FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ACÁR ndajf. 1. Ftohtë, ngricë, akull. Atë janar ishte acar. Bën acar.
2. Egër, me egërsi, ashpër, me ashpërsi, vrazhdë, me vrazhdësi, rreptë, rreptas. U soll acar. Foli acar.
3. Pastër, kthjellët, dritë, akull. Dukej acar. I veshur acar. I rrinte këmisha acar.
4. fig. Që e ka punën keq, që është pisk, që është zënë ngushtë, që është në vështirësi, pa rrugëdalje. E ka punën acar. U zu acar.
✱Sin.: ftohtë, ngricë, akull, akullimë, akullirë, rreptë, rreptësisht, rreptas, fraq, cingërimë, thëllim, cegëm.

AFORISTÍK/Ë,~A f., libr. 1. Dije që studion aforizmat nga ana teorike dhe praktike.
2. Lloj letrar që përfshin aforizmat në kuptim të ngushtë, shkrimin aforistik dhe tekstet aforistike. Aforistika si krijim gjuhësor.
3. Shkrimi dhe krijimi i aforizmave.

AFRÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Afri, afrim. Jam në afresë me të. Kanë afresë të ngushtë.
2. gjuh. Lidhje e afërt që buron nga prejardhja e përbashkët gjuhësore; afri.
3. gjuh. Përngjashmim, asimilim tingullor, ndajafërsi. Afresë gjuhësh. Afresë formash gjuhësore. Afresë fonetike.
✱Sin.: afri, afrim, ndajafërsi, përngjashmim, ngjashmim, asimilim.

►AFR/ÓHEM jovep., ~ÓVA (u), ~ÚAR 1. vetv. Lëviz duke iu afruar dikujt a diçkaje, i shkoj më pranë dikujt e diçkaje; kund. largohem. I afrohem rrugës kryesore. I afrohem banesës sime. I afrohem parkut. Afrohem te djepi. Iu afrua nënës. Afrohu! (usht., sport.) komandë për të zvogëluar largësinë midis rreshtave, për t’i bërë rreshtat më të shpeshtë.
2. vetv., vet. v. III Vjen më afër kohësisht, ndodh më afër, afrohet në kohë, zvogëlohet koha për të kryer a për të përfunduar diçka; kund. largohet. Afrohet të ftohtët. Afrohen të korrat. Afrohet agimi (muzgu). Afrohet pranvera (vera, vjeshta, dimri). Afrohet Viti i Ri. Afrohet Dita e Mësuesit. U afruan pushimet e dimrit. Po afrohet dasma e djalit. Iu afrua fundi.
3. fig., vetv. Mbërrij afër një qëllimi, një caku; arrij përfundimin e diçkaje; është në të mbaruar e sipër. I afrohem fundit (zgjidhjes).
4. fig., vetv. Shoqërohem ose bëhem i afërt e i dashur me dikë, miqësohem, lidhem ngushtë me dikë; i ndihmoj, i jap krahun, i rri pranë dikujt, e bëj për vete dikë me qëllim të caktuar; kund. largohem. Afrohem me shoqërinë. Afrohem me njerëzit. Afrohem me fqinjët.
5. vetv. Jam si dikush, jam i ngjashëm me dikë ose përngjaj me dikë; bëhem pothuajse i njëjtë me dikë a me diçka tjetër; kund. largohem. Afrohem në mendime. Afrohen nga botëkuptimi (qëndrimet, shijet). Afrohen nga shprehitë. Afrohem në interesimet. Nuk i afrohet (nuk i vjen) as te gishti (te thoi) i këmbës dikujt nuk mund të krahasohet aspak me dikë, është shumë më lart se dikush.
6. pës. e AFRÓJ.
♦ I janë afruar *ditët (dikujt).

AFR/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR 1. kal. E çoj afër dikujt ose diçkaje; i sjell më afër ose më pranë njëri-tjetrit; kund. largoj. Afroj dollapët (tryezat, karriget). Afroi librat në tryezë. Afruan shtretërit te muri. Afroj këmbët (duart). Ma afroi kokën (shpinën). Afroj kompjuterin.
2. kal. Shkurtoj kohën, sjell më pranë një ndodhi, një ngjarje a një festë; e sjell një punë pothuajse në mbarim, e shpie kah përfundimit; kund. largoj. Afroi ditën e shkuarjes. Afroj ditën e martesës. Ia afroi shlyerjen e borxhit. Afroj ditën e përurimit të autostradës. Afroj hapjen e punimeve të konferencës.
3. fig., kal. Miqësoj, shoqëroj ose lidh mes vete dy a më shumë veta; i bëj të ngushtë ose të afërt.
4. fig., kal. Zvogëloj ndryshimet ose dallimet mes dy a më shumë gjërave. Afrojmë teorinë me praktikën. Afrojmë kushtet e jetesës së tyre. Asfalti afroi fshatin me qytetin.
5. fig., kal. Bëj për vete dikë; tërheq dikë për t’u shoqëruar a miqësuar, miqësoj; e bëj dikë timin, e bëj dikë më të afërt për një qëllim të caktuar, e fut në rrethin e ngushtë; kund. largoj. Afroj me fjalë e me sjellje të mirë. Puna i afroi më shumë. E afroi me lajka. E afroi në shoqëri të keqe.
6. kal., vet. v. III E bën diçka të duket më afër, zmadhon (për thjerrëzat); kund. largon. Syze (dylbi) që afrojnë. Afroj me xham zmadhues.
7. jokal. Afrohem.. Afroi mbrëmja shpejt. Afroi stuhia. Afroi dita e ditëlindjes. Afroi dielli në të perënduar. Afrojnë nga shprehitë.
♦ I afron *fundin (dikujt).

ÁFËRM,~I (i) m. kryes. sh. ~, ~IT (të) 1. Ai që ka lidhje gjaku ose lidhje familjare të ngushta me dikë, farefis. I afërmi im. Familjarët dhe të afërmit e tjerë. Bashkohem me të afërmit. Ftoj të afërmit.
2. Ai që bën pjesë në një rreth të ngushtë bashkëpunëtorësh që janë të afërt profesionalisht ose që punon bashkë me dikë në një institucion ose në një veprimtari tjetër. E kam bashkëpunëtor të afërm. Bisedo me njeriun e afërm!

ÁFËRM,~JA (e) kryes. sh. ~E, ~ET (të) 1. Ajo që ka lidhje gjaku ose lidhje familjare të ngushta me dikë, farefis. E afërmja e nënës. Erdhën të afërmet tona. U bëmë bashkë me të afërmet. I takova të afërmet e mia.
2. Ajo që bën pjesë në një rreth të ngushtë bashkëpunëtorësh që janë të afërt profesionalisht ose që punon bashkë me dikë në një institucion ose në një veprimtarinë tjetër. E kam të afërme.

ÁFËRT (i, e) mb. 1. Që ndodhet në largësi të vogël nga dikush a nga diçka tjetër, që është pranë, afër diçkaje; fqinjë; kund. i largët. Fshatra të afërta. Shtëpi (rrugë) të afërta.
2. Që e ndan pak kohë nga një çast i caktuar; që do të vijë pas pak kohe, që do të ndodhë së shpejti ose që ka qenë para pak kohe; kund. i largët. E ardhmja (e kaluara) e afërt. Kujtimet e afërta. Afati i afërt. Mbledhja e afërt. Në ditët e afërta.
3. I afërm. Njeri i afërt. Kushëri i afërt. Familjarë të afërt.
4. Që ka marrëdhënie të ngrohta e të çiltra me dikë, që bën pjesë në rrethin e ngushtë të dikujt, që ka fituar besimin e dikujt, i lidhur ngushtë me dikë. Shok (mik) i afërt. Bashkëpunëtor i afërt. Tregohem i afërt me dikë.
5. Që është i ngjashëm me një tjetër nga tiparet, përmbajtje, forma etj. Mendime (ide, pikëpamje, botëkuptime) të afërta. Qëndrim të afërt. Synime të afërta. Dije të afërta. Fjalë me kuptime të afërta.
6. gjuh. Që ka prejardhje të përbashkët me një tjetër. Gjuhë të afërta. Dukuri të afërta fonetike. Ndikime të afërta gjuhësore.
7. Që afrohet ose që krahasohet nga madhësia ose nga vlera me një tjetër. Shuma të afërta. Dy numra të afërt. Rezultate të afërta. Suksese të afërta.
✱Sin.: i dashur, i përzemërt, dashamirës, i çiltër, fqinjë, familjar, farefis, ilaka.

AGJÓSH,~I m. sh. ~Ë, ~ËT Ulluk, lug teneqeje që vihet nën strehë të çatisë për të mbledhur ujërat. Agjosh i ngushtë (i gjerë). Agjosh llamarine. Rregulloj agjoshin. Agjosh ahu. Rrjedh në agjosh. Hap agjosh.

AGREGÁT,~I m. sh. ~E, ~ET 1. Bashkim i elementeve të ndryshme në një tërë; tërësi e pjesëve përbërëse të diçkaje, të lidhura ngushtë ndërmjet tyre dhe që plotësojnë njëra-tjetrën. Agregat kimik grup molekulash që qëndrojnë bashkë përmes lidhjeve të dobëta.
2. tek. Tërësi makinash të ndryshme që krijojnë një sistem të përbashkët funksional, zakonisht për shndërrimin e një forme të energjisë në tjetrën; grup veglash të një makine, që kryejnë së bashku një proces pune. Agregat elektrik (me naftë). Agregate makinerie. Agregat bujqësor. Agregat petëzimi (çimentimi). Agregat ftohës. Agregatet e kombajnës. Punëtori i agregatit. Agregate ndriçuese. Agregat rryme (gjenerator). Agregat për beton.
3. min. Bashkim i mineraleve të ndryshme në një shkëmb të vetëm. Agregatet minerare. Agregatet shkëmbore. Agregate kristalike. Agregat i vogël. Agregat i madh.
4. bujq. Lëmsh i vogël a kokrrizë dheu, që krijohet nga bashkimi i grimcave të veçanta dhe që nuk prishet në ujë. Agregat dheu.
5. inxh. Përzierje materialesh të grimcuara (zhavorr, rërë, gurë të thyer) që përdoren për të bërë beton. Agregat guri. Sasia agregatit për përgatitjen e betonit. Llojet e agregateve. Vetitë fizike-mekanike të agregatit të gurit.
6. stat. Tërësi të dhënash të ndryshme që shfaqen në një përmbledhje të përbashkët për analizë. Analiza statistike e agregateve.
7. ek. Tërësi ndryshorësh ekonomikë, financiarë etj. si kërkesë. Agregatet ekonomike. Agregatet monetare.
8. soc. Grup individësh ose elementesh që krijojnë një tërësi; bashkësi njerëzish që nuk formojnë një grup të strukturuar, por që ndajnë një hapësirë ose qëllim të përbashkët. Agregat shoqëror.
9. gjuh. Bashkësi fjalësh që lidhen në një kontekst. Agregat fjalësh. Agregat formash leksikore (morfologjike).

AKADEMÍZ/ËM,~MI m. 1. Trajtim thjesht teorik i çështjeve shkencore e mësimore pa u mbështetur në anën praktike; zbatim i ngurtë i rregullave, i formave dhe i kërkesave të një fushe të shkencës, të artit etj.; ndarje e dijes nga jeta e njëmendtë. Akademizëm letrar. Akademizëm historik. Rryma e akademizmit. Vuan nga akademizmi. Akademizëm humoristik.
2. Mënyrë mendimi ose veprimi që është i lidhur ngushtë me standardet e institucioneve akademike, që përqendrohet në formalizëm, në rregulla të ngurta dhe në disiplinat tradicionale.
3. art. Rrymë në artet figurative, që ndjek rregulla e modele të artit klasik. Akademizëm artistik.

ALÉ,~JA f. sh. ~, ~TË Shteg, rrugicë, ndërmjet dy rreshtave të pemëve dhe me gjelbërim; kalim i ngushtë, shëtitore, ecejake; shteg vrapimi. Ale parku. Ale breglumi. Ale buzë deti.
✱Sin.: shteg, ecejake, shëtitore, rrugicë.

ALEÁNC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT libr. 1. Lidhje miqësore që bëjnë ndërmjet tyre dy a më shumë shtete për qëllime e veprime të përbashkëta politike dhe ushtarake; besëlidhje. Aleancë politike (ushtarake). Aleancë mbrojtëse. Aleancë dypalëshe (trepalëshe). Bën (lidh) aleancë. Hyn në aleancë. Shkëput aleancën.
2. Lidhje e ngushtë politike ndërmjet palësh a grupesh shoqërore mbi bazën e interesave dhe të qëllimeve të përbashkëta. Aleancë luftarake. Aleanca ushtarake ndërmjet disa vendeve. Aleanca e NATO-së. Aleancë bashkëpunimi. U krijua Aleanca bërthamore.
3. Marrëveshje, bashkim ose bashkëpunim mes individëve, grupeve, partive, shteteve apo organizatave për të arritur qëllime të përbashkëta. Dy partitë formuan një aleancë para zgjedhjeve. Aleanca për zhvillim e risimtari. U krijua një aleancë ndërmjet universiteteve shqiptare.
✱Sin.: lidhje, besëlidhje, koalicion.

ALEÁT,~I m. sh. ~Ë, ~ËT libr. 1. Anëtar i një aleance; besëlidhës. Aleat i madh (i sigurt). Aleatët nuk u morën vesh.
2. Ai që lidhet e bashkërendon veprimet me një tjetër për qëllime të njëjta; përkrahës aktiv i dikujt. Aleat besnik (i ngushtë). Aleat i përkohshëm. Bëhem aleat me dikë. Gjej (bëj) aleatë. U takuan me aleatët. Aleatët ndërkombëtarë.
✱Sin.: besëlidhës, besëtar, besatar, bashkëpunëtor, bashkëpunues, bashkëluftues, mbështetës, përkrahës, ndihmues, partner, mik, besnik.

ALEÁT,~E mb., libr. 1. Që bën pjesë në një aleancë, që është anëtar i një aleancë; që u përket aleatëve. Vende (shtete, fuqi) aleate. Ushtritë aleate. Fuqitë aleate. Forcat aleate fituan betejën.
2. Që lidhet e bashkërendon veprimet me një tjetër për qëllime të njëjta, që bashkëpunon ngushtë me një tjetër dhe e përkrah atë. Bashkëpunëtor aleat. Shtetet aleate nënshkruan marrëveshjen e bashkëpunimit.
✱Sin.: besëlidhës, besëtar, besatar bashkëluftues, bashkëpunues.

ALEÁT/E,~JA f. sh. ~E, ~ET libr. 1. Anëtare e një aleance; besëlidhëse. Aleate parimore. Marrëveshje me aleaten. Aleate e Shqipërisë (e Kosovës).
2. Ajo që lidhet e bashkërendon veprimet me një tjetër për qëllime të njëjta; përkrahëse aktive e dikujt. Aleate besnike (e ngushtë). Aleate serioze. Nënshkroi marrëveshjen me aleaten. Aleate lufte.
✱Sin.: besëlidhëse, besëtare, besatare, bashkëpunëtore, bashkëpunuese, mbështetëse, bashkëluftuese, përkrahëse, ndihmuese, partnere, mike, besnike.

AMBITÚS,~I m., libr. 1. Përfshirje, gjerësi e shtrirje e diçkaje. Ambitus i ideve. Ambitus i mesazheve. Ambitus i ligjit. Ambitus i durueshmërisë (i tolerancës). Ka ambitus të gjerë kulturor e shoqëror.
2. soc., pol. Fushë ndikimi a veprimi, diapazon. Ka ambitus të gjerë etik. Ambitus i gjerë i kompetencave. Ai ka ambitus universal. Me ambitus të ngushtë logjik e gjuhësor. Ka ambitus të gjerë ideor.
3. muz. Largësia a përdallimi midis notës më të lartë dhe asaj më të ulët në një melodi etj., tërësia e notave në një masë muzikore. Zë me ambitus të gjerë (të ngushtë). Instrumentet frymore kanë ambitus të kufizuar. Violina ka ambitus shumë të gjerë.
✱Sin.: shtrirje, gjerësi, zgjerim, hapësirë, përreth, rrethinë, diapazon.

AMFÓR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT arkeol. Enë balte me dy vegë, me grykë të ngushtë, që përdorej për të mbajtur ose për të bartur vaj ulliri, verë, mjaltë, drithë. Amforë qeramike. Amforë ilire. U zbuluan katër amfora në vendgërmimet e Durrësit.

AMPÚL/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT farm. Gyp i ngushtë e i shkurtër prej qelqi ose plastike, me një zgjatim me majë dhe i mbyllur, që mban brenda bar të lëngshëm, që shërben për injeksione, infuzione etj.; flakon. Ampulë me ujë të distiluar. Thyej ampulën. Ampulë me antibiotik. Ampula përmban një dozë antibiotiku. Ampula hapet duke e thyer majën e saj. Marr ampula. Mjeku i përshkroi ampula.

ANÁR/E,~JA_II f. sh. ~E, ~ET 1. Buzë are e papunuar. Mbeti anarja shkret.
2. Rrip i ngushtë toke në një skaj are a fushe. I ra hise një anare. Anare e ngushtë.