FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

ANGJINÁR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. 1. (lat. Cynara scolymus) Bimë barishtore shumëvjeçare e viseve të ngrohta, me gjethe të mëdha të prera thellë, që njihet për sythat e saj të ngrënshëm, që mbillet për lulet si kokë me fletë të tulta, të cilat përdoren si ushqim dhe për të përgatitur pije, barna mjekimi etj.; lulja e paçelur e kësaj bime; artiçoka pa gjemba. Kokë angjinareje. Sallatë me angjinare. Angjinare kopshti.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje angjinaresh: Angjinarja e egër (lat. Cynara cardunculus) koçani i egër. Angjinarja pa gjemba (lat. Cynara scolymus mutica) angjinare me sytha më të vegjël dhe më të ngjeshur se angjinarja e zakonshme, që përdoret në gatime, në mjekësi. Angjinarja e Jerusalemit (lat. Helianthus Tuberosus) bimë me kërcell si të lules së diellit, me rrënjë shumë të zhvilluar e me zhardhokë, të cilët hahen ose përdoren si ushqim për bagëtinë; molla e dheut, lulja e dhëndrit, lulja e gomarit, lulja e kalasë, sekulli i egër. Angjinarja kineze (lat. Stachys affinis, S. tuberifera) bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell të drejtë leshator dhe e lartë 30-60 cm, me gjethe të gjelbra e të ashpra, në trajtë zemre, me lule dygjinore ngjyrëvjollcë në trajtë zileje me pesë lobe; artiçokja kineze.
✱Sin.: artiçok, engjinare, angjinidhe, hinardh, skallier, allme, luleverdhë, oreshkë, orashkë, arashkë, rrepë, sekullë, shallagonë.

ASHT,~I_II m. sh. ~A, ~AT bot. Bimë barishtore njëvjeçare e livadheve, me gjethe të vogla e të rralla në trajtë vezake, me lule ngjyrëvjollcë dhe me kërcell të degëzuar, që kur këputet, lëshon një lëng të bardhë.

BAR,~I_I m. sh. ~ËRA, ~ËRAT 1. bot. Bimë zakonisht njëvjeçare me kërcell të hollë e të njomë që nuk drunjëzohet, me gjethe të holla e të gjata në ngjyrë të gjelbër, e cila mbin e dendur në livadhe e në vende të tjera dhe shërben kryesisht si ushqim për kafshët; përmb. tërësia e bimëve të këtij lloji, që rriten vetë në livadhe, në ara etj.; mbulesa e gjelbër me këto bimë; lëndinë. Bar i gjelbër. Bar i njomë (i ri, i thatë). Bar i egër bimë barishtore që mbin e rritet vetë. Bar i dendur. Bar helmues (i kripur). Bar mali (kënete). Bar vjeshte. Fije bari. Mullar bari. Kosë bari. Ngjyrë bari. Një dorë (një gojë) bar. Del (mbin) bari. E mbuloi bari. Ka zënë bar. I shtie (i hedh) bar. Korr (kosit) bar. Mbledh (lidh) barin. Shkul barërat. Ha bar. Shkel (shtrihem) mbi bar. Aroma e barit. Martomë, o baba, martomë, / Sa të dalë bari i njomë. (folk.). Fije-fije bari, po bëhet mullari. (fj. u.). Dheu zhuritet, po bari mbin përsëri. (fj. u.). Bari me kosë e lisi me sëpatë. (fj. u.). Kush e rriti luadhin, kush e hëngri barin. (fj. u.). Bari i thatë djeg edhe të njomin. (fj. u.). Nën hije as bari nuk ngre krye. (fj. u.).

2. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lloje të kësaj bime. Bar argjendi (lat. Equisetum arvense) KëputjeII. Bar ariu (lat. Erica carnea) Krahnjerr. Bar balsami (lat. Hypericum perforatum) BalçI. Bar i bardhë (lat. Hyssopus officinalis) bimë aromatike, kryesisht barishtore, rreth gjysmë metër e lartë, me kërcell të drejtë dhe me lule ngjyrë blu përgjatë kërcellit, që gjendet në Mesdheun Lindor dhe në Azinë Qendrore e që ka veti qetësuese për kollën. Bar bërdenice (lat. Pimpinela saxifraga) bimë barishtore shumëvjeçare që përdoret në mjekësinë popullore për sëmundjet në veshka dhe në fshikëzën e urinës. Bar bibe (lat. Polygonum aviculare) bimë barishtore deri një metër e gjysmë e lartë, me lule të bardha si push, me gjethe të gjata e të holla, që dalin tufë afër rrënjës dhe që përdoren për mjekimin e verdhëzës së bibave. Bar bishtmiu 1. (lat. Alopecurus myosuroides) bar i ligatinave me gjethe halore. 2. (lat. Micromeria juliana) shkurre e ulët erëmirë e viseve mesdhetare. Bar blete (lat. Melisa officinalis) bimë barishtore njëvjeçare, me gjethe vezake, me push e me erë të mirë si të limonit, me lule ngjyrë trëndafili ose të bardha, që përdoret për të mbledhur bletën kur roit; milcë, lule limoni. Bar bostani (lat. Sanguisorba minor) bimë barishtore shumëvjeçare, rreth pesëdhjetë centimetra e lartë, me gjethe që bien erë si trangull i njomë, që del në toka gëlqerore dhe që përdoret në mjekësinë popullore kundër barkut të keq. Bar brenge bimë barishtore njëvjeçare me kërcell të degëzuar, me lule të imëta ngjyrë trëndafili, me gjethe si të shelgut e me push në të dyja anët, që zihet e përdoret për mjekime popullore. Bar breshke (lat. Dorycnium germanicum) një lloj bari si qumështorja, që lëshon kalli si gruri dhe që e ha shumë breshka. Bar bubash (lat. Cuscuta europaea) bimë parazitare të gjinisë së kuskutave, pa rrënjë e pa klorofil, me gjethe luspake dhe me lule të bardha përgjatë kërcejve të gjatë e të hollë, të cilët kanë ventuza që thithin ushqim prej bimës që i ngjiten. Bar buçi bar gjarpri. Bar bushi (lat. Thlaspi arvense) bimë barishtore njëvjeçare, rreth pesëmbëdhjetë centimetra e lartë, me lule të bardha e me kërcell të hollë e të degëzuar. Bar capoji (lat. Anagallis arvensis) bimë e vogël me lule bojë alle, që mbyllet kur vrenjtet moti. Bari i çikës bimë barishtore me gjethe si të borzilokut e me push, me lule të bardha, që përdoret në mjekësinë popullore kundër lulëzës së syrit. Bar dale (lat. Paris quadrifolia) Shtarcë. Bari i dalës (lat. Lycopodium clavatum) bar plasjeje. Bar i daljes së gjësë (dalëgjaje) (lat. Umbilicus pendulinus) bimë barishtore shumëvjeçare e ngrënshme, me kërcell dhe me gjethe të tulta në trajtë kërthize. Bar dejsh (lat. Anthriscus trichosperma) bimë barishtore rreth tridhjetë centimetra e lartë e me gjethe të rralla përgjatë kërcellit. Bar delli (lat. Plantago major) bimë barishtore e egër me gjethe të trasha, me shumë deje e të shtrira përtokë, që rritet anës vijave të ujit e pranë moçaleve dhe përdoret në mjekësinë popullore; gjethe delli, dejëz. Bar derri (lat. Setaria glauca) bimë barishtore njëvjeçare me kërcell të trashë e të gjatë dhe me lule si të fshesës. Bar djathi (lat. Cynara scolymus) bimë që përdoret për të zënë qumështin djathë. Bar dore bar delli. Bar i draprit 1. (lat. Trifolium pratense) tërfil i kuq. 2. (lat. Trigonella corniculata) bot. bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell deri gjysmë metri, me lule të bardha ose të verdha, me fara aromatike, që përdoren në mjekësi dhe për gatim; e përhapur në Europën Jugore dhe Azinë Lindore; trëndelinë. Bar dreni (lat. Asplenium) fier guri (shkëmbi). Bar dreqi (bar i dreqit) (lat. Cuscuta) helmëz, kuskutë, bardreq. Bar dreri (lat. Ephedra) bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell kacavarës dhe me gjethe luspake, e përhapur në vise të ngrohta e me reshje të rralla, që përdoret për prodhimin e efedrinës. Bari i drithit bimë barishtore me gjethe të holla, të gjata e të dhëmbëzuara, me lule të bardha të grumbulluara në majë, që shtrohet në hambarët me drithë për të larguar kandrrat e dëmshme. Bar dhelpre (lat. Aconitum napellus) bimë helmuese shumëvjeçare, me rrënjë zhardhoku, me gjethe të gjera si pëllëmbë e me lule të kaltra ose të bardha. Bar dhëmballe (lat. Teucrum flavum) Arrës. Bar ere (lat. Tanacetum vulgare) bimë aromatike shumëvjeçare me lule si kopsa të verdha dhe me gjethe heshtake të hidhura, që përdoret si erëz dhe në mjekësi. Bar ethesh (lat. Chrysanthemum parthenium, Erythrea centaurium) Trikë. Bar fare bimë barishtore njëvjeçare me gjethe të gjata e të holla, me kalli si egjra e me fara që përdoren në mjekësinë popullore. Bar flokësh (lat. Poa pratensis) bimë barishtore shumëvjeçare e livadheve dhe e kullotave, që kultivohet në toka të shëndosha e të kulluara mirë, e njohur zakonisht me termin “bari blu”, që, i pakositur, rritet deri në shtatëdhjetë centimetra. Bar gardalinash (lat. Senecio vulgaris) bimë e egër barishtore njëvjeçare me përhapje të gjerë, me lule të verdha, me gjethe të dhëmbëzuara dhe me kërcell gjembak, që arrin deri në dyzet centimetra lartësi. Bar goje (lat. Teucrium polium) gjysmëshkurre e viseve mesdhetare dhe të Lindjes së Mesme, me lule të vogla, të bardha ose ngjyrë trëndafili dhe me gjethe të holla, që përdoret si erëz për gatim dhe në mjekësinë popullore kundër dhembjeve të stomakut. Bar gomari (lat. Carduus nutans) Gjembaç. Bar griskle (lat. Lathraea squamaria) bimë barishtore shumëvjeçare që rritet në pyje e në shkorrete, që i ka gjethet të vogla e lulet në trajtë kupe, ngjyrëmanushaqe e të vendosura rresht anës kërcellit dhe që e bën frutën si boçe. Bar gryke bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell të drejtë e të mbuluar me push dhe me gjethe të çara anash. Bar guri (lat. Ephedra) bimë barishtore njëvjeçare me lule ngjyrë vjollce, që rritet zakonisht nëpër shkëmbinj dhe bën farë prej tri kokrrash të imëta e të kuqe. Bar guse bar bibe, bar pate. Bar gjaku 1. (lat. Hyperium perforatum) bimë barishtore me kërcell të gjatë mbi një pëllëmbë, i cili kur këputet, nxjerr një lëng në ngjyrë të kuqe. 2. Bishtmi1. Bar gjalpi lloj bari që ka erë si të bulmetit. Bar gjani (lat. Equisetum arvensis) KëputjeII. Bar gjarpri (lat. Ceterah officinarum) bimë barishtore shumëvjeçare pa lule, me zhardhok, me gjethet dhe kallirin si të këlkazës, që përdoret në mjekësinë popullore kundër helmimit të bagëtive nga gjarpri. Bar gjedheni (lat. Equisetum) KëputjeII. Bar gjelidani bimë barishtore njëvjeçare me kërcell e me fletë të gjera, që përdoret kundër difterisë. Bar gjergji (lat. Lysimachia nummularia) bimë barishtore zbukurimi me kërcej të shtrirë përdhe, të cilët zënë rrënjë, me gjethe të vogla dhe me lule të verdha. Bar i gjësë (lat. Scrophularia ramosissima) bar i dalës, bar plasjeje. Bar gjini (lat. Arnoseris minima) bimë barishtore me lule të vogla e me ngjyrë të verdhë të vendosura në majë të një kërcelli pushatak, deri një metër i lartë, që del herët në pranverë nëpër shkëmbinj. Bar gjumi (lat. Papaver somniferum) bimë barishtore njëvjeçare me lule të bardha, të kuqe, bojë trëndafili ose ngjyrëvjollcë, me boçe që lëshojnë një lëng si qumështi, prej të cilit nxirret opium. Bar hajduku (lat. Achillea millefolium) bimë e familjes së luleshqerrave, me gjethe pendore dhe me lule të bardha, të verdha ose ngjyrëvjollcë në majë të kërcellit. Bar hallve (lat. Cynoglossum creticum) bimë barishtore dyvjeçare me gjethe të vogla përgjatë kërcellit, me lule të kaltra ose mavi, që mbin me shumicë në toka kullosore dhe është e dëmshme për bagëtinë. Bar i të hasurit (lat. Micromeria juliana) bimë barishtore me gjethe të vogla e të shpeshta, me lule të bardha, që rritet për tokë në vende me lagështirë dhe që, sipas besëtytnive, përdorej për mjekimin e “të hasurit” a “të shuplakurit”. Bar helmi (lat. Micromeria juliana) bimë barishtore me kërcell të gjatë e të degëzuar që nxjerr lule të verdha dhe që është helmuese për bagëtinë. Bar hënëze (lat. Satimpod lunaria) bimë barishtore shumëvjeçare me rrënjë të gjatë boshtore, me gjethe të renditura në një bisht njëra kundrejt tjetrës, me lule si të grashinës, që mbillet në toka të varfra si ushqim për bagëtinë. Bar i hidhët (lat. Ruscus aculeatus) Rrushkull. Bar hikrraqi Syka. Bar hirre 1. (lat. Dictamnus albus) bimë barishtore njëvjeçare me gjethe si të koprës së egër, me lule të bardha, që rritet nëpër lëndina dhe që i hidhet gjizës për t'i dhënë një erë të mirë ose që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e hirrëzës së kafshëve. 2. bar përdhesi. Bar hirrëze bar hirre. Bar hudhre (lat. Alliaria officinalis) bimë barishtore dyvjeçare, e përhapur në Europë e në Azi, me gjethe gjithë rrudha e me erë si të hudhrës kur shtypet, që lulëzon në vitin e dytë; borëza. Bar i imët (lat. Agrostis capillaris; Agrostis petiolate; Adenostyles alliariae; Erysimum alliaria; Sisymbrium alliaria) bimë barishtore njëvjeçare me kërcell të shkurtër e me nyja, me gjethe të holla, që nxjerr lule të imëta, të bardheme e të mbledhura tufë dhe bën fara të zeza e shumë të vogla. Bar italiani (lat. Lalium italicum) bimë barishtore njëvjeçare a dyvjeçare e viseve të ngrohta të Europës, me kallinj pa hala, që mbillet për silazh. Bar jeli 1. (lat. Mirabilis jalapa) bimë zbukurimi me lule të veçanta në ngjyra të ndryshme e me gjethe të mëdha përgjatë kërcejve, që zakonisht janë të shtrira përdhe. 2. (lat. Silene latifolia vulgaris) bimë barishtore njëvjeçare dhe rrallë dyvjeçare, që rritet deri në tetëdhjetë centimetra e lartë, me push, me gjethe shpatuke dhe me shumë lule në majë të kërcellit. Bar i jetës bimë barishtore njëvjeçare që rritet në fusha e nëpër hamullore dhe që bën fara të helmëta, lëngu i të cilave, po të pihet, sjell të vjella e gjumë. Bar jodi (lat. Chelidonium majus) Tamblagjak. Bar kallkë (lat. Hordeum bulbosum) bimë barishtore shumëvjeçare e përhapur në vise me klimë të butë, me kërcell deri një metër të lartë, me kalli halëgjatë e me gjethe dhjetë-njëzet centimetra të gjata, me rrënjë e me kokrra të ngrënshme. Bar kanarinash (lat. Phalaris canariensis) bar i viseve mesdhetare, farat e të cilit përdoren si ushqim për zogj që rriten në kafaz. Bar i keq (i lig) kryes. sh. bimë barishtore që mbijnë vetvetiu nëpër ara, nëpër kopshte etj. dhe që dëmtojnë a pengojnë rritjen e bimëve të dobishme. Bar i kimëzave gjethe delli. Bar me kokë tërfil. Bar kolaneci bar përdhesi. Bar koqedashi (lat. Coluchicu autamnale) bar tëmthi. Bar koshtenice (lat. Typha latifolia) bimë shumëvjeçare e moçaleve dhe e ligatinave në vise me klimë të butë të gjysmësferës veriore, me kërcell deri një metër e gjysmë të lartë, me kalli të madh bojëkafe dhe me një zgjatim si bisht në majë; shurdhaci. Bar krendësh (lat. Viscum album) Veshtull. Bar krimbi (lat. Teucrium polium) bimë barishtore me gjethe të vogla të prera në mes, me lule të bardha e ngjyrëmanushaqe në majë, që bën një farë të murrme të imët e të rrumbullakët. Bar kryezi bar i së paemrës. Bar i kuajve (lat. Equisetum) KëputjeII. Bar kukunjëze bimë barishtore njëvjeçare me gjethe të imëta si të gjembaçit e me lule të verdha si të trëndelinës, që përdoret në mjekësinë popullore për të shëruar kukunjëzat. Bar kulurxhi (lat. Astragalus glycyphyllos) bimë bishtajore shumëvjeçare me kërcell deri në gjashtëdhjetë centimetra të lartë, që lidh bishtaja si batha e që grumbullon azot në rrënjë. Bar kulloshtre (lat. Glycyrrhiza glabra) bimë bishtajore shumëvjeçare deri një metër e lartë, me gjethe pendore dhe lule gjatoshe të purpurta ose të kaltra, që lidh bishtaja të vogla me tre-katër kokrra e me shije të ëmbël. Bar i të kuqit të madh (lat. Physalis alkekengi) bimë barishtore shumëvjeçare, e lartë deri gjashtëdhjetë centimetra, me gjethe të mëdha e me lule të kuqe të ndezur, që zbardhet e bëhet si rrjetë rreth një frute të kuqe dhe ngjan si fener. Bar lebre (lat. Senecio vulgaris) bimë barishtore njëvjeçare me gjethe si gjuhë ngjale e me push në të dyja anët, me lule ngjyrë trëndafili të çelur, që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e lebrës së gjinjve. Bar lepuri (lat. Trifolium arvense) bimë barishtore njëvjeçare, e butë si mëndafshi, me farën si xhufkë të gjatë e të zbardhur, që rritet deri një pëllëmbë e përdoret si ushqim për kafshët. Bar lëngose bar përdhesi. Bar lëngjyre bimë barishtore me gjethe të gjata, me lule ngjyrëmanushaqe e me erë të rëndë, që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e lëngjyrës. Bar lëshec (lat. Holcus lanatus) bimë barishtore shumëvjeçare pushatake si kadife, me kërcell të rrumbullakët, që lidh kalli të gjatë në majë e që përhapet me farë ose duke lëshuar rrënjë në nyjat e kërcellit të shtrirë përdhe. Bar limoni (lat. Acorus calamus) bimë shumëvjeçare e moçaleve me gjethe shpatuke të gjata e të merme, rizomat e së cilës përdoren në mjekësinë tradicionale dhe në prodhimin e parfumeve. Bar lithi (lat. Chrysanthemum parthenium; Erythrea centaurium) Trikë. Bar lope bar bushi. Bar i lotzonjës (lat. Convallaria maialis) Drekëz. Bar lunge (lat. Viola sylvestris) bimë barishtore me lule të kaltra ose si të manushaqes, që rritet në pyll dhe që në mjekësinë popullore përdoret për shërimin e lungave. Bar maceje (lat. Valeriana officinalis) bimë barishtore shumëvjeçare deri një metër e gjysmë e lartë, me gjethe të ngushta përgjatë kërcellit, me tufë lulesh të merme ngjyrë trëndafili në majë, që përdoret si qetësues. Bar macesh (lat. Nepeta cataria) bimë barishtore e shumëvjeçare me kërcell deri një metër të lartë, që ka gjethe, lule dhe erë të ngjashme me mendërzën. Bar i madh (lat. Helleborus) Shpendër. Bar majasëlli (lat. Teucrium polium) bimë barishtore me kërcell të përkulur, me gjethe ngjyrë argjendi zakonisht me push në të dyja anët, me kurorë lulesh të bardha ose të purpurta, që rritet në toka të thata. Bar mastiku (lat. Dictamnus) bimë barishtore shumëvjeçare e viseve të ngrohta të Europës, të Afrikës Veriore dhe të Azisë, rreth gjysmë metri e lartë, me lule të bardha ose ngjyrëvjollcë në formë piramide dhe me gjethe si të frashrit. Bar madërgoni (lat. Hyoscyamus) bimë e familjes së Solanaceve, që përdoret kundër astmës, dhembjes së dhëmbëve etj.; bar i trashë, kruspulluk. Bar i mazës (lat. Plantago) gjethe delli. Bar mëndafshi (lat. Asclepia vincetoxicum) bimë barishtore shumëvjeçare, e helmët, me kërcell të hollë kacavarës, me gjethe në trajtë zemre, me lule në tufë e ngjyrë jargavani të hapur, që bën fara të mbështjella në një fletë me push të gjatë. Bar me një mijë fletë (lat. Achillea millefolium) bimë e familjes së luleshqerrave me gjethe pendore dhe me lule të bardha, të verdha ose ngjyrëvjollcë në majë të kërcellit. Bar i minurit (lat. Chenopodium botrys; Dysphania botrys) bimë barishtore me kërcell të degëzuar me gjethe gjatore e të dhëmbëzuara, me lule si të blerta, që mban erë të keqe kur thërrmohet. Bar miu (lat. Asparagus officinalis) Shpargull. Bar mjalti (lat. Melissa officinalis) lule blete. Bar molldrage (lat. Portulaca oleracea) Bordullak. Bar morri (lat. Delphinium staphisagria) bimë barishtore njëvjeçare me gjethe si të rrapit, me lule të gjelbra në të kaltër, që bën fara me dy bërthama si fasule dhe që përdoret kundër morrave. Bar muresh (lat. Umbilicus pendulinus; Umbilicus rupestris) bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell dhe me gjethe të vogla si kopsa me gropë në mes, që janë të ngrënshme; gjethja pa cipë e së cilës mund të vendoset sipër plagës për të qetësuar dhembjen. Bar mushkërish (lat. Menyeanthes trifoliato) bimë barishtore me rizoma horizontale, me gjethe treshe e me një kërcell që nxjerr disa lule si yll në majë. Bar ndërgishteje (lat. Potentilla reptans) bimë barishtore shumëvjeçare, me zhardhok, me kërcell që shtrihet përtokë, me gjethe të dhëmbëzuara, me lule të verdha, që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e ndërgishtes. Bar nepërke (lat. Echium vulgare) bimë barishtore me gjethe si të grurit e me pika të zeza. Bar nëngjuhe (lat. Ophioglossum vulgatum) bimë barishtore me rizoma dhjetë deri njëzet centimetra e lartë, me gjethe palme dyshe që mbështjell kallirin e lules e që përdoret për mjekime popullore si llapë për të lyer plagën. Bar ngalose Gurgulleshë. Bar ngjitës (lat. Ephedra distachya) Gjunjëz. Bar nozëll (lat. Achillea millefolium) bimë barishtore shumëvjeçare e merme, e lartë deri në një metër, me gjethe pendore të holla dyshe dhe treshe përgjatë gjithë kërcellit, me lule të vogla të bardha ose ngjyrë trëndafili, që dalin në grupe treshe deri në tetëshe; bar kolaneci; bar pezmi. Bar oborri (lat. Polygonum aviculare) bimë barishtore deri një metër e gjysmë e lartë, me lule të bardha si push, me gjethe të gjata e të holla si tufë afër rrënjës, që përdoret për mjekimin e verdhëzës së bibave; bar pate. Bar i së paemrës 1. (lat. Lycopodium clavatum) bimë barishtore njëvjeçare me kërcell të gjatë e të degëzuar, me gjethe pak më të vogla se të hithrës, me lule të bardha si të borzilokut, që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e shpërgëtisë. 2. (lat. Centaurea calcitrapa) bimë barishtore dyvjeçare e gjembaçëve, deri në një metër e lartë, me gjethe të çara thellë dhe me lule si yll, që përdoret edhe për gatim. 3. (lat. Anagallis arvensis) bimë e vogël barishtore njëvjeçare, me kërcej të shtrirë përdhe, me lule bojë speci ose blu, që mbyllen kur vrenjtet moti ose kur bie shi. Bar paresh KëputjeII. Bar pasrregulli bimë barishtore me lule të kuqe e të rrumbullakëta si të zambakut, me gjethe si këmbë pate, që përdoret në mjekësinë popullore për të sjellë në vete një njeri të cilit i ka rënë të fikët. Bar pate (patash) (lat. Polygonum aviculare) bimë barishtore njëvjeçare me kërcell që shtrihet përtokë, me gjethe të vogla në nyjat e kërcellit, me lule të gjelbra e anash trëndafili, që bën fara të vogla, të cilat i hanë shpendët dhe përdoret për mjekimin e verdhëzës së bibave; bar guse, bar oborri. Bar peshku (lat. Verbascum thapsus; Verbascum longifolium) bimë barishtore dyvjeçare me gjethe të mëdha, të gjata e të mbuluara me push, me kërcell të drejtë, që në majë ka një kalli me lule të verdha. Bar pezmi (lat. Achillea millefolium; Achillea ochroleuca; Achillea atrata; Achillea lanulosa) bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell të drejtë, me gjethe të buta e të çara si të fierit, me lule tufë në majë, që përdoret në mjekësinë popullore për plagët me qelb. Bar pezul (lat. Saxifraga) bimë e vogël një- e shumëvjeçare, me gjethe të rrumbullakëta që dalin drejt e nga rrënja, me kërcell të padegëzuar ku dalin lulet, që ka veti mjekuese për gurët në veshka. Bar përdhesi (lat. Achillea millefolium) bimë barishtore njëvjeçare me kërcell në ngjyrë të errët, me rrënjë të dendura e të hidhura, me lule të verdha, që përdoret në mjekësinë popullore kundër përdhesit të bagëtive. Bar plagësh (lat. Dracunculus vulgaris) bimë barishtore me kalli të madh të luleve mashkullore dhe femërore, që bie erë mish i qelbur dhe që përdoret në mjekësinë popullore kundër helmimit të bagëtive nga gjarpri; lule gjarpri. Bar plakash (lat. Colchicum autunnale) lule vjeshte. Bar plasjeje (lat. Scrophularia ramosissima) bimë barishtore njëvjeçare me kërcell të degëzuar në majë si fshesë, me gjethe vezake, me lule të bardha e në tufë, që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e plasjes; bar i dalës. Bar plehu bimë barishtore me gjethe si të hithrës me lule ngjyrë trëndafili, me fara si të lirit në ngjyrë të kuqërreme, që rritet në plehërishta dhe lulëzon nga mesi i verës. Bar pleshtash (lat. Tanacetun cinerarifolium, Chrysantemum cinerarifolium) bimë barishtore njëvjeçare me kërcell deri një metër, me gjethe si të hithrës, me lule si të shpatores, që rritet nëpër shkëmbinj dhe farat e së cilës përdoren në mjekësinë popullore për shfarosjen e pleshtave. Bar të preri 1. (lat. Hypericum perforatum) Balç1. 2. (lat. Artemisia vulgaris) bimë barishtore shumëvjeçare deri dy metra e lartë, me rrënjë drunore dhe me kërcell në ngjyrë të kuqe të errët, që lëshon lule të vogla të verdha ose të kuqërreme. Bar prisi (lat. Silene altifolia vulgaris) bimë barishtore me lule si boçe ngjyrë trëndafili ose të bardha, kërcejtë dhe gjethet e njoma të së cilës përdoren për sallatë. Bar pulash (lat. Polygonum aviculare) bimë barishtore me kërcell të shtrirë përtokë, me lule të bardha si push, gjethet e njoma të së cilës përdoren si ushqim ose në mjekimet popullore. Bar pushi (lat. Poa bulbosa) bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell të hollë, me gjethe të imëta, me lule të mbledhura si fshesë, që del në tufa të dendura dhe që e hanë kafshët. Bar i qelbur (qelbës) (lat. Putoria calabrica) bimë barishtore me gjethe të holla si të pishës, me lule të kuqe, që mban erë të qelbur dhe rritet për rrënjët që përmbajnë pigment të kuq. Bar qeni 1. (lat. Plumbago europaea) bimë barishtore njëvjeçare me gjethe si të mendrës e me push, me lule të bardha dhe me fara si të çajit, që rritet e lartë mbi një pëllëmbë. 2. (lat. Marrubium peregrinum) bimë barishtore shumëvjeçare e familjes së mendrës deri gjashtëdhjetë centimetra e lartë, me push dhe me erë të mirë, që përdoret kundër kafshimit nga qeni i tërbuar. Bar qerosi (lat. Solanum nigrum) bimë barishtore me kërcell të trashë, me gjethe të rralla e të dhëmbëzuara si të manit, që bën fara të vogla të mbështjella në një lëvozhgë me gjemba si të gështenjës dhe që përdoret në mjekësinë popullore. Bar qimesh (lat. Convolvulus) bar pa rrënjë. Bar qumështi (lat. Taraxacum officenale) bimë barishtore njëvjeçare me kërcell si të qumështores, me gjethe të holla e të gjata, me gjemba të vegjël si të hithrës, që u jepet si ushqim bagëtive për të shtuar qumështin. Bar rakie (lat. Dictamnus albus) bimë barishtore shumëvjeçare deri në gjashtëdhjetë centimetra e lartë, me lule të kuqe në trajtë piramide në majë të kërcellit e me gjethe si të frashrit; bar i uzos. Bar rikash (lat. Argentina anserina) bimë barishtore shumëvjeçare e familjes së trëndafilorëve, me degë deri tetëdhjetë centimetra të gjata të shtrira përdhe, me gjethe pendore të mbuluara me push të bardhë si mëndafsh, që rritet në ranishte e zaje. Bar rresh (lat. Cuscuta europaea) bimë barishtore njëvjeçare me lastarë shumë të hollë, të gjatë, të butë e të verdhemë, me lule ngjyrë limoni, që del nëpër ara të korrura, nuk e hanë kafshët dhe përdoret në mjekësinë popullore kundër rreve. Bar pa rrënjë (lat. Cuscuta epithymum) dredhël e kuqe. Bar sahati (lat. Passiflora) bimë barishtore me burbuqe si të zymbylit, që nxjerrin disa fijëza si akrepi i sahatit. Bar sapuni (lat. Saponaria officinalis) Shkumëz. Bar sarillëku (lat. Thalictrum L.) bimë barishtore shumëvjeçare me lule të verdha në majë të kërcellit të padegëzuar, me gjethe të holla si të koprës; rrënjët e kësaj bime që përdoren në mjekësinë popullore kundër verdhëzës. Bar squfuri (lat. Lycopodium clovatum) bimë barishtore shumëvjeçare gjithmonë e gjelbër, me kërcell të shtrirë për tokë e të rrënjëzuar, me gjethe të holla si push rreth kërcellit, që nxjerr kalli të verdhë. Bar stenicash (lat. Datura stramonium) Tatull1. Bar syri (i syrit) bimë barishtore me gjethe si të borzilokut fletëmadh, me fara në majë si të arrësit, që rritet rreth dy pëllëmbë. Bar shëllire bimë barishtore me gjethe të vogla e me lule të bardha me push, që vihet në kaden e djathit kundër shtrepave. Bar Shëngjergji (lat. Lysimachia nummularia) bimë barishtore zbukurimi me kërcej të shtrirë përdhe të rrënjëzuar, me gjethe të vogla dhe me lule të verdha. Bar Shëngjini (lat. Artemisia vulgaris) bimë barishtore shumëvjeçare deri në dy metra e lartë, me rrënjë drunore dhe me kërcell në ngjyrë të kuqe të errët, me lule të vogla të verdha ose të kuqërreme. Bar shite (lat. Polygonatum multiflorum) bimë barishtore shumëvjeçare me rrënjë të trasha e të bardha gjithë nyja, me kërcell të drejtë deri në gjashtëdhjetë centimetra i lartë, që merr hark në majë, me lule si zile në ngjyra të merme, të bardha ose të verdha në të blertë, që varen nga harku i kërcellit. Bar shkëndije bimë barishtore me gjethe si të hithrës e me një vijë të bardhë, me lule të vogla e të bardha, që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e pikës në sy. Bar shkumëz bar sapuni. Bar shpatëz (lat. Potentilla) bimë barishtore me gjethe të përbëra pesëshe, me lule të verdha pesëpetalëshe. Bar shpërgëtie (lat. Anagallis arvensis) bar i së paemrës. Bar shpirre Helmëz. Bar shpretke (lat. Ruta graveolens) Ryzë. Bar shqiponje (lat. Digitalis ambigua) bimë barishtore shumëvjeçare e helmët, me kërcell të drejtë e me push, me gjethe të gjata, me lule të verdha si këmborë. Bar i shtërgjisë (lat. Aegaopodium podagraria) bimë barishtore shumëvjeçare deri një metër e lartë, me kërcell të drejtë pa palcë, me gjethe treshe të dhëmbëzuara dhe lule ombrellore; gjethet e së cilës përdoren për mjekimin e cermës dhe të thata përdoren si erëz. Bar shtrige (lat. Lycopodium) bimë enëzore si myshku. Bar i shtrirë (lat. Equisetum) KëputjeII. Bar shtroje (lat. Corrigiola litoralis) bimë barishtore njëvjeçare me degë deri njëzet e pesë centimetra gjatësi, të shtrira përdhe, që vetëpllenohet brenda lules së mbyllur. Bar shurrëgjakeje (lat. Lythrum) bimë barishtore me kërcell të kuq e të gjatë deri një gjysmë metri, me gjethe si të hides e me lule të bardha, që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e shurrëkuqes së bagëtive. Bar i shushkave (lat. Celosia cristata) lafshë gjeli. Bar tambli 1. (lat. Taraxacum officinale) bimë barishtore njëvjeçare me kërcell si qumështorja, me gjethe të holla e të gjata, me gjemba të vegjël si të hithrës, që u jepet si ushqim bagëtive për të shtuar qumështin. 2. (lat. Euphorbia) qumështore. Bar i tamës 1. (lat. Polygonum aviculare) bimë barishtore njëvjeçare e arave dhe e djerrinave me lule të bardha, që ka veti rrudhëse, mpiksëse dhe diuretike. 2. bar guse. Bar telishi 1. (lat. Carex canescens) bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell të lëmuar e të gjatë mbi një metër, me gjethe shumë të holla si fije bari, me lule si fshesë, që përdoret si ushqim për kafshët dhe për gjelbërim. 2. (lat. Hypericum perforatum) bimë barishtore me gjethe të holla, me lule të vogla të verdha a të merme, që përdoret për mjekim plagësh. Bar teshi 1. (lat. Centaurea alba) bot. Bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell të degëzuar, me gjethe pendore të çara në bazë dhe me lule të purpurta, që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e teshit a të shpërgëtisë. 2. (lat. Hypericum perforatum) bimë me kërcell gjer gjashtëdhjetë centimetra të lartë, me lule të verdha dhe me erë si të balsamit, balç. Bar teshtitjeje (lat. Achillea ptarmica) bimë barishtore, me gjethe të dhëmbëzuara imët dhe me tufa lulesh të bardha. Bar tëmthi (lat. Lilium Martagon) bimë barishtore me kërcell deri pesëdhjetë centimetra të lartë, që nxjerr një tufë lulesh në trajtë piramide, me ngjyra të merme, të bardha, të kuqe të ndezur ose ngjyrë trëndafili a të zeza, me gjethe të përkulura heshtake e që shtohet me qepujka. Bar tërfoni (lat. Lysimachia) bimë barishtore zbukurimi me kërcej të shtrirë përdhe që zënë rrënjë, me gjethe të vogla dhe me lule të verdha të vogla. Bar i trashë (lat. Hyoscyamus) madërgonë, kruspulluk. Bar tufak (lat. Centaurium umbellatum) bimë barishtore dyvjeçare deri pesëdhjetë centimetra e lartë, me kërcell të degëzuar, me gjethe të përkundërta, me tufë lulesh pesëpetalëshe ngjyrë trëndafili në majë, që përdoret si bimë mjekësore për gastritin dhe për sëmundje të mëlçisë. Bar turreci (lat. Aloprecurus pratensis) bimë barishtore shumëvjeçare e livadheve me kërcell deri njëqind centimetra të lartë e me kalli cilindrik. Bar të thekmi (lat. Polygonum aviculare) bar pate. Bar thëllëze (lat. Mercurialis) 1. bimë barishtore njëvjeçare ose shkurre shumëvjeçare e helmët, me lule të vogla, të gjelbra, pa petla e të mbledhura në kalli, me gjethe të mëdha, që kanë një lëndë ngjyruese. 2. thërroke, xerxele. Bar thiu trikë. Bar i thyer (lat. Euphorbia) bimë barishtore me gjethe të këmbyera me lule të vogla, të verdha, të mbledhura tufë në formë çadre, me kërcell që nxjerr një lëng të bardhë si qumësht; rryell. Bar uji maraskë. Bar urdheje (lat. Sedum acre) rrushqyqe. Bar urithi bimë barishtore e fushave me kërcell e gjethe si të zymbylit, me lule ngjyrëvjollcë, që e pëlqejnë bletët. Bar urovi (lat. Galium) bimë barishtore ose zbukurimi me kërcell gjembak, me gjethe të përveshura dhe me tufa lulesh të bardha. Bar i uzos (lat. Dictamnus albus) bimë barishtore shumëvjeçare e lartë deri gjashtëdhjetë centimetra, me lule të bardha në trajtë piramide në majë të kërcellit e me gjethe si të frashrit. Bar vedre bimë barishtore me lule ngjyrë blu, me gjethe të renditura në dy anët e një kërcelli dhe me erë të këndshme si ajo e rozmarinës. Bar Venetiku (lat. Phalaris arundinaceae) bimë barishtore shumëvjeçare me kërcell deri dy metra të lartë, me gjethe heshtake të blerta ose me ngjyra të tjera, me kalli si të elbit, që shtohet me rizoma të trasha. Bar i verdhë helmëz, kuskutë. Bar verdhëze (lat. Thalictrum minus) bimë barishtore me kërcell që shtrihet përtokë, me gjethe të bardheme, që bën kokrra si lende të verdha dhe që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e verdhëzës. Bar vese bimë barishtore njëvjeçare e lartë deri një pëllëmbë, me lule në ngjyrë të kaltër, që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e sëmundjes së lëkurës të shkaktuar nga vesa. Bar veshi (lat. Sempervivum tectorum) bimë barishtore shumëvjeçare me gjethe të tulta e me lule ngjyrë trëndafili, që rritet zakonisht në mure të vjetra e mbi çati dhe që përdoret në mjekësinë popullore për shërimin e plagëve dhe të sëmundjeve të veshit. Bar vreri 1. (lat. Asplenium trichomanes) lloj fieri me gjethe pendore që del në gurishte. 2. krahin. bimë barishtore e lartë deri pesëdhjetë centimetra, që del në tufa nëpër shkëmbinj; kërcelli i kësaj bime që lëshon një lëng qumështor, i cili përdoret si bimë mjekësore për pastrimin nga vreri. Bar zemre 1. (lat. Gentiana lutea) sanëz, agnushe. 2. (lat. Aristolochia rotaunda) bimë barishtore e lartë deri në shtatëdhjetë centimetra, me rrënjë të trasha e të tulta, me kërcell të padegëzuar, me gjethe të përkundërta në trajtë zemre, me lulesë si gyp, që lëshon erë të keqe. Bar i zgjebes (lat. Centaurea scabiosa, Scabiosa atropurpurea) bimë barishtore njëvjeçare ose shumëvjeçare, me kërcell të degëzuar e të gjatë deri një metër, me gjethe të dhëmbëzuara, me lule si gjysmërruzull në ngjyrë trëndafili, vishnjeje a të bardhë, që përdoret në mjekësinë popullore kundër zgjebes ose për të ngjyer. Bar zogu (bar zogjsh) 1. (lat. Ruppia maritima) lloj luleje me ngjyrë të verdhë dhe me erë të mirë, sana detare. 2. (lat. Stellaria) bimë barishtore njëvjeçare me lule të vogla të bardha me dhjetë petla, që mbin në vjeshtë dhe lulëzon e farëzon njëkohësisht. Bar zonje (lat. Teucrium polium) shkurre e ulët e viseve mesdhetare, me lule të vogla të bardha ose ngjyrë trëndafili e me gjethe të vogla.

3. Bimë me veti të caktuara. Bar helmues.

4. fig. Gjë pa shije, ushqim si kashtë; gjellë që s'ka fare kripë. Sikur po ha bar.

♦ Bar i egër keq. njeri a diçka tjetër që dëmton ose që është i padobishëm; njeri pa vlerë e i keq; bar i keq. Bar në ferra njeri i mirë, por në kushte të këqija a të rrezikshme. Me bar e me gjethe gjithçka; me të gjitha ç’kam; kokë e këmbë. Bar i keq keq. e metë, ves a koncept i dëmshëm, që pengon mbarëvajtjen e punës; ai që ka të meta, vese a koncepte të tilla, njeri i keq; bar i egër. Bar i qullur njeri i paaftë, njeri pa asnjë vlerë; pushkë e lagur (dyfek i lagur) mospërf. Sa bari i tokës shumë, pa masë, pa fund; sa dushk e bar; sa rëra e detit. I është bërë bari sa *hanxhari (dikujt) keq. U bë *mullar bari (dikush). E bëri bar kënete (dikë) e shkatërroi, e shkretoi, nuk i la gjë prej gjëje; ka mbetur në këmishë (dikush); fle në lëkurë të arushës (dikush); (e la) pa plëng e pa shtëpi (pa cak). E bëri të hante bar (dikë) përb. e mposhti për turp, e mundi keq; e vuri poshtë. I ka dalë (i ka mbirë) bari (në faqe) (dikujt). 1. shih e ka mbuluar bari (dikë). 2. Ka shumë kohë që po pret e u mërzit; i doli mjekra. 3. (diçkaje). Është tepër vonë për të bërë diçka. Digjet bari i njomë nëpër të thatin shih shkon i njomi me të thatin. Sa *dushk e bar. Fluturon me një *fije bar (dikush) përçm. Ha bar (dikush). 1. Është shumë i varfër, gjendet në vështirësi të madhe ekonomike, bën sakrifica të mëdha për të jetuar. 2. Nuk i kupton gjërat, nuk di si janë punët, nuk kupton ç’bëhet; nuk është i zgjuar; gënjehet lehtë, ia hedhin të gjithë; është i trashë nga mendja; ha kashtë. I dha barin e ballkotit (dikujt) krahin. shih ia mori mendtë (dikujt). Nuk kullot bar (dikush) nuk ia hedh dot, nuk është budalla; nuk ha bar. S’e lë *hunda të hajë (të kullotë) bar (dikë) tall. I ka mbirë bari një *pëllëmbë (dikujt). I ka mbirë bari *sipër (dikujt). I ka mbirë bari mbi *varr (dikujt). I ka mbirë (i ka zënë) magjja bar (lëndinë) (dikujt) është shumë i varfër, është në vështirësi të madhe ekonomike, nuk i ka mbetur gjë për të jetuar; s’ka as hi në vatër (dikush); s’e mbush barkun me bukë (dikush); ka mbetur pa brumë në magje (dikush); i ushtojnë hambarët (dikujt). Mbledh me bar blete mbledh, zakonisht në shtëpi, një shumicë njerëzish të ndryshëm, duke i joshur me diçka, i tërheq me diçka. E ka mbuluar bari (dikë) ka vdekur prej kohësh; është tepër vonë tashti; ia ka mbuluar varrin bari (dikujt); i ka dalë (i ka mbirë) bari (në faqe) (dikujt). Ia ka mbuluar varrin bari (dikujt) shih e ka mbuluar bari (dikë). I mbushet bahçja me bar edhe në dimër (dikujt) shih i lulëzon (i lulon) bahçja (edhe) në dimër (dikujt). Prit *gomar të mbijë bar! iron. Ç’i shtie bar! (dikujt) përb. ç’ia var!, mos u merr me të!; nuk e meriton ta shohësh as si bagëti. I ka vajtur bari një *metër (dikujt) keq. Më zuri goja bar jam fare vetëm, s’kam me kë të ndërroj dy fjalë; më zuri goja erë. I ka mbirë (i ka zënë) magjja bar (lëndinë) (dikujt) është shumë i varfër, është në vështirësi të madhe ekonomike, nuk i ka mbetur gjë për të jetuar; s’ka as hi në vatër (dikush); s’e mbush barkun me bukë (dikush); ka mbetur pa brumë në magje (dikush); i ushtojnë hambarët (dikujt). Zë *peshk në bar (dikush). I zëntë shtëpia bar! (dikujt) mallk. i vdekshin njerëzit e shtëpisë!, u shoftë me gjithsej!; iu shoftë pragu! mallk.

BARGJÁK,~U m., bot. 1. (lat. Lythrum) Gjini bimësh barishtore njëvjeçare a shumëvjeçare me gjethe pa bisht dhe me lule si kalli ngjyrëvjollcë ose të bardha, që rriten në ligatina. Afër pyllit vegjetojnë lloje të tilla bimore, si bargjaku, manaferra etj.
2. (lat. Micromeria) Gjini bimësh barishtore të familjes së mendrave, me kërcell e me gjethe pushatake dhe me lule të vogla ngjyrëvjollcë.

BERÚNËZ,~A f. ~A, ~AT bot. (lat. Dipsacus sylvestris) Bimë barishtore dyvjeçare ose shumëvjeçare, me kërcej të gjatë e me gjethe gjembake, që lidh boçe të mëdha lulesh ngjyrëvjollcë. Berunëzat këshillohen si bimë mjekësore. Berunëzat lulëzojnë zakonisht në fund të verës. Rrënjët e berunëzave përdoren për çaj.

BOJËVJÓLLCË mb. Që ka ngjyrë blu në të kuqërreme si të lules së vjollcës; ngjyrëmanushaqe, bojëmanushaqe, ngjyrëvjollcë. Ia bëri bojëvjollcë në të verdhë. Lule bojëvjollcë në trajtë këmbore.

DRUJÚB/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Lavatera arborea) Shkurre e lartë, me degë të shumta të mbuluara me push, me gjethe në trajtën e veshkës, me lule ngjyrëvjollcë, që mbillet nëpër parqe si bimë zbukuruese.

GJEMBÁÇ,~I m. sh. ~Ë, ~ËT 1. bot. (lat. Carduus nutans) bimë e egër barishtore me kërcell të drejtë, me gjethe të zgjatura e me gjemba të fortë, me lule si boçe ngjyrëvjollcë; rrëfeshk; ferreckë; gjemb gomari. Farat e gjembaçit janë shumë të mira për të tretur gurët në veshka.
2. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta për disa lule të egra dhe me gjemba. Gjembaç cergar. Gjembaç i bardhë. Gjembaç i gomarit. Gjembaç i kënetës. Gjembaç i ngrënshëm. Gjembaç i pakërcell. Gjembaç i temjanit. Gjembaç i verdhë. Gjembaç i zbehtë. Gjembaç kunjor. Gjembaç lakror. Gjembaç leshtor. Gjembaç rruzullor. Gjembaç zhardhokor. Gjembaç i qumështit barishte e rekomanduar për shëndetin e mëlçisë në gjithë botën.
3. Zgjatim i fortë e me majë të mprehtë; gjemb.
4. zool., bised. Iriq.
✱Sin.: rrëfeshk, ferreckë, gomarth, gjemb, gjembor.

GJÚH/Ë,~A_I f. sh. ~Ë, ~ËT 1. Organ i mishtë e i lëvizshëm në gojë, që shërben për të shijuar dhe që ndihmon për të përtypur e për të gëlltitur ushqimin, ndërsa te njeriu shërben edhe si organ i të folurit. Gjuhë e gjatë (e shkurtër). Shpina (maja) e gjuhës. Lëpin me gjuhë. Nxori gjuhën. Kafshoi padashur gjuhën. Dogji gjuhën. Iu trash gjuha iu ënjt gjuha nga të pirët ose nga një sëmundje. Gjuhë djegëse. Gjuhë e rrudhur. Gjuhë e veshur. Gjuhë atrofike (lat. Lingua glabra) kur muskujt e gjuhës dobësohen, duke e bërë atë të duket e hollë, e lëmuar dhe me funksion të kufizuar (anat.). Gjuhë hullizore (lat. Lingua plicata) ku sipërfaqja e gjuhës paraqet rrudha, brazda ose çarje të thella, zakonisht të padëmshme dhe të lindura (anat.). Gjuhë manaferrash. Gjuhë qimesore (lat. Lingua nigra) ku gjuha mbulohet me shtresë të errët dhe të dendur, si qime (anat.). Gjuhë e zezë. Gjuhë gjeografike gjendje beninje ku gjuha paraqet njolla të lëmuara me forma të parregullta, si hartë (mjek.). Gjuhë e bardhë.
2. fig. Te njeriu ky organ shërben për të folur dhe si shprehës e kumtues i mendimeve e i ndjenjave të njeriut; të folurit; kryes. sh. ata që thonë e përhapin diçka; goja. Gjuha është prej tuli (fj. u.) gjuhën mund ta vërtitësh si të duash e të thuash ç’të duash. Gjuha pret hekurin (çan gurin, çan shkëmbin) (fj. u.) gjuha ka forcë të madhe. Gjuha kocka s’ka e kocka thyen (fj. u.) gjuha ka fuqi të madhe.
3. fig. Diçka e zgjatur, e ngjashme nga trajta me këtë organ të njerëzve ose të kafshëve. Gjuhët e flakës. Gjuha e qiriut. Gjuhë dëbore.
4. gjeogr. Rrip i gjatë e i ngushtë toke që zgjatet nga bregu në ujë. Gjuhë dheu. Gjuhë toke.
5. Gjuhëz. Gjuha e këmborës.
6. bot. Pjesë e parë e emërtimeve të pathjeshta që tregojnë lloje të ndryshme bimësh. Gjuhë deleje (lat. Mirabilis jalapa; Mirabilis uniflora) bimë zbukurimi me lule të kuqe, të purpurta, të verdha ose të bardha, që çelin pasdite vonë; lule akshami. Gjuhë dreni (lat. Asplenum scolopendrium) fier me gjethe në formë llape, 10–60 cm i lartë; bar dreni. Gjuhë e dacit. Gjuhë e drerit tjegullorja. Gjuhë e dhelprës dejza. Gjuhë e gjarprit shtanga. Gjuhë lepuri (lat. Nonea) bimë barishtore një a shumëvjeçare, me kërcell dhe gjethe pushatake, me lule ngjyrëvjollcë, të kuqe ose të bardha. Gjuhë lope (lat. Anchusa officinalis) gjuhëlopë. Gjuhë e lopës e kaltër gjuhëza e lopës. Gjuhë e lopës laramane (lat. Anchusa variegata). Gjuhë kau (lat. Helmintia echioides) bimë barishtore një a dyvjeçare, me kërcell deri 1 m të lartë e gjethe pushatake, me lule të verdhë, e përhapur kryesisht në viset mesdhetare dhe në zona me klimë të butë. Gjuhë e nepërkës ushqerëza. Gjuhë nuseje gjembaç. Gjuhë e nuses e çarë kulpra e zezë. Gjuhë e nuses e fortë këmba e laureshës. Gjuhë vjehrre (lat. Epiphyllum) bimë zbukurimi, e dendur si shkurre, me gjethe të gjata, të tulta e me dhëmbëza anash, që çel lule të mëdha të bardha, ngjyrë trëndafili ose të kuqe; lulesharrë. Gjuhë e qenit.
✱Sin.: llapë, ligjërim.
♦ (U bëra) si gjuha në gojë shih m’u lag gjuha në gojë. S'i bie gjuha në *gojë (dikujt) keq. I ra gjuha e këmborës (dikujt) tall. 1. Nuk i dëgjohet më zëri, nuk ndihet më. 2. Nuk e dëgjon më askush, nuk ia vë veshin më asnjeri, i ka rënë vlera. Më ra gjuha (përtokë) fola shumë e vazhdimisht për diçka, po s’ma vuri veshin njeri; u lodha së foluri e së përsërituri vazhdimisht e me këmbëngulje një këshillë, një kërkesë etj.; më vajti (më shkoi) goja (buza) te veshi (prapa veshit); më vajti goja prapa qafës; më ra goja; më zuri gjuha (goja) lesh; më doli gjuha (një pëllëmbë, nga vendi); shkula barkun. Më ra *maja e gjuhës përdhe. Më doli gjuha një pëllëmbë (një pashë, nga vendi) tall. 1. U lodha shumë nga një punë e rëndë, nga një rrugë e gjatë etj.; më doli llapa. 2. U lodh së foluri; s’pushon së foluri; më ra gjuha (përtokë). Ia di gjuhën (dikujt) e njoh mirë, e di mirë ç’mendon, ç’qëllime ka etj.; e kuptoj lehtë e plotësisht, e kuptoj ku e ka fjalën a ç’kërkon. E dredh gjuhën (dikush) i bën bisht bisedës, i shmanget ballafaqimit në bisedë; nuk i qëndron fjalës, e ndryshon fjalën a qëndrimin, e dredh; e ha fjalën; e dredh fjalën. I ecën (i bredhërin) gjuha para mendjes (dikujt) flet pa u menduar mirë, rrëmbehet në të folur; flet shumë, është llafazan; i jep gjuhës (dikush). Flasin gjuhë të ndryshme nuk e kuptojnë njëri-tjetrin, nuk merren vesh, secili me të vetën; secili ka mendjen e vet, ç’thotë njëri nuk thotë tjetri. Fshihet pas gjuhës së vet (dikush) nuk e shpërfaq veten kur flet, nuk e zbulon budallallëkun e vet; i fsheh qëllimet e veta, e mbulon qëllimin e keq me fjalë të bukura; e përligj veten me fjalë. S’i futet gjuha në gojë (dikujt) s’pushon së foluri duke kërkuar a duke këmbëngulur për diçka; i ra gjuha përtokë. Gjej gjuhë të përbashkët (me dikë) arrij të merrem vesh me dikë, pajtohem në mendime e në veprime me të; i zgjidh mosmarrëveshjet me dikë me mirëkuptim të ndërsjellë. Me gjuhën e Ezopit duke i shprehur mendimet në mënyrë të tërthortë e të figurshme, me gjuhë të fshehtë. Gjuhët e gjata janë lodhur tall. llafazanët e kritizerët nuk flasin më, i kanë lënë kritikat a sharjet për dikë a për diçka, po heshtin më në fund, se e panë që s’arrijnë dot qëllimin denigrues. Si gjuha në gojë. 1. Shumë i nevojshëm; i domosdoshëm. 2. Shumë i lëvizshëm, që nuk rri dot pa lëvizur; që s’rri në një vend. Me gjuhën e vogël keq. heshturazi, pa folur hapur e me çiltërsi. I ha gjuha (dikujt) nuk i rrihet pa folur; nuk duron dot pa e thënë diçka; hyn e ngatërrohet në biseda që nuk i takojnë. Më hëngri gjuha fola pa dashur për diçka; s’m’u ndenj e thashë diçka që s’duhej thënë; më shkau (më rrëshqiti) gjuha; më shpëtoi (më shkau, më rrëshqiti) goja. Sa i ha gjuha shumë, pa pushim e pa kufizime (në të folur). Ia heq gjuhën ariut (dikush) është guximtar dhe trim i rrallë; zë edhe djallin për veshi. E ka holluar gjuhën (dikush) flet më thjesht e më qartë; i mat mirë fjalët, flet pak e me mend; pret (tjerr) hollë. Është i gjuhës (dikush) shih është (i zoti) i gojës (dikush). I jep gjuhës (dikush) flet shumë, nuk i pushon goja; flet mbarë e prapë, llap shumë; s’i vë fre gojës (gjuhës); e ka lëshuar gjuhën; ka gjuhë; i jep gojës; i ecën (i bredhërin) gjuha para mendjes (dikujt). I jep *liri gjuhës (dikush) keq. Kafshoi (hëngri, zuri) gjuhën (dikush) përçm. 1. E detyroi veten të heshtë; u përmbajt e pushoi menjëherë së foluri, e zotëroi veten; e mbajti gojën. 2. U pendua për atë që tha e pushoi së foluri, e kuptoi se foli keq dhe heshti menjëherë. 3. përçm. Vdiq; ngordhi; hëngri (kafshoi) dhe. Ka dymbëdhjetë gjuhë (dikush) përçm. është llafazan i madh, të mbyt me fjalë; s’i vë fre gojës. Ka gjuhë (dikush) keq. është llafazan i madh, flet shumë e pa vend; merr të tjerët nëpër gojë; i jep gjuhës; s’i lodhet gjuha (dikujt); ka llapë (të madhe) bised. S’ka gjuhë (dikush). 1. Nuk di t’i shprehë bukur e qartë mendimet; nuk flet rrjedhshëm e shkoqur, nuk është i gojës. 2. Është njeri pa fjalë, është fjalëpakë; është shumë i urtë e i bindur; nuk përgojon njeri, nuk merret me thashetheme. E ka gjuhën *arëz (dikush). E ka gjuhën (gojën) *brisk (dikush). E ka gjuhën (llapën) *të gjatë (një pëllëmbë, një pash) (dikush) keq. E ka gjuhën *gjilpërë (majë gjilpëre) (dikush). E ka gjuhën *lëpjetë (dikush). E ka gjuhën (gojën) *të lëshuar (dikush). E ka gjuhën *lopatë (dikush) tall. E ka gjuhën *të mprehtë (dikush). E ka gjuhën *të rëndë (dikush). E ka gjuhën *të situr (dikush). E ka gjuhën *shpatë (dikush). E ka në *majë të gjuhës. Ka shtatë palë gjuhë (dikush) është llafazan; merr tërë botën nëpër gojë; është gjuhustër; ka ngrënë plëndës pule shaka.; ka dymbëdhjetë gjuhë përçm.; flet me pesë gojë mospërf. E kthen (e lakon) gjuhën (dikush) e ndryshon fjalën a ndërron qëndrimin e mëparshëm, flet ndryshe (zakonisht para një kundërshtimi të fortë etj.); thotë a mbron të kundërtën; e dredh gjuhën. M’u lag gjuha në gojë u laga i tëri me ujë, s’më mbeti gjë në trup pa u lagur nga shiu etj.; (u bëra) si gjuha në gojë; u bëra qull; u bëra ujë. Për ta lëpirë me gjuhë (diçka) shumë e pastër, ndrit nga pastërtia. Ia lëshoi *frerin gjuhës (gojës) (dikush). E ka lëshuar gjuhën (dikush) flet kot, me vend e pa vend; llomotit shumë; është bërë gojështhurur; i jep gjuhës; e ka lëshuar gojën; ia lëshoi frerin gojës (gjuhës); nuk i vë fre gojës (gjuhës); e ka shthurur gojën; e ka lëshuar llapën përb. bised.; kund. e mblodhi (e rrudhi) gjuhën. Ia lidh gjuhën (dikujt) e detyroj të mos flasë më, e bëj që të heshtë e të mos thotë çfarë mendon; e detyroj ta mbajë të fshehur diçka që di; ia mbyll (ia zë) gojën; kund. ia zgjidh gjuhën. Iu lidh (iu pre) gjuha (dikujt) s’tha dot asnjë fjalë, ngeci e s’mund të fliste më nga tronditja, nga frika etj.; iu lidh gjuha (fjala) komb; iu lidh (iu pre) goja; kund. iu zgjidh gjuha. E lidh gjuhën për *dhëmbësh (dikush). Iu lidh gjuha *komb (nyjë) (dikujt). S’i lodhet gjuha (dikujt) s’pushon së foluri, grin; është llafazan i madh; ka gjuhë. E mban gjuhën prapa dhëmbëve (ndër dhëmbë) (dikush) përmbahet e nuk flet, e shtrëngon dhe e frenon veten që të mos flasë; i vë fre gojës (gjuhës); e mbyll (e kyç, e mbërthen, e qep) gojën. E mblodhi (e rrudhi) gjuhën (dikush) u përmbajt në të folur, heshti, nuk flet më mbarë e prapë; i vuri fre gojës (gjuhës); ia shtrëngoi frerin gojës (gjuhës); kund. e ka lëshuar gjuhën. Iu mpi gjuha (dikujt) u hutua fare sa s’mundi të fliste; ngeci, nuk di ç’të thotë; iu zu (iu tha) gjuha; iu pre goja; i humbi fjala nga goja. Të ngrin gjuha në gojë shih të bëhet pështyma akull. Iu ngjit gjuha pas qiellzës (dikujt) s’po nxjerr dot asnjë fjalë nga goja, ngeci nga frika, nga që nuk di ç’të thotë etj.; iu tha pështyma në gojë (në fyt). Ka nisur t’i dalë gjuha (dikujt) keq. ka filluar të kundërshtojë, ta kthen fjalën, nuk është si më parë; e ka zgjatur gjuhën (dikush). I nxori gjuhën (dikujt) e përqeshi dikë, e talli; e vuri në lojë (dikë). Ia nxori gjuhën (një pëllëmbë, një pash) (dikujt) e lodhi shumë, e rraskapiti. Ta nxjerr gjuhën nga qafa (dikush) të bën të flasësh me pahir; të detyron të thuash diçka që nuk dëshiron ta thuash ose t’i përgjigjesh dikujt e ta qortosh dikë që të flet rëndë e pa të drejtë, që të fyen, që të thotë ndonjë marrëzi a shpifje ose që sillet shumë keq. I pret gjuha (brisk) (dikujt) flet rrjedhshëm dhe me mprehtësi; është gojëtar e ta jep përgjigjen menjëherë; është shumë i zgjuar; i pret goja (brisk); i punon goja; është (i zoti) i gojës. I pret gjuha (goja) *hekur (dikujt). S’i pushon gjuha (dikujt) shih s’i pushon goja (dikujt). E rëndoi gjuhën (dikush) flet me fjalë të rënda, fyese a të ndyta. Nuk i rri gjuha rehat (në vend, prapa dhëmbëve) (dikujt) nuk duron dot pa folur; s’pushon së foluri; s’i zë gjuha vend (ndër dhëmbë); s’i pushon goja; s’e mbyll gojën (dikush); s’i mbyllet (s’i rri) goja. Më shkau (me rrëshqiti) gjuha u gabova që fola, thashë padashur diçka që nuk duhej ta nxirrja; më hëngri gjuha; më shpëtoi (më shkau, më rrëshqiti) goja. Ia shkul gjuhën ujkut (dikush) shih ia heq gjuhën ariut (dikush). E shkurtoi (e preu) gjuhën (dikush) nuk foli më, heshti; e preu gojën; e mbylli (e kyçi, e mbërtheu, e qepi) gojën. E shpie gjuhën te dhemb dhëmbi flas a mendoj për diçka që më shqetëson, merrem gjithnjë me hallin që kam, kthehem vazhdimisht te diçka që dua ta zgjidh. Ia shtrëngoi *frerin gjuhës (gojës) (dikush). E tërheq për gjuhe (dikë) e detyron të flasë e të thotë atë që s’dëshiron a që s’duhet thënë, e bën të flasë si do ai; e heq (e tërheq) për hunde (për hundësh). I është trashur gjuha (dikujt) mospërf. mezi i shqipton fjalët ngaqë ka pirë shumë, flet copa-copa e pa lidhje nga të pirët; i merret goja. T’u thaftë gjuha! mallk. mos folsh dot më!; qofsh i mallkuar! (kur dikush thotë diçka të keqe a të kobshme, kur ndjell një fatkeqësi, kur mallkon a është ogurzi etj.); t’u thaftë goja! M’u tha gjuha. 1. Nuk flas dot më shumë, e kam thënë a e kam shpjeguar diçka shumë herë, sa jam lodhur së foluri; më ra gjuha (përtokë); më ra goja; më zuri gjuha (goja) lesh. 2. S’e thashë diçka që duhej ta thosha, nuk e tregova diçka që duhej ta tregoja; nuk fola kur duhej të flisja, më mirë të kisha folur; m’u tha goja. Si s’m’u tha gjuha keq. ç’pata që e thashë, nuk duhej të flisja a të tregoja diçka që s’duhej thënë; si s’m’u tha goja. Më vajti (më shkoi) gjuha *prapa. I vë *fre gjuhës (gojës). I zbërthej gjuhën (*gojën) (dikujt). Më zuri gjuha (goja) *lesh. S’i zë gjuha *vend (ndër dhëmbë) (dikujt). E ka zgjatur gjuhën (dikush) ka nisur të flasë shumë e të kërkojë shumë, është llafazan; flet shumë kundër dikujt a kundër diçkaje, e shan e merret me thashetheme; e ka hapur (shumë) gojën; e merr (e mban) nëpër gojë (dikë). E zgjidhi gjuhën (dikush) filloi të flasë a të tregojë për diçka që e mbante të fshehtë (pas një ngurrimi a pas një heshtjeje të gjatë); iu zgjidh gjuha (dikujt); e zgjidhi thesin. Ia zgjidh gjuhën (dikujt) e bëj që të flasë, e nxit që të tregojë diçka, e detyroj t’i thotë hapur të gjitha (për diçka të fshehtë ose pas një ngurrimi a pas një heshtjeje të gjatë); kund. ia lidh gjuhën. Iu zgjidh gjuha (dikujt) nisi të flasë a të tregojë lirisht për diçka që e mbante të fshehtë (pas një ngurrimi a pas një heshtjeje të gjatë); e zgjidhi gjuhën (dikush); iu zgjidh gryka e thesit bised.; kund. iu lidh (iu pre) gjuha. Iu zu (iu tha) gjuha (dikujt) nuk thotë dot asnjë fjalë, nuk flet dot më nga tronditja, nga frika etj.; iu tha pështyma në gojë (në fyt); iu mpi gjuha.

LULEKAÇURRÉL/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. Lule me shumë degë, dredha-dredha, me gjethe si të qumështores, që çel në vjeshtë me petale ngjyrëvjollcë. Çeli lulekaçurrelja.

NGJYRË- fjalëform. Pjesë e parë e fjalëve të përbëra, me kuptimin “ngjyrë”; “me ngjyrë..., në ngjyrë si...”, “që ka ngjyrë...” (p.sh. ngjyrëbizele “që ka ngjyrë si të bizeles”; po ashtu: ngjyrëçelët, ngjyrëgështenjë, ngjyrëkafe, ngjyrëlimon, ngjyrëmanushaqe, ngjyrëmjaltë, ngjyrëportokalle, ngjyrëtrëndafil, ngjyrëtullë, ngjyrëvishnje, ngjyrëvjollcë etj.).

NGJYRËMANUSHÁQE mb. Që ka ngjyrën e lules së manushaqes, ngjyrëvjollcë. Fustan ngjyrëmanushaqe.
✱Sin.: ngjyrëvjollcë, bojëvjollcë, bojëmanushaqe.

NGJYRËMËLLÁGË mb. Që ka ngjyrën e mëllagës; ngjyrëvjollcë.

NGJYRËVJÓLLCË mb. Që ka ngjyrën e lules së vjollcës, ngjyrë manushaqe. Fustan ngjyrëvjollcë.
✱Sin.: ngjyrëmanushaqe, bojëvjollcë, vjollcë, bojëmanushaqe.

PERMANGANÁT,~I m. sh. ~E, ~ET kim. Kripë ngjyrëvjollcë, me veti të forta oksiduese që përdoret si dezinfektues dhe antiseptik. Permanganat kaliumi.

PIRRËGJÁKËS/E,~JA f. sh. ~E, ~ET bot. Bimë shumëvjeçare, me lulesë ngjyrëvjollcë e të dendur si kalli dhe me gjethe vizake, pirrë.

PRATÍSH,~I m. sh. ~E, ~ET bot. (lat. Soldanella dimoniei, Soldanella alpina) Bimë e ulët e Alpeve, që çel në borë duke nxjerrë në majë të kërcellit lule ngjyrëvjollcë si hinkë me të çara të thella.

VJOLLCË mb. Që ka ngjyrën e lules të kësaj bime. Fustan vjollcë. Cohë (pëlhurë) vjollcë. Ngjyrë vjollcë.
✱Sin.: ngjyrëvjollcë, bojëvjollcë, bojëmanushaqe.

XHËRRÓKU/LL,~LLI m. sh. ~J, ~JT bot. (lat. Colchicum autumnale L.) Bimë barishtore shumëvjeçare e helmët, me gjethe të shpeshta, të zgjatura e të mprehta në majë, me lule ngjyrëvjollcë të hapët, që mbin nëpër livadhe me lagështi, që ka nën tokë një qepujkë ngjyrëkafe dhe që përdoret në mjekësi. Xhërrokulli vjeshtor. E mjekoi me xhërrokull.

ZGJÉBÇ,~I m. sh. ~A, ~AT bot. (lat. Clematis viticella) Kulpër me lule të bardha ose ngjyrëvjollcë, që bën kokrra të vogla me bisht të shkurtër.