FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

AMALGAMÚAR (i, e) mb. 1. kim. I bërë amalgamë, që është përzier me metalet e tjera.
2. fig. I bashkuar në një tërësi.
✱Sin.: i lidhur, i bashkuar, i përzier, i shkrirë, i ngjizur

BRUMÓSUR (i, e) mb. 1. Që është brumosur, i gatuar, i ngjeshur. Miell i brumosur.
2. Që është zbrujtur, i brumëzuar. Mollë (dardhë) e brumosur.
3. fig. I përgatitur dhe i formuar mirë si njeri i zoti e me cilësi të larta; që ka përvetësuar mirë një teori, një sistem konceptesh; i kalitur, i formuar. Njeri i brumosur (teorikisht, me vullnet të fortë). Të përgatitur e të brumosur për të drejtuar. I brumosur me ide përparimtare.
✱Sin.: i gatuar, i ngjeshur, i ngjizur, i mbrujtur, i brumëzuar, i zbutur, i tutëluar, i squllur, i squllët, i përgatitur, i formuar, i kalitur.

FÁRM/Ë (i), ~E (e) mb. Që është zënë, gatuar a mbrujtur me farë; i brumtë, i mbrumë. Bukë e farme.
✱Sin.: i brumtë, i mbrumë, i brumshëm, i ngjizur.

KRIJÚAR (i, e) mb. 1. Që është krijuar në mënyrë natyrore dhe objektive; që është rezultat i aftësisë mendore të njeriut; i zbuluar; i shpikur. Ngjarje të krijuara. Ndodhi (histori) e krijuar.
2. mospërf., shpërf. I shpifur, që s’është real a i vërtetë. Ishte diçka e krijuar.
✱Sin.: i shpikur, i sajuar, i formuar, i prodhuar, i ngjizur, i përftuar, i trilluar, fantastik, i shpifur.

MANÚR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Djathë me qumësht delesh, i ngjizur në trajtë rrotulle, që është zakonisht i kripur; një rrotull e tillë djathi. Bleu dy manure djathë. Bënin djathë e gjalpë, travok e manure dhe zbrisnin poshtë me calikët plot.
2. Bukëfiqe.

MBÁRSUR (i, e) mb. 1. Që është ngjizur si embrion, që është krijuar. Krijesë e mbarsur në organizmin e nënës.
2. I ngarkuar, i mbushur, i fryrë. Re të mbarsura me shkreptima dhe bubullima. Vende të mbarsura me konflikt.
3. Që ka krijuar një ide të caktuar, që i ka lindur një ndjenjë a emocion i caktuar; i mbujtur, i ngjizur. Njeri i mbarsur me ide fikse. Njerëz të mbarsur me shpresë të madhe.

MPÍKSUR (i, e) mb. 1. Që është trashur shumë, që ka ngrirë a është bërë si qull, i trashë si pelte (për lëngje të ndryshme, për gjakun). Gjak (lëng) i mpiksur. Hollimi i një lënde të mpiksur.
2. Që është zënë, që është bërë kos a djathë, i ngjizur (për qumështin). Qumësht i mpiksur.

MÚLLËZ,~A_I f. sh. ~A, ~AT 1. Pjesa e katërt dhe e fundit e plëndësit të përtypësve. Mullëza e viçit (e lopës). Mullëza bagëtish. I heqin mullëzën kecit (qengjit).
2. Tharm që nxirret duke e regjur në ujë mullën e tharë të qengjit, të kecit a të viçit të vogël pirës dhe që shërben për të zënë djathë. Zë djathin me mullëz. I hedh mullëzën qumështit.
3. bised. Stomaku i njeriut, mullë; bark. Vuan (heq) nga sëmundja e mullëzës. I shtypi mullëzën. Kështu e ka zënë mullëzën kështu ka lindur, kështu është ngjizur; kështu është rritur e kështu vazhdon të jetojë, këtë jetë ka bërë e kështu është mësuar që në fillim.

NGJÉSHUR (i, e) mb. 1. Që i ka thërrmijat, shtresat ose pjesët përbërëse të bashkuara a shumë të afruara njëra me tjetrën, i rrasët, i dendur; i ndrydhur; kund. i shkrifët, i çngjeshur, i pangjeshur, harmuri. Tokë e ngjeshur. Borë e ngjeshur. Bistak rrushi i ngjeshur. Shkëmbinj gëlqerorë të ngjeshur. Pëlhurë (beze) e ngjeshur. Karton i ngjeshur.
2. tek. Që bëhet a është bërë më i dendur e më solid, i kondensuar. Materie e ngjeshur nga forca e rëndesës.
3. Që i ka radhët shumë afër njëra-tjetrës, që nuk lë të depërtojë diçka; kund. i rrallë. Rreshta të ngjeshur. Mbrojtje e ngjeshur. Turmë e ngjeshur si një bllok.
4. fig. I mbushur mirë me diçka; i ngarkuar. Plan i ngjeshur. Program i ngjeshur. Vit i ngjeshur (me aktivitete).
5. I fuqishëm e i shëndetshëm, i lidhur. Me trup të ngjeshur. Me shpatulla të ngjeshura. Është i shkurtër, por i ngjeshur.
6. Që i është bërë ngjeshja për të ngelur shtatzënë. Nusja e ngjeshur mbeti shtatzënë.
7. Që është ngjeshur me fjalë. U largua i ngjeshur mirë.
8. I veshur i tëri, i mbathur; kund. i zgjeshur. I ngjeshur si për acar.
9. gjuh., let., filozof., kompj. Që është përqendruar në formë a në strukturë, i kondensuar. Struktura kuptimore të ngjeshura.
✱Sin.: i ngjeshët, i dendur, i rrasur, i kondensuar, i ngushtë, i ngushtuar, i citosur, i dendësuar, i ngrydhët, plloçë, i hupët, i shkelur, i presuar, i shtypur, i ndrydhur, i trashë, trupak, i thukët, i rrasët, i tulatur, i rrasallitur, i rëndë, shatorr, shulak, i shpeshtë, i zhulatur, shtëng, shtupë, i thatë, tallabak, i shtrënguar, i fortë, thuk, i mbushur, i mbrujtur, i shëndetshëm, topolak, dërdëng, i shëndoshë, rrondokop, i fuqishëm, i lidhur, brufullak, i ngarkuar, i vejtur, i zënë, i ngjizur.

NGJIZ vep., ~A, ~UR kal. 1. E bëj kos a djathë qumështin, duke i hedhur farën; bëj të trashet një gjë të lëngët; mpiks. Ngjiz djathin (kosin).

2. Mbruj, gatuaj e i jap trajta të ndryshme një lënde të butë e të trashë. Ngjiz enë me deltinë (me baltë).

3. spec., vet. v. III Bën që të kullojnë e të lidhen bashkë grimcat e një lënde që nuk kristalizohet; mpiks; kund. çngjiz. Ngjiz gjakun.

4. fig. Bëj që të zërë fill diçka, krijoj, përftoj. Po ngjizte një projekt të ri.

5. fig. Sajoj, trilloj diçka të paqenë. I ka ngjizur vetë. Kanë ngjizur shumë gënjeshtra (shpifje).

✱Sin.: mpiks, piks, trash, mbështjell, mbruj, gatuaj, formoj, krijoj, zë, përftoj, sajoj, trilloj.

NGJÍZUR (i, e) mb. 1. Që është trashur, i mpiksur (për bulmetin, lëngjet); kund. i çngjizur. Qumësht i ngjizur.
2. Që është i mbrujtur mirë, i ngjeshur. Muskuj të ngjizur.
3. Që ka nisur të formohet në barkun e nënës. I ngjizur me farëzim artificial.
4. fig. Që është i trilluar a i shpikur nga mendja. Gjëra të ngjizura. Gënjeshtra të ngjizura. Ëndërr e ngjizur që në fëmijëri.
✱Sin.: i trashur, i zënë, i mpiksur, i piksur, i zënë, i mbështjellë, i brumtë, i mbrujtur, i ngjeshur, i trilluar, i sajuar, i shpikur.

PALÍNDUR (i, e) mb. 1. Që nuk ka lindur ende, që është në barkun e nënës; kund. i lindur. Fëmijë i palindur.
2. fig. Që nuk është ngjizur, që nuk është krijuar akoma.

PANGJÍZUR (i, e) mb. Që nuk është i ngjizur; i pampiksur; kund. i ngjizur.
✱Sin.: i pampiksur, i palidhur.

PÍKSUR (i, e) mb. I mpiksur, i ngjizur.

PLAZMÚAR (i, e) mb., fig. I formësuar; i ngjizur. Poezi e plazmuar.

PORSANGJÍZUR (i, e) mb. Që porsa është ngjizur; që ka pak kohë që është ngjizur. Embrion i porsangjizur.
✱Sin.: i posangjizur, i sapongjizur.

QÍTUR (i, e) mb. 1. Që është i dalë; i kërcyer. Me mollëza të qitura. Me sy të qitur.
2. fig., bised. Që shquhet për një veti, që dallohet për diçka, që është me nam, i madh, i shquar. Trim i qitur. Punëtor i qitur. Dembel i qitur.
3. Që është i zënë, i formësuar. Viçëz e qitur prej demit të racës.
✱Sin.: i kërcyer, i përhedhur, i nxjerrë, i ngjizur, i shquar, i formësuar, i krijuar, dalje, zbulim.

SENDËRGJÚAR (i, e) mb. Që është sendërgjuar. Një krijesë e sendërgjuar nga mendja. Krijonte gjendje të sendërgjuara.
✱Sin.: i sajuar, i trilluar, i stisur, i shpikur, i krijuar, i ngjizur, i pjellë, i gatuar, i paqenë, i pavërtetë.

STÍSUR (i, e) mb. 1. Që është stisur; i sajuar, i paqenë. Ky është një proces i stisur. E stisur fund e krye. E quante të stisur këtë akuzë.
2. Që është i stolisur. Vajzat e stisura me shije. Nuse e stisur bukur.
✱Sin.: i trilluar, i pavërtetë, i krijuar, i ngjizur, i shpikur, i sendërgjuar, i fantazuar, i shpifur, i tjerrë, i gënjeshtërt, i rremë, i rrejshëm, i gjetur, i nisur, i zbukuruar.

TRILLÚAR (i, e) mb. 1. Që është shpikur nga mendja, që nuk ka qenë a nuk ka ndodhur, që është sajuar me mend; që është krijuar me imagjinatë; i fantazuar, imagjinar. Ngjarje e trilluar. Përrallë e trilluar. Figurë e trilluar. Personazh i trilluar.
2. Që nuk është i vërtetë, që nuk përputhet me realitetin, i shpifur. Akuzë (shpifje) e trilluar.
✱Sin.: i sajuar, i fantazuar, i rremë, i gënjeshtër, imagjinar, i shpifur, i sendërgjuar, i paqenë, i pabesueshëm, stisur, i shpikur, i tjerrë, i ngjizur.