FJALOR I MADH I GJUHËS SHQIPE

BARRIÉR/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Pengesë prej metali, prej plastike etj., për t’u mbrojtur nga aksidentet a nga diçka tjetër e padëshirueshme. Barriera plastike të lëvizshme. Barrierë parkimi. Barrierë mbrojtëse. Barrierë rrugore. Barrierë akustike. U përplas me barrierat.
2. gjeogr. Grup i madh shkëmbinjsh koralorë.
3. fig. Diçka që pengon një punë a ndalon arritjen e një qëllimi; pengesë, ngecë, vështirësi. Barriera politike (tregtare, ekonomike, diplomatike). Barriera humane. Iu bë barrierë. I kaluan të gjitha barrierat. Hoqi barrierat. Nuk njeh barriera.
✱Sin.: pengesë, ngecë, vështirësi, ndërkëmbje, pritë, ledh, prag, ngalëz, barrikadë.
♦ I bëhem barrierë (dikujt a diçkaje) libr. shih i bëhem barrikadë (dikujt a diçkaje) libr.

GJÁTË ndajf. 1. Shumë kohë; nga është rruga më e gjatë; andej nga del më larg; kund. shkurt. I ra (i doli) gjatë. Këndej del më gjatë.
2. Për një kohë të gjatë; shumë; kund. pak. Nuk ndenji gjatë. Shkoi gjatë kërkoi shumë kohë, u zgjat shumë. Nuk e çoi më gjatë nuk e zgjati më shumë. Nuk e shpie (s’e çon) më gjatë do të vdesë së shpejti (për një të sëmurë rëndë a për një njeri në moshë të shkuar).
3. Me hollësi a jo në mënyrë të ngjeshur; më shumë; hollësisht; kund. shkurt. Shkruan gjatë. Nuk e di më gjatë nuk di më tepër se kaq; nuk e di më me hollësi.
4. Më shumë, më tepër; më tej (në shkallën krahasore, zakonisht me mohim). Nuk foli më gjatë. Nuk e di më gjatë nuk e di më tej. Nuk e çoi më gjatë nuk e zgjati më shumë. Nuk shkohet më gjatë kështu nuk mund të vazhdohet më tej kështu.
✱Sin.: larg, shumë, hollësisht.
♦ S’e bëri gjatë (dikush) shih s’e bëri të gjatë (dikush). I bie gjatë (diçkaje) flet shumë e tërthorazi për diçka, e zgjat shumë; kund. i bie shkurt. Gjatë e gjerë shih gjerë e gjatë. Sa gjatë e gjerë në të gjithë gjatësinë e gjerësinë e diçkaje, gjithë sipërfaqen e saj; shtrirë diku me tërë trupin (kur bie dikush rëndë); sa gjerë e gjatë. *Gjerë e gjatë. Sa *gjerë e gjatë. Nuk e shpie (nuk e shtyn) më gjatë (dikush). 1. shih nuk e ka të gjatë₁ (dikush). 2. Nuk dëshiron ta ngacmojë a ta thellojë një punë më tej, do ta lërë me kaq; nuk do ta vazhdojë a nuk do ta ndjekë më tutje; nuk vete gjatë₁; nuk e çon (nuk e shtyn) më tutje. E tori gjatë (diçka) e zgjati shumë, duke thënë edhe hollësira pa qenë e nevojshme, e teproi (për biseda, tregime etj.); e zgjati shumë një punë a diçka tjetër, e shtyu, e vonoi; e bëri tërkuzë; e bëri litar; i tjerr fjalët (dikush); e dredh (e përdredh) fjalën (dikush); e sjell gajtan *Trashë e gjatë. Nuk vete gjatë (dikush). 1. E ndërpret fjalën, bisedën, grindjen etj., nuk e zgjat më, e lë; nuk e shpie (nuk e shtyn) më gjatë. 2. Do të vdesë së shpejti, është në prag të vdekjes, nuk ka shumë jetë; nuk e ka të gjatë₁; nuk e shpie (nuk e shtyn) më gjatë. 3. Nuk ka të ardhme, nuk do të ketë përparime a suksese të tjera, do të ngecë në vend; do të ikë nga një vend a nga një detyrë së shpejti, do të bjerë nga pozita; nuk e ka të gjatë₂.

GOZHD/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. Mbërthej diçka me gozhdë. Gozhdoj dërrasat.
2. fig. E detyroj dikë të qëndrojë në një vend pa lëvizur, pa bërë asnjë punë etj., e mbërthej në vend; e bëj të ngecë. E gozhdoi në vend. E gozhdoi sëmundja në shtrat.
3. fig. E mbërthej dikë me forcën e arsyes a me argumente bindëse; e vë me shpatulla pas murit. E gozhdoi me fakte. E gozhdoi me fjalë.
✱Sin.: mbërthej, pengoj.
♦ E gozhdoj (e mbaj, e mbërthej) në *vend (dikë).

LIDH vep., ~A, ~UR 1. kal. Bashkoj skajet e një filli, të një litari etj. ose skajet e fijeve të ndryshme e i shtrëngoj së bashku nyjë; bëj nyjë në një fill; var a kap diçka në trup ose në një vend tjetër, duke bashkuar e duke shtrënguar fijet a rripat që ka; kund. zgjidh, çlidh. Lidh perin (spangon, litarin, telin). Lidh fjongon (lidhëset e këpucëve). Lidh përparësen. Lidh kravatën (shallin). E lidh nyjë (komb, fjongo, pisk), E lidh fort (shtrënguar).
2. kal. Shtrëngoj ose kap pas një sendi dikë a diçka me litar, me zinxhir etj. që të mos luajë a të mos largohet prej andej; i kap e i shtrëngoj dikujt duart a këmbët me litar, me zinxhir etj.; kund. zgjidh. Lidhi qenin (lopën, viçin). E lidhi pas shtyllës (pas pemës). Lidh domatet nëpër hunj. E lidh me litar (me zinxhir, me tel). Ia lidhën duart (këmbët). E lidhën me hekura (me pranga).
3. kal. Mbledh bashkë disa gjëra dhe i shtrëngoj me pe, me tel, me litar, me rrip etj.; bëj tufë diçka dhe e shtrëngoj me pe, me spango, me rrip etj.; e mbështjell diçka në shami dhe i shtrëngoj nyjë skajet e kësaj; mbështjell foshnjën me shpërgënj e me dizgje; kund. zgjidh. Lidh duajt e grurit. Lidh preshtë (qepët) në tufa. I lidh flokët prapa. Lidh grykën e thesit. Lidh bukën në shami. Lidhi djalin në djep. E lidhi foshnjën kopanec. Lidhte cigare. bised. dridhte cigare.
4. kal. Mbështjell një pjesë të trupit, një plage etj. me një rrip pëlhure a me diçka tjetër; kund. zgjidh. Ia lidhën këmbën (dorën, gishtin) e vrarë. Ia lidhën sytë ia zunë sytë me një rrip pëlhure.
5. kal. Bashkoj fletët e një libri etj., i kap e i shtrëngoj me diçka dhe i mbështjell me kapakë. Lidh librat (fletoret, blloqet). E ka lidhur bukur albumin.
6. kal. I kap mirë sendet njëri me tjetrin; i ngjit a i bashkoj fort pjesët e diçkaje, e bëj më të fortë a më të qëndrueshme diçka; jokal., vet. v. III bashkohet e ngjit mirë, kap, mban. Lidh gurët e themelit. Murin e ka lidhur me llaç. Plehu e lidh tokën. Tullat kanë lidhur mirë.
7. bised., kal. E vë një kafshë pune në zgjedhë a në karrocë për ta tërhequr; mbrej. Lidh qetë. Lidh kalin në karrocë.
8. spec., kal. Mbërthej a bashkoj një pjesë me një pjesë tjetër ose me tokën, me një send etj.; mbyll, kyç. Lidh në qark të shkurtër (fiz.). E lidh me tokën (elektr.) e tokëzoj. E lidh me rrjetin. (elektr.).
9. kim., kal. Bashkoj grimcat e një elementi kimik me ato të një tjetri dhe i ndryshoj gjendjen e tij të lirë (në kiminë joorganike); bashkoj një element kimik me një tjetër (në kiminë organike). Lidh kimikisht.
10. jokal., vet. v. III. Formon frytin, bën kokrra; zë bukë (për pemët, drithërat e bimët e tjera). Lidh pema (rrushi, shega). Lidh kalli gruri. Kanë lidhur arrat. Ka lidhur bukë misri (gruri). Lidhi boçe pambuku. Lidhën domatet. I lidhën kokrrat. Sa lule çelin, të gjitha nuk lidhin. (fj. u.).
11. fig., kal. I rreshtoj e i thur mirë fjalët, i shpreh qartë e rrjedhshëm mendimet; e hartoj bukur diçka, duke i arsyetuar gjërat mirë e qartë. Lidh mendimet (fjalët). S'di të lidhë as dy fjalë nuk di të flasë e të shprehë qartë mendimet. E ka lidhur mirë atë letër.
12. kal. Vë në marrëdhënie ose bashkoj me rrugë a me një mjet ndërlidhjeje dy qendra të ndryshme, dy qytete etj., që janë larg njëri prej tjetrit. E lidh me telefon (me radio). E lidhi me Prishtinën.
13. fig., kal. Afroj dy vetë ose dy palë, i vë në marrëdhënie të ngushta e të drejtpërdrejta, i bashkoj; vet. v. III e bashkon, e afron diçka a dikë me një tjetër. E lidhi me shokë të mirë. Lidhi jetën me të u martua me të. - Ç’e lidh me të? - S’e lidh asgjë me mua.
14. fig., kal. Bëj një marrëveshje me dikë; bashkohem me dikë për një veprimtari të caktuar; vendos marrëdhënie të afërta me dikë. Lidhën kontratën. Lidhën besën (fjalën, kuvendin). Lidhën krushqi. Lidhën miqësi u bënë miq. Lidhën fejesë u fejuan.
15. fig., kal. E vë në marrëdhënie të ngushta a të pandara me diçka; përcaktoj se me kë a me se ka të bëjë diçka ose nga varet. Fjalën e lidh me veprën. Lidh mësimin me punën (me jetën). Lidh teorinë me praktikën. Veprimet e tij i lidhin me shkaqe (me ndikime) të ndryshme.
16. fig., bised., kal. I jap një rrogë a një pension që ta ketë përgjithmonë (sipas një rregulli), i caktoj. I lidhën rrogë dikujt. I kanë lidhur pension pleqërie.
17. fig., bised., kal. E pengoj dikë të merret me diçka a të veprojë, nuk i jap mundësi që të shkojë e të largohet nga vendi ku jeton a punon; nuk e lë diçka të zhvillohet. E kanë lidhur fëmijët. E ka lidhur puna është i zënë me punë dhe s'mund të vejë gjëkundi. Ia ka lidhur duart (krahët) nuk e lë të lirë të veprojë, i është bërë pengesë e pakapërcyeshme. Ia ka lidhur këmbët a) dikujt nuk e lë të shkojë gjëkundi; b) diçkaje po ia pengon zhvillimin, nuk e lë të zhvillohet.
18. fig., vjet. I bëj magji dikujt për ta penguar që të ketë marrëdhënie me një femër; i bëj magji për diçka (sipas besimeve popullore); kund. zgjidh. Kujtonte se e kishte lidhur magjistarja. Besonin se orët lidhnin e zgjidhnin.
19. fig., bised., kal. E ndërpres a e pres fare një ushqim, nuk e ha a nuk e pi më diçka. E ka lidhur rakinë e ka prerë rakinë, nuk e pi më. Lidhnin mishin (vjet.). E ndërpritnin mishin për një kohë të caktuar (gjatë kreshmëve). Lidhnin kreshmët (fet.) nuk hanin mish e bulmet gjatë kreshmëve.
20. fig., bised., kal. Nuk e lë dikë të gjejë rrugëdalje për të përligjur a arsyetuar diçka, e zë ngushtë dikë, ia mbyll gojën; e bëj të ngecë. E lidhi me fjalë. E ka lidhur keq.
✱Sin.: bashkoj, shkrij, leqoj, shtrëngoj, zë, kapërthej, kap, mbledh, zgjedhoj, ngjis, mbështjell, vendos, bashkohet, mban, mbreh, mbërthej, arrestoj, prangos, mbyll, kyç, shënon, rreshtoj, thur, shpreh, hartoj, afroj, i caktoj, pengoj, ndërpres, pres.
♦ Di të lidhë edhe *gurë (dikush). *Korr e nuk (e mos) lidh (dikush). E lidh me *be (dikë). I ka lidhur (i ka mbledhur) *dengjet (dikush). (Është bërë) për ta lidhur në *djep (dikush). Lidh (kryqëzon) *duart (dikush). I lidh *duart (dikujt). Lidh *fjalën (me dikë). E lidh në *gisht (diçka). Ia lidh *gjuhën (dikujt). Iu lidh (iu pre) *gjuha (dikujt). Lidh *jetën (me dikë). E ka lidhur *kalin (dikush). Ia lidhi (ia zuri) *këmbët (dikujt a diçkaje). Ia lidh *kryet (diçkaje). S’kam lidhur (s’kam vënë) *kurorë (me dikë) tall. Ia lidh *lart (dikush) iron. E lidh lekun me *ushkur (dikush) tall. Lidh *macen (kur ha bukë) (dikush) tall. Lidha *mendjen (për diçka). Lidh (vë) *mish. E lidhi *qesen (dikush). I ka lidhur *telat (me dikë). Nuk e lidh dot *thesin (dikush). S’di të lidhë (as) *ushkurin (dikush) bised. Lidh e zgjidh (vetë) (dikush) bën si do vetë, nuk pyet njeri; vendos vetë; bëhet ashtu siç thotë a siç do ai; ka (në dorë) edhe gurin edhe arrën; bën ligjin. As të lidh e as të zgjidh (dikush) të mban me shpresa e nuk të mbaron punë, të mban me fjalë; nuk thotë as jo e as po për diçka; as të fal e as të vret. Të lidh e të zgjidh (dikush) është i zgjuar e i shkathët; është i zoti i gojës; ta rrëmben fjalën nga goja; të ha në dritë të syrit; të merr gjak në vetull.

NGÉC/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Vend me baltë ku ngec një njeri a një kafshë. Ngeca mund të jetë e rrezikshme.
2. fig. Pengesë. I doli një ngecë gjatë punës.
3. fig. Shkas për t’u kapur për diçka. Kërkon ngecë.
✱Sin.: batak, baltinë, baltovinë, pengesë, pengore, shkak.

PARALIZ/ÓJ vep., ~ÓVA, ~ÚAR kal. 1. mjek., zakon. v. III Bën që të humbasë aftësinë për të lëvizur dhe ndjeshmërinë ndaj ngacmuesve të jashtëm, ia mbërthen në vend një organ a një pjesë të trupit; i shkakton paralizë. I paralizoi krahun (këmbën).
2. fig., vet. v. III Ia ndërpret veprimtarinë e gjallë, zhvillimin e përparimin në një fushë, e ndal në vend, e bën të ngecë. E paralizoi ekonominë (industrinë). Paralizoi qarkullimin (lëvizjen, tregtinë).
3. fig. I heq mundësinë të veprojë lirisht, e mbërthej në vend. I kishte paralizuar frika.
✱Sin.: mpij, gozhdoj, bllokoj, ngrij, damllos, shitoj, nguros, shuplak, shkel, ndal, ngec, mbërthej.

PENGÉS/Ë,~A f. sh. ~A, ~AT 1. Gjë që i zë rrugën dikujt a diçkaje dhe e ndalon atë ose ia vështirëson lëvizjen, diçka që pengon kalimin a lëvizjen. Pengesë natyrore (ujore). Hasi rrugës në mjaft pengesa.
2. sport. Parmak, ledh, mur, gardh, lumë etj. që duhet kaluar a kapërcyer gjatë një gare. Vrapim me pengesa.
3. fig. Diçka që pengon kryerjen e një pune ose arritjen e një qëllimi; diçka që e ndalon, e vonon ose e vështirëson plotësimin e një pune, të një detyre etj.; vështirësi. Pengesa kryesore. Pengesa të mëdha (të vogla, të shumta). U bë pengesë. Hasi pengesa. Sjell pengesa. I kapërceu pengesat. S’ka pengesa.
4. Pengore, pengojcë.
✱Sin.: pengojë, ngecë, ngecull, pengore, stërkëmbës, pengim, ndërkëmbje, vështirësi, prag, gardh, pritë, mur, postbllok, barrikadë, ledh, mur, tarabë, yçkël, çarravi, dandalle, sëkëlldi, ngalëz, hendek, terrë, parmak, ndalesë, vonim, pengore, fërtomë, fre.

PENGÓR/E,~JA f. sh. ~E, ~ET 1. Litar me të cilin i lidhim dy këmbët e para kafshës që të mos largohet nga vendi ku kullot. Pengore kuajsh. I vuri (i zgjidhi, ia hoqi) pengoren. Ecte me pengore në këmbë.
2. Hu i gjatë e i fortë, që futet nga lart në fletët e pendës së mullirit për të ndaluar rrotullimin e saj. Hoqi pengoren e lëshoi mullirin. E ndalin pendën me pengore.
✱Sin.: pengojcë, pengojë, pengë, pengëz, pengatë, pengesë, ndërkëmbje, pjekë, ngecë, qapë, kllapë, qajkë, qostek.

SHKAK,~U m. sh. SHKÁQE, SHKÁQET 1. Fakt, rrethanë, person, dukuri a ngjarje etj., që sjell një pasojë; zanafilla që bën të lindë diçka tjetër ose të zhduket diçka. Shkaqe ekonomike. Shkaku kryesor. Shkaqe historike. Shkaqe natyrale. Shkak i mundshëm. Shkaqe të arsyeshme. Shkaku i aksidentit. Shkaku i vdekjes (i sëmundjes). Ndajfolje shkaku. (gjuh.) Rrethanori i shkakut. (gjuh.) Kërkoj (gjej, zbuloj) shkaqet. U bë shkak që...
2. Arsyeja pse ndodh diçka, pse bëhet një punë etj., shtysa a motivimi për një veprim; arsyeja a justifikimi që kemi a që nxjerrim për një punë, për një veprim etj. Për shkaqe shëndetësore. Kanosje për shkak të detyrës. Për shkaqe sigurie. Për shkaqe të tjera (të forta). Ndeshja u shty për shkak të shiut. Shkaku i debatit. Shkaku i gëzimit (i shqetësimit). Shkaku i divorcit. Me shkak e pa shkak. Për këtë shkak... Nxjerr shkaqe të kota. Paraqit diçka si shkak. Ku e ka shkakun? Dha shkak që... I dha shkak dikujt. Shkak i bazuar (drejt.) njohuri për informacionin që do të bindë një vëzhgues objektiv që një vepër penale ka ndodhur, po ndodh ose ka mundësi të ndodhë dhe se personi në fjalë ka gjasë të konsiderueshme ta ketë kryer veprën penale. Shkak për mjet juridik (drejt.) gabimet e organeve udhëheqëse gjatë një procedure. Nga shkaku... për arsye..., si pasojë..., për faj... Për shkak... nga..., për arsye..., si pasojë..., për faj ... Nga shkaku që... (se...) ngaqë, sepse, duke qenë se.
3. filoz. Rrethanë, arsye që ndikon për të sjellë një gjë a dukuri të re. Shkaku i parë (përfundimtar). Lidhja shkak-pasojë. Njoh (zbuloj) shkakun.
✱Sin.: arsye, burim, çik, ngajë, shkas, qëllim, punë, shtysë, fill, nënë, rast, ngecë, ngallmim, arsyetim, provë, faj.

SHKAS,~I m. sh. ~E, ~ET Gjendje mendore a arsye që e shtyn dikë të veprojë në një mënyrë të caktuar ose të kryejë një veprim të caktuar, rasti nga kapet dikush për të folur a për të vepruar; ajo që i jep shtysë diçkaje; shtysë, nxitje, shkak. Lë shkas për interpretime të tjera. Dha shkas për diskutim (për dyshime)... U jap shkas thashethemeve. Marr shkas nga... U bë shkas për... Nuk lë (asnjë) shkas për... Nuk përbën shkas për vonesa. Këtë shkas kërkon për të mos punuar. Mjafton një shkas i vogël për... Erdhi pa shkas.
✱Sin.: shtysë, nxitje, shkak, qëllim, ngecë, sebep.

SHUL ndajf. 1. Kryq a tërthor me dikë ose me diçka tjetër; për së gjeri a për së gjati mbi një tjetër ose mbi diçka; pjerrtas, shtrembër. I vuri drutë shul. Ra shul përdhe. E gjetën shul në shtrat. I ka degët shul. Ishte rrëzuar shul mbi rrugë (një pemë). I rrinte shul kalit (gomarit). - Mos rri shul! I mban këmbët shul.
2. Në mënyrë të papërshtatshme; keq. E ka lënë tryezën shul. E kishte zënë rrugën shul.
3. Në një drejtim të pjerrët a të tërthortë, në një rrugë jo të drejtë, tërthoras; shtrembër, jo drejt. Gaforrja ecën shul. I ranë shul malit. Shkon (ikën, merr) shul. E mori hullinë shul. Shkoi plumbi shul. I shkonin këmbët shul e shul i shkonin këmbët sa andej-këtej. Më shkoi buka (uji) shul. U lëshua shul teposhtë. E ngriti shul përpjetë.
3. Pa të përpjeta e të tatëpjeta, drejt, shesh, shtruar. Udha shkonte shul. Këtej e ke rrugën shul.
4. Drejtpërdrejtë, pa u fshehur; haptas, troç. I foli shul. Ia tha shul.
5. Praptë, mbrapsht. Ia ktheu shul. U kthye shul.
6. Këtej e tutje; paskëtaj, prapa. Këtu e shul. Sot e shul.
7. Pa e mbaruar, në mes. E lanë rrugën shul. E la gjellën shul. E la librin shul.
✱Sin.: pjerrtas, shulas, shulthi, shtrembër, mbrapsht, keq, tërthoras, drejt, shesh, shtruar, haptas, copë, troç, shqip, prapa.
♦ I bie shul (*kryq) e tërthor (një vendi). Mbeti shul (dikush). 1. Mbeti pa gjë; mbeti në diell. 2. Ka zënë vend diku e nuk luan, është ngulur e nuk lëviz që aty; ka lëshuar (ka zënë, ka hedhur) rrënjë. Ia zë shul (dikujt). 1. Bëj që t’i ngecë buka në grykë; ia zë bukën në fyt; ia zë shqyt. 2. Ia zë keq rrugën, e pengoj dikë të lëvizë. 3. Ia kundërshtoj me këmbëngulje a me kokëfortësi diçka dhe nuk ia pranoj asnjë shpjegim ose këshillë. 4. I vete dikujt në shtëpi e rri për shumë kohë aty, ngulem e nuk iki; ulem (shtrohem) këmbëkryq; ia zë derën. 5. (diçka) Ia përflas diçka; bëj që dikush të mos e gëzojë atë që ka; ia nxjerr nga hundët (nga hunda, për hundësh).

SKLEROTIZ/ÓN vep., ~ÓI, ~ÚAR kal., vet. v. III 1. mjek. Ngurtëson (indin), i shkakton sklerozën. Sëmundja ia sklerotizoi indet.
2. fig. E bën që të ngecë në vend dhe të humbasë aftësinë për t'u zhvilluar më tej e për t'iu përshtatur kushteve të reja të punës. Sklerotizon organizatën (mendimin krijues). Burokratizmi sklerotizon shtetin.