FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BALLÓT/Ë,~A_III f. sh. ~A, ~AT mospërf. 1. Djalë a burrë që e ka ballin të madh e të gjerë (sidomos në tëmtha). Ishte njëfarë ballote.
2. Fëmijë me kokë të madhe e flokë të bardhë.
3. E ënjtura në ballë, bullungë. Mori një ballotë. Me hundën si ballotë.
4. fig., shar. Njeri që i pëlqen vetja, por që s’ka asnjë vlerë; mendjemadh, dhi e zgjebosur e bishtin përpjetë (cakërr).

BEJLLËK,~U m. 1. hist. Të qenët bej; pozita e beut. Puna e bejllëkut do marifet. Guna më është grisur, po bejllëkun e kam. (fj. u.).
2. përmb., bised. Tërësia e bejlerëve, bejlerët. Do të shporret edhe bejllëku, edhe agallëku.
3. hist. Taksë në natyrë ose në të holla të cilën ia paguanin fshatarët bejlerbeut, që t'u siguronte njëfarë mbrojtjeje. Jepnin bejllëk. Gjysmë bejllëk, gjysmë bollëk. (fj. u.).
4. keq. Jetë e shkujdesur dhe me gjithë të mirat në kurriz të të tjerëve, jetesë si e beut; sjellje prej beu. I prishte bejllëku.

BRAC,~I_I m. sh. ~Ë, ~ËT bised. 1. Bracan_I. Brac pulash. Brac xhepash.
2. Grykës i madh, llupës; njeri që ha fshehurazi të tjerëve. Njëfarë braci. U bë një brac i ulët.
✱Sin.: vjedhës, xhepash, bracan, bracar, hajdut, gërric, ruc, strujak, kobash, kobar.

BREGALÍM, ~I m. Rrokullimë teposhtë nga njëfarë lartësie.

DELEDÁSH,~E mb. 1. Që i ka të zhvilluara njëherazi organet mashkullore dhe ato femërore, që ka tiparet e të dy sekseve; hermafrodit; i dygjinishëm. Kafshë (bimë) deledashe.
2. fig. Që nuk kuptohet a dallohet mirë. Me një fjalë njëfarë shkrimi deledash. Me një gjuhë deledash, - pak shqip, pak anglisht, pak italisht.

DÉRI parafj. (r. kallëzore) Së bashku me një ndajfolje, me një emër, me një numëror a me një përemër të pacaktuar tregon pikën e fundit ku arrin dikush a deri ku shtrihet diçka, cakun kohor kur kryhet një veprim, kohën sa zgjat diçka ose kufirin e fundit të madhësisë a të sasisë së sendeve, të frymorëve etj. Deri këtu. Deri sot (atëherë). Deri natën vonë. Deri kur? Deri dy metra borë. Deri diku. Deri në njëfarë mase.

DIKUTÉK ndajf. 1. Diku, në njëfarë vendi. U çlodha dikutek.
2. Prapa; larg. Mbeti dikutek.

DOFÁRË pacak. Disa lloje njerëzish a sendesh; ca; njëfarë. Mbas dofarë kohe.

FEDERALÍZ/ËM,~MI m. Sistem i organizimit shtetëror ku disa shtete ose njësi më të vogla bashkohen nën një qeveri qendrore, por secila prej tyre ruan njëfarë autonomie kushtetuese. Parimet e federalizmit. Organizimi shtetëror sipas federalizmit.

FEMINIZÍM,~I m. sh. ~E, ~ET Veprimi kur feminizojmë; dhënie apo marrje e karakteristikave femërore të sjelljes, të të folurit etj. Vihej re njëfarë feminizimi i tyre.

FIJÁTJ/E,~A f. sh. ~E, ~ET Të rënët borë e imët dhe e rrallë, fije-fije. Filloi njëfarë fijatjeje.

FISTARÍ,~A f. sh. ~, ~TË Të qenët fistar, qëndrim fistar. Kishte njëfarë fistarie në sjelljet e tij.

FUT (FUS) vep., ~A, ~UR 1. kal. E shtie a e vë diçka brenda në një vend (në një orendi, në një vend tjetër të mbyllur); e shpie dikë a diçka në një vend të mbyllur, të rrethuar, të mbrojtur a të fshehtë; kund. nxjerr, qit. E futi në sirtar. I futi rrobat në dollap (në valixhe). I futi librat në raft. Fut në xhep. I futi dhentë në vathë. E futi nga dera (nga dritarja).
2. kal. E zhyt në ujë etj., e kredh diku në thellësi; kund. nxjerr. E futi në ujë (në liqen, në pus). I futi këmbët deri në gju.
3. kal. Ngul në tokë a në një trup; e shtie diçka në një vrimë a në zbrazëtinë e një sendi; vë. E futi gozhdën thellë. Fut krahun në mëngë. Fut çelësin në derë. Fut gishtin në unazë (unazën në gisht).
4. kal., edhe fig. Bëj që të hyjë e të zërë vend midis njerëzve a sendeve; bëj që dikush të ndërhyjë për diçka. E futën në mes. Futi ndërmjetës (dorëzanë).
5. kal. Hedh diçka në një gjë tjetër; shtie. I futi ujë verës. I fut kripë gjellës.
6. kal., fig. Bëj që ta njohë e ta kuptojë më thellë diçka ose të ketë të qartë thelbin e një çështjeje; bëj që të marrë vesh diçka të fshehtë a të panjohur; e bëj të rrahë diçka në mendje, e zhyt. E futi në thelbin e çështjes. E futi në mendime të thella.
7. kal., fig. Bëj që të hyjë thellë e të zërë vend diku, bëj që diçka të kuptohet e të përvetësohet mirë nga dikush. E kanë futur në jetën e përditshme.
8. kal., bised. Vendos një arnë, një copë etj. në një rrobë, në këpucë etj.; vë, hedh. I futi një arnë këmishës. U futi gjysma këpucëve.
9. kal. Vë mënjanë para, prodhime, ushqime etj. dhe i ruaj për t’i përdorur më vonë ose për një qëllim të caktuar, shtie në shtëpi; jap një sasi të hollash bashkë me të tjerët për një qëllim të caktuar; vë. I futën zahiretë e dimrit. Futën nga një mijë lekë secili.
10. kal. Vë dikë në një punë, e caktoj në një detyrë; e bëj anëtar të një organizate, e pranoj të marrë pjesë diku; kund. heq, nxjerr, përjashtoj. E futi në punë (në shkollë). E futi djalin në zanat. E futën në kategorinë e parë.
11. kal., fig. E përfshij brenda diçkaje, e vë a e shtoj diku; kund. heq. E futën në rendin e ditës. Nuk e kanë futur në këtë numër të revistës.
12. kal., fig. E shpie dikë në një gjendje të caktuar; bëj që dikush a diçka të vijë në një gjendje të veçantë; i kalit dikujt një ndjenjë etj. I futi në grindje (në sherr). E futi në kurth (në grackë).
13. kal., bised. Veproj shpejt me një mjet, kryej një punë a një veprim me një mjet; i heq, i shkoj; vë diçka në një makinë ose në një aparat që të punohet a të përpunohet. Ia futi me fshesë oborrit e fshiu shpejt e shpejt. I futi një përdaf murit e sheshoi murin me përdaf. I futi një të larë me makinë.
14. kal., bised. I bie me diçka, e godas fort; i jap, ia këput; i vë. Ia futi me pëllëmbë. I futi një të sharë. Ia futi një vulë (një firmë).
15. kal., fig. Bëj që dikush të nisë e të veprojë ose të marrë pjesë në diçka; hedh, vë. E futi në veprim (në lëvizje). E futi në garë.
16. kal., fig., bised. Nis diçka, e përdor a e vijoj më tej; vë; kund. heq. E futi rakinë (duhanin). E fut në përdorim (në qarkullim).
17. kal., bised. Flas në njëfarë mënyre; them diçka; flas kot; kryej diçka në tym. Ia futi qorrazi (në tym, në erë). Mos ia fut kot!
18. kal., bised. Ha ose pi diçka me një frymë a me shumicë; bëj diçka që më kënaq. Ia futi një pilaf. Ia futi një gjumi të mirë fjeti mirë e mirë.
19. kal., bised. Iki me të shpejtë e si të mundem; çaj diku. Ia futi fushës (pyllit, rripave). Ia futën përpjetë (tatëpjetë).
20. jokal., v. III, bised. Bie me shumicë (për reshjet); fryn papritur, me forcë (për erën etj.). Ia futi një shi. Ia futi një erë.
✱Sin.: shtie, vë, kall, këllas, rras, trus, zhulat, cit, zhap, shkoj, vë, qit, mbjell, marr, jap, heq, hyj, ngop, përfshij, këput, godit, hedh.
♦ E futi në batak (dikë). E fut (e shtie) në *bigë (dikë). E fut (e vë) në *brazdë (në hulli) (dikë). E futën (e rrasën) brenda e futën në burg. S’e fut (s’e vë, s’e ka) në *defter (dikë a diçka) mospërf. S’di ku të futë *kokën (kryet) (dikush). Fut *duart (diku) keq. I futi (i kalli) dreqin (*djallin) (dikujt a diçkaje). I futi (i shtiu) *të dridhurat (dikujt). Ia fut *dushk (dikush). I futi (i shtiu) *ethet (dikujt). Fut *fite (dikush). Fut *fitila (dikush). Fut *flakën (dikush). I futi (i vuri) *gërshërën (diçkaje). Fut gishtin (duart) diku përzihem në një punë që nuk më takon. E futi (e shtiu) në *grackë (dikë). Është futur deri në *grykë (dikush). Ia ka futur në *gjak (dikujt). Fut *gjemba (dikush). I fut *gjilpërat (dikujt). Ia fut (ia këput) *gjumit (dikush). Fut hundët në diçka ndërhyn në një çështje që s’të takon. E fut (e vë) në hulli (në *brazdë) (dikë). Fut *hundët (hundën) (dikush) keq. I futi *hundëzën (dikujt). I fut në një *kallëp. E fut në *kallëpe (dikë a diçka). Ia fut *katundit (dikush) vulg. Fut (kall) *këmbët (diku). *Këput e fut (rras) (dikush) keq. E futi (e shtiu) në *kllapë (dikë). S’di ku të futë *kokën (kryet) (dikush). Ia fut katundit flas pa u menduar mirë. Ia fut si kau pelës ia këput tjetër për tjetër. Fut *kokën (diku). Ia futi në *kokë (në krye) (dikujt). E fut në *kornizë (dikë a diçka) libr. Ia fut kot flas kuturu. I fut *krahun (dikujt). I futi *krimbin (dikujt). Ia futi në krye (në *kokë) (diçka). Fut *kunja (dikush). E futi (e shtiu) në *kurth (dikë). E futi (e zuri) në *lak (dikë). Ia fut (ia shtie) në *mend (diçka). Ia fut (ia shtie) në *mendje (diçka). I futi (i shtiu) *mizat (dikujt). I futi (i kalli) *murtajën (dikujt a diçkaje). S’e fut (s’e vë, s’e zë, s’e shtie) në *numër (dikë). Fut *pyka (dikush). Ia fut *qorras (dikush). E futi (e shtiu) në *rreth (dikë). E futi (e vuri) në *sirtar (diçka). Fut *spica (dikush). I fut *spicat (dikujt). E fut nën sqetull dikë e marr në mbrojtje. Fut (shtie) shejtanin (djallin) në shishe është shumë i zoti, i shkathët e dinak. I fut (i vë) shkopinj në rrota i nxjerr pengesa e ngatërresa. Ia fut (ia lëshon) *shpatit (dikush). E fut në shpirt (në *zemër) (dikë a diçka). E futi në *shtrungë (dikë). E futi në *torbë (dikë). Ia fut në *tru (diçka). Fut *turinjtë (dikush) keq. Ia fut në *tym (dikush). E futi (e shtiu) në *thes (dikë) keq. I ka futur (i ka ngulur) *thonjtë. E ka futur ndër *thonj (dikë). I fut thumba dikujt e bëj të dyshojë a të shqetësohet për diçka. E futi në *valle (dikë). E futi (e shtiu) në *vathë (dikë). Më futi (më shtiu) *veremin (dikush a diçka) vjet. Ia futi (ia shtiu) në *vesh (dikujt). Fut ujkun në vathë fut armikun në shtëpi. Ia fut vetes vras veten; dëmtoj veten. I fut (heq, vë) vizë (vijë) dikujt a diçkaje nuk e përfill më; e fshij nga defteri. E fut në *zemër (në shpirt) (dikë a diçka). I futi (i shtiu) *xixat (dikujt). E futi në *xhep (dikë). E fut (e vë) në *xhep (diçka). E futi në *zdrukth (dikë). I fut në një *zdrukth. I futi (i shtiu) *zekthin (dikujt). E fut në *zemër (në shpirt) (dikë a diçka). E futi e vuri (e vuri) në *zgjedhë (dikë). Fut *zjarrin (dikush). Fut *zjarrin në kashtë (dikush).

GJALL/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR jokal. 1. Jetoj; rroj në njëfarë mënyre. Gjallonte me të keq jetonte duke përballuar me vështirësi jetesën. Gjallonte vetëm.
2. fig. Bëj një jetë të zbrazët; rroj sa për të ngrënë. Si popull kishim një trashëgimi, e cila gjallonte kudo.
3. vet. v. III Rritet, jeton (për një kafshë a për një bimë). Gjallon bari kudo.

GJÝSMË- fjalëform. Pjesë e parë e fjalëve të përbëra, me kuptimet: 1. Gjysma e diçkaje: Gjysmëbosh me gjysmën bosh. Gjysmëditë. Gjysmëdrejtëz (mat.). Gjysmëfushë (sport.). Gjysmëhark. Gjysmëhënë. Gjysmëkilësh. Gjysmëlitërsh. Gjysmënatë. Gjysmëplot. Gjysmëqark (mat.). Gjysmërrafsh (mat.). Gjysmërreth. Gjysmërruzull. Gjysmësferë. Gjysmëshekull. Gjysmëshekullor. Gjysmëvit etj.
2. Përgjysmë; në njëfarë mase, jo plotësisht, jo deri në fund: Gjysmëbujqësor. Gjysmëdiplomatik. Gjysmëfitore. Gjysmëlakuriq. Gjysmëmalor. Gjysmëndenjur. Gjysmëpërkulje. Gjysmështrirë etj.

GJYSMËDHÚNSHËM ndajf. Me njëfarë dhune; deri diku dhunshëm. E shtyu gjysmëdhunshëm.

GJYSMËFITÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET Në njëfarë mase përfundim me sukses i një lufte, i një përpjekjeje, i një gare etj., jo i plotë. Gjysmëfitore për fazën e parë.

GJYSMËTRIMËRÍ, ~A f. Njëfarë trimërie. Gjysmëtrimëria e tij s’e përballon dot. rrezikun.

GJËR,~I m. 1. Bagëti e trashë. Gjëri lë pas bajga me erë shumë të keqe.
2. bised. Plaçka vetjake; mall, gjë.
3. bised. Njëfarë njeriu.

HË,~NI pasth., bised. 1. Përdoret kur duam të nxitim dikë për një veprim, kur duam t’i japim zemër dikujt etj. dhe i përgjigjet kuptimit të fjalëve “jepi!, forca!, nisja!”. Hë, fol! Hë de, fillo tani! Hë, se e bën ti! Hë, djalë i mbarë, shko tani! Pa hë, na e trego tani! Hë, edhe pak! Hëni more! Po hëni de, se na zuri nata!
2. Përdoret për të forcuar një urdhër a një qortim. Hë, ulu tani! Hë, rri këtu! Hë, mos fol! Hë, mos luaj nga vendi! Hë, mos çaj kokën! (bised.)
3. Përdoret kur shprehim habi, zemërim, kënaqësi a pakënaqësi ose një ndjenjë tjetër (ironi, tallje, mospërfillje etj.) për dikë a për diçka. Hë, ç’paska qenë ai! Hë, po të më bjerë në dorë edhe një herë. E po, hë de, këtë doja unë. Hë, kur të vij këtu do ta rregulloj mirë! Hë, se e di unë! Hë, sa mirë ta bëri! Hë ç’ngatërresa më ka nxjerrë! Hë, s’të pëlqeu?! Hë, ç’na the! Hë, mos u tall! Hë, më qafsh!
4. si pj. Përdoret në fjalitë pyetëse për të përforcuar pyetjen; përdoret kur bëjmë një pyetje me njëfarë dyshimi, habie etj. Hë? Si the? Hë, e more? Hë, si të doli? Ç’u bëre de, hë? Pse me shikon kështu, hë? Të vjen keq, hë? Nuk do, hë? Hë pra, ç’kërkon? Po ti, pse i mban anën, hë?
5. Përdoret për të forcuar një mohim a një kundërshtim, kur ngulim këmbë për diçka etj. S’dua të vete, hë! Nuk e bëj, hë! S’vij me ty, hë! Për inatin tënd, hë!
6. si pj. Përdoret kur shprehim një veprim që shtyhet, që pritet të ndodhë nga dita në ditë a nga një çast në tjetrin; përdoret kur shprehim një veprim që mezi bëhet. Hë sot, hë nesër. Hë ta hap këtu, hë ta kap atje. Hë të bjerë andej e hë të bjerë këtej. Hë aty, hë këtu.
7. si ndajf. Përdoret e përsëritur me kuptimin «ca nga ca» (sidomos në tregimet e përrallat popullore). Hë, hë, arritën. Hë, hë, shkuan vite.
8. si lidh., krahin. Ose... ose, ja... ja. Hë e bëka, hë s’e bëka, ata nuk e besojnë më. Hë vjen, hë nuk vjen, ai duhet lajmëruar.
✱Sin.: jepi, forca.