit. Adresë e postës elektronike. Zyra e adresave. Libri i adresave. Jap (lë) adresën. I marr (i kërkoj) adresën. Ia di adresën. Gaboj adresën.
3. Drejtim. Në adresë të dikujt në drejtim të dikujt, për dikë; në lidhje me dikë. Pa adresë pa drejtim të caktuar. Ai ka humbur adresën ai ka humbur mendjen. Kritikë pa adresë.
✱Sin.: vendbanim, vendqëndrim, drejtim, orientim.
♦ Nuk i dihet adresa (dikujt) nuk duket gjëkundi, u zhduk fare, s’e dimë ku është, s’gjendet dot; i humbi zëri; humbi si gjilpëra në fund të bunarit (dikush); u tret si kripa në ujë (dikush); u zhduk (humbi) pa lënë gjurmë (dikush). Më harroi adresën (dikush) shaka. nuk kujtohet më për mua, s’më vjen a s’më shkruan më; nuk është dukur më, më ka harruar për fare; më harroi derën. Ngatërron (gabon) adresë (dikush) iron. nuk drejtohet atje ku duhet; s’janë për mua ato që thotë a që kërkon; nuk i drejtohet atij që ka lidhje me çështjen.

AEROFOBÍK,~E mb., mjek. Që ka të bëjë me aerofobinë, që i përket aerofobisë, i aerofobisë. Njeri aerofobik.

AFENDIKÓ,~I m. sh. ~NJ, ~NJTË bised. 1. vjet. Zotëri; pasanik (përdorej si titull zakonisht për të pasurit ortodoksë).
2. keq. Njeri që mbahet rëndë si zotëri, fodull.
✱Sin.: zotëri, pasanik, i kamur, pronar, fodull, mendjemadh, kryepërpjetë.

AFETÁR,~E mb. Që nuk beson në zotin, që nuk pranon asnjë fe; që nuk lidhet me fenë, që e kundërshton fenë. Ndjenja afetare. Botëkuptim afetar. Njeri afetar. Reagim afetar. Festë afetare.
✱Sin.: i pafe, jofetar, jobesimtar, ateist.

AFORÍST,~I m. sh. ~Ë, ~ËT libr. Shkrues, përpilues a hartues i aforizmave; njeri që shprehet në mënyrë aforistike. Aforist i shquar. Ai dallohet si aforist. Aforistët antikë.

AFRIKANDÉR,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. Njeri i racës së bardhë i lindur në Afrikën e Jugut.
2. hist. Kolonialist holandez në Afrikën e Jugut; boer.
3. zool. Boer, gjedh me gungë i Afrikës së Jugut.

ÁFSHËT (i, e) mb. 1. Që lëshon afsh, me afsh, i nxehtë, i ngrohtë. Erë e afshët. Arë e afshët. Raki e afshët.
2. Që është mbushur me afsh, me zjarr, me pasion. Njeri i afshët. Dëshirë e afshët.
✱Sin.: i afshët, i zjarrtë, i nxehtë, i pasionuar.

ÁFËRT (i, e) mb. 1. Që ndodhet në largësi të vogël nga dikush a nga diçka tjetër, që është pranë, afër diçkaje; fqinjë; kund. i largët. Fshatra të afërta. Shtëpi (rrugë) të afërta.
2. Që e ndan pak kohë nga një çast i caktuar; që do të vijë pas pak kohe, që do të ndodhë së shpejti ose që ka qenë para pak kohe; kund. i largët. E ardhmja (e kaluara) e afërt. Kujtimet e afërta. Afati i afërt. Mbledhja e afërt. Në ditët e afërta.
3. I afërm. Njeri i afërt. Kushëri i afërt. Familjarë të afërt.
4. Që ka marrëdhënie të ngrohta e të çiltra me dikë, që bën pjesë në rrethin e ngushtë të dikujt, që ka fituar besimin e dikujt, i lidhur ngushtë me dikë. Shok (mik) i afërt. Bashkëpunëtor i afërt. Tregohem i afërt me dikë.
5. Që është i ngjashëm me një tjetër nga tiparet, përmbajtje, forma etj. Mendime (ide, pikëpamje, botëkuptime) të afërta. Qëndrim të afërt. Synime të afërta. Dije të afërta. Fjalë me kuptime të afërta.
6. gjuh. Që ka prejardhje të përbashkët me një tjetër. Gjuhë të afërta. Dukuri të afërta fonetike. Ndikime të afërta gjuhësore.
7. Që afrohet ose që krahasohet nga madhësia ose nga vlera me një tjetër. Shuma të afërta. Dy numra të afërt. Rezultate të afërta. Suksese të afërta.
✱Sin.: i dashur, i përzemërt, dashamirës, i çiltër, fqinjë, familjar, farefis, ilaka.

AGRÁK,~E mb., bised. 1. I pafrikë, i papërmbajtshëm, i pakontrolluar; guximtar. Njeri agrak. Vajzë agrake.
2. I trashë nga mendja; i çmendur, i trentë (edhe për kafshë). Plak agrak. Qen agrak. Kali agrak.

AGRESÍV,~E mb. 1. Që ka të bëjë me agresionin, që i shërben agresionit; që ka si qëllim agresionin, që ka tiparet e agresionit. Bllok (traktat) agresiv. Shtet agresiv. Luftë (politikë) agresive. Plane (qëllime, veprime) agresive. Trupa agresive. Sulm agresiv. Provokim agresiv.
2. Sulmues, goditës, armiqësor. Qëndrim (ton) agresiv. Tip agresiv. Njeri agresiv. Sjellje agresive. Gjuhë agresive. Sëmundje agresive. Ishte shumë agresiv.
3. spec. Që ka veprim të fortë gërryes. Lëndë agresive. Mjedis (ujë) agresiv.
✱Sin.: sulmues, goditës, agresor, armiqësor, gërryes, shkatërrues.

AGURÍDH,~I m. sh. ~Ë, ~ËT fig. Njeri i papjekur, i ri, i papërvojë, i cekët. Është fare aguridh.

AHMÁK,~E mb., bised. Mendjetrashë, kokëtrashë, jo i mprehtë, jo i zgjuar. Njeri ahmak. Sjellje ahmaku.
✱Sin.: i marrë, budalla, kokëfortë, i pagdhendur, i paditur, i paditur.